Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «EQ»
Elden eksportqa shyǵarylatyn ónimderdiń deni metallýrgııa men hımııa ónerkásibiniń ónimderi – mys pen mys katodtary, ferroqorytpa, ýran, munaı ónimderi, óńdelmegen myrysh jáne alıýmınıı, ystyqtaı prokattalǵan jalpaq buıymdar, tabıǵı gaz. Olardan bólek, bıdaı uny, kúnbaǵys maıy jáne mıneraldy tyńaıtqyshtar úlken suranysqa ıe. Jyl saıyn 155,9 myń tonna kúnbaǵys maıy syrtqy naryqqa shyǵarylady. 2022 jyldyń qorytyndysynda kúnbaǵys maıynyń eksporty 3 ese ósip, 346,4 mln dollar boldy. Byltyr margarın óniminiń kólemi 2,7 ese ulǵaıyp, 88,8 mln dollarǵa jetti. Búginde kúnbaǵys maıyna salynatyn 20 paıyzdyq baj salyǵyna qaramastan, osy ónimniń belsendi túrde eksporttalyp otyrǵanyn aıtyp ótý kerek.
Maıly daqyldardy óńdeýshilerdiń salalyq qaýymdastyǵy usynǵan málimetterge qaraǵanda, 2022 jyldyń qazanynan 2023 jyldyń qyrkúıegine deıingi aralyqta 315,1 myń tonna kúnbaǵys maıy eksporttalypty. Saýda jáne ıntegrasııa mınıstri Arman Shaqqalıev jalpy syrtqy saýda boıynsha elimizdiń taýar aınalymy 2023 jyldyń 6 aıynda 67,2 mlrd dollardy qurap, 2022 jyldyń sáıkes kezeńimen salystyrǵanda 4,3%-ǵa artqanyn aıtty. Sonymen qatar elimizdiń shıkizattyq emes taýar aınalymy byltyr 22%-ǵa ósip, 39,4 mlrd dollardy qurady. Daıyn aýyl sharýashylyǵy ónimi negizinen Reseı men Qyrǵyzstanǵa jasalǵan eksporttyń ósý esebinen 10%-ǵa ulǵaıyp otyr. Taýarlar arasynda mıneraldy sýlar, temeki, shokolad jáne kondıterlik ónimder men sýsyndar jetkiziliminiń artýy baıqalady.
TOP-3 shıkizattyq emes eksporttyq taýarlarlar qataryna mys, mys katodtary, ferroqorytpa men ýran kiredi.
Saýda jáne ıntegrasııa mınıstrligi tarapynan otandyq taýar óndirýshilerdiń syrtqy naryqqa shyǵýyn qamtamasyz etýde halyqaralyq kórmeler, bıznes forýmdar men túrli baǵdarlamalar aıasynda qoldaý sharalary kórsetilip keledi. Bıyl atalǵan baǵdarlama sheńberinde tamaq ónimderi, hımııalyq zattar men toqyma buıymdaryn eksporttaıtyn 111 kásiporyn tańdalyp, syrtqy naryqqa óz ónimderin tanystyrmaqshy. Sonymen qatar IT qyzmetterdi eksporttaýshy otandyq kompanııalardyń sany da edáýir ósip jatyr. Memleket otandyq taýar óndirýshiler men saýda kompanııalaryna óz ónimderin halyqaralyq Alibaba.com elektrondyq saýda platformasynda satýǵa múmkindik berdi. Platforma arqyly satý kólemi búginde 300 mln dollardan asyp jyǵylady.
Iá, kásipkerler úshin bıznesti ashý men damytýǵa memleket tarapynan jan-jaqty sharalar qabyldap, qoldaý kórsetilip otyr. «Ulttyq joba» sheńberinde paıyzdyq mólsherlemeni sýbsıdııalaý, kredıtterge kepildik, budan ózge de baǵdarlamalardyń arqasynda jeńildikti qaryzdar beriledi. Osy rette memlekettik saıasattyń jolserigi bızneske senimdi seriktes retinde «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ otandyq óndirýshilerge qoldaý kórsetip keledi. Olar jyl saıyn «Ulttyq ónim» kórmesin uıymdastyrady. Memlekettik baǵdarlamalardy iske asyrýdyń barlyq kezeńinde qor jalpy somasy 10,9 trln teńgeni quraıtyn 187,5 myńnan astam kásipkerlik jobasynyń iske qosylýyna muryndyq boldy. Eki jyl buryn 1,5 trln teńgeden astam nesıe somasyna ashylǵan 50,5 myńǵa jýyq joba búginde ekonomıkanyń ár salasynda jumystaryn dóńgeletip júr. Jobalar ımportty almastyrýǵa, jańa jumys oryndaryn qurýǵa, sondaı-aq eldiń eksporttyq áleýetin arttyrýǵa yqpal etip jatyr.
Sonyń ishinde, farfordan jasalǵan buıymdar óndiretin «Zerde-Aqtóbe keramıkasy» JShS ishki naryqty qamtamasyz ete otyryp, óz ónimderin Reseıge, Tájikstanǵa, О́zbekstanǵa, Qyrǵyzstanǵa eksporttaıdy. Sondaı-aq broıler etin óndirý jáne óńdeýmen aınalysatyn «Prıma Qus» JShS iri qus kesheni, qan saqtaýǵa arnalǵan syıymdylyqtar óndirýmen aınalysatyn «Eira Med» kásiporyndary sońǵy ýaqytta qarqyndy óndiris tizbegin jolǵa qoıdy.
Otandyq óndirýshilerge qoldaý kórsetýshi taǵy bir iri kompanııa – «Báıterek» holdıngi. Ol ekonomıkanyń túrli salasyn, ásirese, óńdeýshi ónerkásiptegi bıznesti qoldaýǵa aıryqsha nazar aýdarady. «Báıterek» kompanııalar toby mashına jasaý, qurylys, hımııa, tamaq, aýyl sharýashylyǵy jáne jeńil ónerkásip salalary boıynsha 34 jobaǵa 468,4 mlrd teńge kóleminde qarjy bólgen. Holdıngtiń enshiles uıymdarynyń arasynda «Qazaqstannyń Damý banki» 358 mlrd teńge shamasynda 17 jobany jáne О́nerkásipti damytý qory 109,4 mlrd teńgege 16 jobany qarjylandyrǵan. Agrarlyq nesıe korporasııasy (ANK) óz qarajatynan 97 mln teńge kóleminde bir jobaǵa qarjy qarastyrdy.
Otandyq taýar óndirýshiler arasynda jıhaz eksporty bir jyl ishinde úsh ese ósken. Byltyr quny 14 mln dollarǵa jýyq ónim shetelge satylymǵa shyqqan. Aldyńǵy jylmen salystyrǵanda 31 paıyzǵa artqan. Qazir elde jıhaz jasaıtyn 1500-ge jýyq kásiporyn jumys isteıdi. Sonymen qatar shet memleketter tarapynan otandyq lokomotıvterge qyzyǵýshylyq artyp keledi. Tájikstan, О́zbekstan, Ýkraına, Moldova, Ázerbaıjan, Túrikmenstan elderinen tapsyrys túsý jıilegen. Lokomotıvterdi lokomotıv qurastyrý men elektrovoz qurastyrý zaýyttary iske asyrady. Ár kásiporynnyń jyldyq óndiristik qýaty – 100 tehnıkanyń deńgeıinde. Búginge deıin lokomotıv qurastyrý zaýyty 517 lokomotıv jasap shyǵarǵan. Al elordadaǵy elektrovoz qurastyrý zaýyty temirjol naryǵynda 2010 jyldan beri qyzmet etedi. Zaýyt – Ortalyq Azııadaǵy mańdaıaldy kásiporyndardyń biri. О́tken jyly otandyq mashına jasaý salasyndaǵy ónim kólemi 25 paıyzǵa artqan.
Otandyq óndirýshilerdi qoldaý sharalary jóninde Memleket basshysynyń taǵy bir tapsyrmasy – ónimderdiń elimizden shyqqanyn rastaıtyn tetikterdi qaıta qaraý máselesi. Búginde jańa tásilderde birqatar úderisterdi avtomattandyryp, sıfrlandyrýdy jáne óz ónimderin ózge elderge eksporttaıtyn otandyq kompanııalar úshin júktemeniń tómendetilý múmkindigi qarastyrylyp jatyr. Qarjy mınıstrligi otandyq óndiristi qoldaýǵa jáne onyń damýyn yntalandyrýǵa baǵyttalǵan birqatar buıryqqa túzetý engizetinin resmı jarııalady. Ondaǵysy el ekonomıkasynda sheshýshi ról atqaratyn satyp alýǵa qatysty bolmaq. Memlekettik jáne ulttyq kompanııalardyń satyp alý qaǵıdalaryna engizilgen túzetýler otandyq óndirýshilerge birqatar artyqshylyqty beredi dep kútilip otyr. Jeńildikter qatarynda 30% avans tóleý, sharttyń oryndalýyn qamtamasyz etýden bosatý, sondaı-aq mindettemelerdi oryndamaǵany úshin turaqsyzdyq aıybyn azaıtý bar.
Osy rette memlekettik satyp alý aıasynda ózge elge eksporttalatyn taýarlar sertıfıkatyna qatysty da birqatar túıtkildi másele bar ekenin aıtyp ótken jón. Tehnıkalyq retteý týraly zańnamada sáıkestikti rastaıtyn ónimder tehnıkalyq reglamentke saı, sertıfıkattaý kezinde akkredıttelgen zerthanalardyń synaq nátıjesin paıdalanýǵa tıis. «Samuryq-Qazyna» qory, «SQ-Farmasııa» kompanııasynyń dárilik zattar men medısınalyq buıymdardy uzaqmerzimdi satyp alýlary, taýarlardy, onyń ishinde erkin qoımalar men erkin ekonomıkalyq aımaqtan EAEO elderine eksporttaǵanda bıznes ókilderi ST – KZ jáne ındýstrııalyq sertıfıkattaryn usynýy kerek. Tek osy jaǵdaıda ǵana shyǵyndar óteletin bolady. Bul sertıfıkattardyń árqaısysy óz kezeńinde otandyq óndirýshilerdi qoldaýda belgili bir ról atqarady.
Saýda jáne ıntegrasııa vıse-mınıstri quraldardyń árqaısysynda kemshilikter bar ekenin, máselen, atalǵan sertıfıkat belgili bir dárejede bir-birin qaıtalaıtynyn aıtady.
Sonymen qatar saraptamalyq uıymdarda biliktiligi men jaýapkershiligin, salalyq erekshelikterin rastaıtyn talaptar bolmaı tur. О́ndiristiń naqty bar-joǵyn tekserýdiń múmkindigi joq. О́ndiristi rastaý úshin ózara ıntegrasııalanǵan biryńǵaı memlekettik aqparattyq bazanyń qajettiligi baıqalady.
