Sapaly joǵary bilim berý: birinshi – stýdentterge kásibı oqytý baǵdarlamasyn, ekinshi – bilikti oqytýshylar men oqý zerthanalary bar utymdy uıymdastyrylǵan oqý úderisin, úshinshi – mektep túlekteriniń bilimdi bolýyn
talap etedi.
Mamandardy daıarlaý baǵdarlamasynyń sapasy eń aldymen joǵary oqý oryndarynyń basshylyǵy men olardyń oqý úderisin kásibı uıymdastyrýyna baılanysty. Ýnıversıtetti basqarýdyń qazirgi júıesin eskere otyryp, rektorlardyń kadrlardy daıarlaý sapasyna yqpalyn asyra baǵalaý múmkin emes. Sondyqtan ulttyq ýnıversıtetterge joǵary quzyretti rektorlardy taǵaıyndaý úshin olardyń kandıdatýrasyn ashyq túrde talqylaǵan durys. Sonymen qatar joǵary oqý oryndarynyń ǵylymı keńesterine oqý úderisin uıymdastyrýǵa naqty áser etý múmkindigin berý – mańyzdy.
Sondaı-aq elimizdegi tehnıkalyq ýnıversıtetterde ınjenerlik baǵyttaǵy ataýy jáne mazmuny jaǵynan da halyqaralyq standarttarǵa sáıkes kelmeıtin birneshe oqytý baǵdarlamasy bar. Bul stýdentterdiń qazirgi zamanaýı tehnıkanyń negizi sanalatyn matematıka, mehanıka, fızıka, hımııa jáne ınformatıka (sonyń ishinde jasandy ıntellekt), boıynsha irgeli bilim alý múmkindigin aıtarlyqtaı kemitedi.
Sońǵy jyldary joǵary oqý oryndary úkimettiń joǵary bilim men ǵylymdy damytýdyń 2023-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasyna sáıkes halyqaralyq joǵary bilim berý júıesine belsendi yqpaldasýda. Mundaıda oqý oryndary men oqý jospary mazmunynyń belgili ýnıversıtetterdiń oqý baǵdarlamasynan kóp aıyrmashylyǵy buǵan kedergi jasaıtyn túri bar.
Qysqasha aıtqanda, ınjenerlik bilim berý mamandyǵy boıynsha stýdentterdiń sapaly bilim alýyn qamtamasyz etý úshin joǵary oqý oryndarynda halyqaralyq standartqa sáıkes keletin túlekterdi daıyndaý baǵdarlamasy jáne kásibı uıymdastyrylǵan oqý úderisi bolýy kerek. Bul máseleni «ABET» sııaqty belgili halyqaralyq akkredıtteý kompanııalaryn tartyp, ýnıversıtetterdiń ınjenerlik bilim berý baǵdarlamasyn akkredıtteý arqyly sheshýge bolady. Sonymen qatar osy saladaǵy pánderdi búgingi zamanaýı zerthanalyq qural-jabdyqtarmen qamtý áli sheshimin tappady.
Bilim baǵdarlamalarynyń kóp bólshektenýi, oqý tobyn kóbeıtip, oqytýshylardyń oqý júktemesin arttyrdy. Bul olardyń ǵylymı izdenisin tómendetip, oqytýshylardyń eńbekaqysyn azaıtty. Qazir professor men oqytýshylardyń eńbekaqysy olardyń joǵary bilimdi kadrlar daıarlaýdaǵy róli men jaýapkershiligine saı emes. Degenmen sońǵy jyldary memleket tarapynan joǵary oqý oryndary oqytýshylarynyń biliktiligin kóterýde biraz jumys atqaryldy. Endi bul tájirıbege turaqty sıpat berý úshin ony zańnamalyq túrde resimdegen jón.
Nobel syılyǵynyń laýreaty Djeıms Ýotson: « Meniń oıymsha, ozyq bilim berý úshin stýdentterdiń sapasy oqytýshylardyń sapasyna qaraǵanda áldeqaıda mańyzdy», dep aıtypty.
Osy turǵydan alǵanda, keıingi jyldary mektep bitirýshilerdiń ınjenerlik mamandyqqa qyzyǵýshylyǵy azaıǵan. О́ıtkeni osy mamandyqqa tapsyrǵan talapkerlerdi qabyldaý kezindegi ortasha ball óte tómen. Sondyqtan bul mamandyqtyń dárejesin kóterýge memleket deńgeıinde mán berilgeni jón. Prezıdent 2022 jylǵy kezekti Joldaýynda orta mektepterde jaratylystaný, matematıka pánderi men aǵylshyn tilin oqytýdy kúsheıtýdi aıtqan edi.
El ekonomıkasynyń basym kópshiliginiń paıdasy úlken jer qoınaýyn paıdalanýshylar nemese monopolıster quraıtyn qazirgi jaǵdaıda, ǵylymnan bolatyn 10-15% paıda olar úshin mańyzdy emes. Sondyqtan olardan ǵylymǵa shynaıy qyzyǵýshylyq kútý qıyn. Biz buǵan «Qazatomprom» UAK men 15 jyldan asa ýaqyt boıy yntymaqtasýǵa tyrysqan jeke tájirıbemizde kóz jetkizdik. Olardy ǵylymdy ınvestısııalaýǵa yntalandyrý memlekettik deńgeıde ǵana iske asatyn sııaqty. Biraq ǵylymdy qoldaý jáne damytý ekonomıka qurylymynan táýeldi emes, bul – úkimettiń jaýapkershiligi. Sondyqtan eldiń ulttyq qaýipsizdik múddesin qamtamasyz etý úshin ýnıversıtetter men ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń bazasynda myna baǵyttar boıynsha ulttyq ǵylymı zerthanalar qurylǵany oryndy. Birinshi – sýdy jáne mıneraldyq resýrstardy utymdy paıdalaný; ekinshi – kún, jel jáne geotermaldi energııa kózderin tıimdi paıdalaný; úshinshi – densaýlyq saqtaý jáne salaýatty ómir salty; tórtinshi – jasandy ıntellekt jáne ushqyshsyz ushý apparaty men robottardy damytyp, ony ekonomıkada paıdalaný.
Qoryta aıtqanda, qoǵamda ınjener mamandyǵynyń mártebesin túbegeıli kóterý kerek. Bizge óndiristi jańǵyrtýǵa jáne ǵylymı ınnovasııany engizýge múmkindik beretin kreatıvti ınjenerlik sheshim qajet. Buǵan óskeleń urpaqty ınjener bolýǵa umtyldyrý úshin memlekettik qoldaý jáne ony el arasynda nasıhattaý arqyly qol jetkizemiz.
Aıdarhan QALTAEV,
Q.Sátbaev ýnıversıtetiniń kafedra meńgerýshisi, professor
