Kollajdy jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
Kanadalyq mádenıettanýshy Marshall Maklıýen «jahandyq aýyl» degen túsinikti sandyq tehnologııalardyń kelýimen ulttyń biregeıligi joǵalyp, álemdik biregeılik qalyptasqany týraly atap ótken. Jahandaný úderisinde barlyq álemde bir telehıkaıalardy tamashalaǵannan bastap bir tilde sóıleý, bir mýzykany tyńdaý men bir kıimde kıiný adamzat qoǵamyna yqpalyn tıgizbeı qoımaıtyny anyq. Sol sebepti, órkenıet órisindegi árbir el derbestigin saqtap qalý ári nyǵaıtý úshin memlekettiń ishki ómirinde ulttyq biregeılik saqtalýǵa tıis.
«Ulttyq biregeılik» sóz tirkesiniń astarynda túrli qundylyq jatyr. Amerıkanyń Pıý zertteý ortalyǵy 2024 jyldyń qańtar aıynda 23 memlekettiń halqyna saýalnama júrgizgen «Til men dástúr ulttyq biregeıliktiń negizi bolyp sanalady» zertteýin jarııalady. Zertteý 2023 jyldyń 20 aqpanynan 22 mamyryna deıin 23 memlekette, 28 250 adamnyń qatysýymen júrgizilgen. Mamandar qatysýshylardy tórt ındeks – saıası kózqarasy, jasy, bilimi jáne dini arqyly baǵalaǵan. Sonymen qatar zertteýde azamattardyń qarjylyq jaǵdaıy da esepke alynyp, «qundylyqtyń» ár ult úshin biregeıligin aıqyndap kórsetken.
Saýalnamadaǵy «Ulttyq biregeılikti qalaı túsinesiz?» degen suraqqa qatysýshylardyń 91%-y ómir súrip jatqan memlekettegi kópshilik qaýym kúndelikti qoldanatyn tilde sóıleý dep jaýap bergen. Bul memleketterge Indonezııa, Nıderland, Kenııa sekildi eki nemese kóp tildi elder de jatady. Indonezııada 700-den astam til bar. Eń kóp taraǵany da malaı tili. Indonezııalyqtar úshin malaı tilinde ǵana sóıleý ulttyq qundylyq bolyp tabylsa, Nıderlandta nıderland tili bola tura, aǵylshyn jáne nemis tilinde sóıleý qundylyqqa jatpaıdy. Kenııada halyqtar arasynda 68 til tirkelip, jergilikti halyqtyń basym bóligi qundylyq pen ulttyq biregeılik tili dep óz tilinde sóıleýdi esepteıdi.
Pıý zertteý ortalyǵynyń saýalnamasynda ulttyq biregeılikti qalyptastyratyn ekinshi sanat – salt-dástúr men ádet-ǵuryp dep kórsetilgen. Ulttyq biregeılik pen qoǵamdaǵy tulǵalyq biregeılik el men jeke adam bolmysyna ulttyq sana arqyly beriledi. Qoǵamda ulttyq sana arqyly saqtalady. Ulttyq sana qashanda el ómirinde tarıhı sana negizinde qalyptasyp, nyǵaıyp otyrǵan. Tarıhı sana adamnyń óz tarıhyn tolyq bilýi, dástúrdi ıelený, mádenıetiniń qundylyqtaryn ıgerý jáne ádet-ǵuryptardyń saqtalýymen adam boıynda qalyptasady. Saýalnama nátıjesinde Majarstan, Indonezııa, Meksıka, Polsha memleketteri salt-dástúrdiń saqtalýyn negizgi qundylyq dep eseptese, dástúrlerine erekshe qurmetpen qaraıtyn Japonııa men Izraılde saýalnamaǵa qatysqandardyń kóbi dástúrdi qundylyq retinde sanamaıdy.
Ár adam balasynyń kindik qany tamǵan mekeni – onyń týǵan jeri. Týǵan jer, ósken orta sol sebepten de adamnyń túp qazyǵyna balanady. Saýalnamaǵa qatysqan Argentına, Brazılııa, Indonezııa, Kenııa, Meksıka, Nıgerııa, Ońtústik Afrıka Respýblıkasy halyqtary úshin adamnyń týǵan jeri ulttyq biregeılikti qalyptastyratyn qundylyq retinde tanylǵan. Aýstralııa jáne Batys Eýropa memleketterinde dúnıege kelgenderdiń kóbi týǵan jerlerin ulttyń tutastyǵyn aıqyndaıtyn qundylyq retinde eseptemeıtinin kórsetti.
Zertteý derekterine súıensek, saýalnamaǵa qatysqan 23 memlekettegi halyqtyń basym kópshiligi dindi ulttyq biregeılik retinde tanymaıdy. Alaıda Nıgerııa halqynyń 78%-y dindi ulttyń qundylyq retinde qarastyrǵan. Nıgerııa azamattarynyń 92%-yn musylman dinin ustanýshylar quraıdy. Sonymen qatar halqynyń 85%-yn hrıstıandar quraıtyn Kenııalyq azamattar dindi biregeılikti saqtaıtyn ulttyq qundylyq retinde kórsetken.
Zertteýde Aýstralııa turǵyndarynyń kópshiligi mıgranttardan turatyndyqtan týǵan jer, til men dinge baılanysty qundylyqtardy ulttyq biregeılik retinde kórmeıtini anyqtalǵan. Máselen, saıası kózqaras ındeksi boıynsha AQSh halqy ózderin qaı memleketke jatqyzaryn bilmeıdi. Sondyqtan qundylyqty týǵan jer men ana tilge baılanysty saýalnamada qarama-qarsy jaýap bergen. Al Japonııa men Izraılden saýalnamaǵa 60 jastan joǵary eresekter qatyspaǵandyqtan, kópshilik daýys jastardyń tujyrymymen bekitilgen.
Ulttyq qundylyqtar týraly adam tanymynda qalyptasatyn uǵym onyń bolmysynyń negizinde jatatyn rýhanı ımmýnıtet retinde sanalady. Meıli ol til, din, týǵan jer nemese dástúr bolsyn ulttyq tájirıbeler tárbıe negizinde urpaqtyń boıyndaǵy qasıetterdi oıatyp, nyǵaıtyp otyrady. Qoǵamda rýhanı tereńdik, mádenıettilik, dástúr qundylyqtary bolmaı turaqtylyq saqtalmaıdy. Ulttyń biregeıligi úshin de jalpyhalyqtyq múddeden týyndaǵan qundylyqtar asa qajet ekendigi anyq.
Aıdana QULMANOVA,
Qazaqstan qoǵamdyq damý ınstıtýtynyń sarapshysy
