Jahandaǵy jaqut el

Bul – eleýli mádenı jańalyq. Biz­diń Túrkistandaǵy «Túrik tildes ha­lyq­tar kitaphanasynda» óz aldyna sap qurap turǵan saha tilindegi 201 kitap (tarıh, til, ádebıet, salt-dástúr,  ult­tyq taǵam, t.b.) bar. Ishteı osy qazynamen syrlasa bas­tadym. Keshegi keńestik ımperııa kezinde ádebı, mádenı qarym-qatynas keńinen júzege asyrylar edi. Táýelsizdikten keıin qulaqqa urǵan tanadaı tyna qaldyq. Ádebı baılanys, mádenı qatynas úzildi. Dáýirdiń kúmis qońyraýy – Sherhan Murtaza týys túrik halyqtarymen baılanystyń úzilýine qynjyla ún qatqany bar: «Qazaq jazýshylary men óner adamdary Qazanǵa, Ýfaǵa, Tashkentke, Ashǵabadqa, Bishkekke baryp, tipti alystaǵy Iаkýtskige – sahalarǵa baryp, olar bizge kelip, rýhanı álemde alys-be­ris, barys-kelis bolyp, bir-birimizdi baıy­typ, baýyrlasyp jatar edik» («Ege­men Qazaqstan», 4.01.2008). Sheraǵań sol mádenı almasýlardyń táýelsizdikten keıin sap tyıylǵanyna qynjylady. Qy­ran ­júrek qalamgerdiń nalasyna naz qosyp biz de «Barmasań, kelmeseń – jat bolasyń...» dep «Egemen Qazaqstan» gazetinde ún qattyq. Biraq búlk etken jaýapty oryndy kórmedik... Sál keıinirek birtindep seń qozǵalǵandaı boldy-aý. Bu­rynǵy mınıstrimiz «Altyn adamdy» syrt jurtqa kórsetip, kórmeletip, seıil­dedi. Seıildiń aıaǵy sergeldeń bolǵany taǵy belgili. Já, beti aýlaq. Tap búgingi kúnderi Q.A.Iаsaýı qoryq-mýzeı ujymy baýyrlas tatar elinde, astanasy Qazanǵa keńeıtilgen kórme usynyp, mádenı baılanys is-sharasymen júr. Mavzoleı – IýNESKO boıynsha qorǵalatyn aıaý­lymyz. Mádenıet jampozy О́zbekáli Jánibektiń uzaq jyldar boıy jan sala, jantalasa júrip tııanaqtap úlgergen bir isi. Mavzoleıdiń «ulttyq» mártebe alýy, ile-shala tarıhı Qazanǵa attanýy – túrik halyqtarynyń Sherhan Murtaza ańsaǵan, izdep-joqtaǵan barys-kelisiniń jandanýy dep bilemiz.

Ile-shala ádebı almasý mádenı almasý izinen salyp keledi eken. Astanaǵa alys aǵaıyn Saha, irgedegi Qyrǵyz halyqtary ádebı almasý sharalarymen kelip jatyr. Qýanarlyq jaǵdaı!..

Túrik halqynyń bir ulttyq butaǵy saha – bir qıyr shetti qonystap jatqan el. Qazaq sııaqty eli az, jeri kóp. Dalıǵan keń jerdiń raqatyn kórmegen, kóre almaı kele jatqan túrik jurty. Keshegi keńes kezeńinde sahanyń uzyn sany 500 myń jan bolatyn. Búgin 450 myń shamasy qalypty. Búkil Sibir jurty azýlyǵa tez jutylyp bara jatqandaı... Arasynda túrik tektes taıpalar da, ózge taıpalar da jetkilikti. Olardyń arasynan Iý.S.Rytheý, Iý.Shes­talov, V.Sangı, S.Kýrılov, S.Rýfov se­kildi tanymal aqyn-jazýshylar shyq­qa­ny belgili. Birazymen tanys-bilis boldyq. Báriniń derlik poezııa, prozalyq shyǵarmalaryn oqydyq.

Sibirdiń az sandy ulysy arasynan ózindik ulttyq kelbetin saqtap qalýǵa ty­ry­syp kele jatqan sahalar arasynan kórnekti aqyn-jazýshy, túrkolog, folklorıst mamandar ócip shyqty. M.K.Ammosov kezinde Qazaqstannyń biraz óńirinde jaýapty saıası qyzmet atqarǵan. Ashtyq qynadaı qyrǵan jyl­dary Qazaqstan ekonomıkasyn turaq­tandyrýǵa kóp qaırat jasaǵan azamat. Qyrǵyz KSR-i qurylǵan jyly respýb­lıka basshylyǵynda bolyp, 1937–1938 jylda jalaly jazaǵa ushyraǵan.

Saha zııalylary óz ultynyń kúnnen-kúnge semip bara jatqanyn ýaıym etedi. Sondyqtan da keıingi jas órkendi ulttyq dástúrde tárbıelegisi keledi. Jylma-jyl jazdyń jaıma-shýaǵynda «Ysyyh» meıramyn ótkizý – saha salty. Ulttyq meıram. Ol bizdiń Naýryz meıramy sekil­di. Sol sııaqty óziniń ulttyq tarıhyn tereńdeı zerttep, túriktik negizge tartyla ósip keledi. Bul oraıda aǵaıyndy tamasha túrkologter Vasılevterdi bólekshe atap aıtar edik. Aǵaıyndy Vasılevter óz­derin Túrik qaǵanaty tarıhyn, rýna jazýly eskertkish tilin zertteýge arnady. Pro­fessor V. Illarıonovtaı bilimdi folklorısi, P.M.Maksımovadaı búgingi caha ádebıetin, onyń ishinde poezııa janryn tıpologııalyq turǵydan jiti zertte­gen ǵalymy bar dástúr oraı jalǵasyp keledi.

Jahandaǵy jaqutty Saha elimen barys-kelis, oqý bilis degendeı ózara syılastyǵymyz táýir. Ásirese túrkolog N.I.Vasılevpen dostyq qarym-qatyna­symyz jaqsy boldy. Túrik halyqtary tarıhy, taǵdyryn ómiriniń mánine aınal­dyrǵan Nıkolaı Ivanovıch eki qys qata­rynan Túrkistanda turaqtap, «Túrik tildes halyqtar kitaphanasynda» tapjylmaı jumys istedi. Ol ultyn sheksiz súıetin, saha ulysy taǵdyryna ýaıym shegetin. N.I.Vasılevtiń inisi Iý.I.Vasılev – rýna jazýlaryn oqı­tyn azdyń biri. Ol ýaqytynda balasy I.Iý.Vasılev ekeýi saha tilindegi kóne oǵyz elementteri jaıyn­da tamasha ǵyly­mı túrkologııalyq eńbek bergen edi.

Búgingi saha zııalylary boıyndaǵy ultqa súıispenshilik bastaýyn izdeımiz ǵoı, baıaǵy. Oqyp izdene kele tapqanymyz, saha halqy da ózge túrik halyqtary sekildi XX ǵasyr basynda oıana bastapty, ultty qaıtsek saqtaımyz? – degen oımen júrip ultshyldyq uly jolǵa túsýshi azamattary bolypty. Bizdiń qyzyǵýshylyǵymyzǵa qaraı olardyń bári bir aýyzdan saha jurtynyń oıanyp, ultty saqtaý, ósirý jolyna túsýine bas sebepker tarıhı tulǵa retinde Alekseı Kýlakovskıı esimin ataıdy. Bul tulǵa – saha aqyny, pýblısıst jazýshysy. 1877 jyl týyp, 1926 jyly qaıtqan. Mine, osy azamat óz halqynyń áleýmettik jaǵdaıyn, kúnkóris tir­shiligin, de­mografııalyq ósi­min... bárin-bárin jiti zerttep, sahanyń otar retinde ólip bara jat­qanyna, egerde bulaı kete beretin bolsa týǵan eliniń keleshegi joǵyna kózi jetip «Saha zııalaryna» atty úndeý jazady.

Munda ol ulysynyń kórgen qorlyǵyn, sharýashy­lyǵynyń kúısizdigin, ócy ornyna óship bara jatqanyn statıstıkalyq málimet aralastyra taldaıdy. Azǵantaı ǵana saha taǵdyryn álem jurtshylyǵy konteksinde qarastyrady. Alyp el­derdiń jurty qyrylyp ashtan, azaptan, qanaýdan ólip jatqanda saha kim? Búgingi tańda orys otary bolyp otyrǵan, kóbine ańshylyqpen kún kóretin saha jer betinen joıylyp ketpeı me? Ol osyndaı ótkir suraqtar qoıady. Ozbyrlardyń qytyǵyna tıetin suraqtar. «О́mir úshin kúresý. Biz mádenıetimiz artqan sa­ıyn onyń jolyn izdestiremiz. Jabaıy qalypta júrsek, bardan aıyrylamyz. Meni joıylý degen sóz shoshyndyrady» deıdi ol. Oı josyǵy, mine, osyndaı! Bul bir saha ulty basyndaǵy jaǵdaı emestigin de eske salady. Búkil Sibir jurty taǵdyrlas. Kýlakovskıı salys­tyra qaraıdy. Tipti Mıllerdeı Sibir ult-ulystary taǵdyryna tarıhshynyń kózimen, oı jibere qaraıdy. «О́kinsek te, Sibirde sany myńǵa jýyq: altaılyqtar, qaraǵastar, qoıbaldar, uıǵyrlar, osman­lylar, qondomdar, teleýitter, qama­syndar, joıylýǵa «bet túzegen» sibir tatar­lary, uranhaılar, orochondar (680 jan), vogýldar (7000), buharlyqtar (400), ostıaktar, zyrıandar, kachındar, tunǵýstar, lamýttar (500), manegrler, goldtar (430), ıýkagırler (675), chývandar (72), korıaktar, kamchadaldar (5000), aındar (1130), gılıaktar (2500) janymyzdy aýyrtady. Al arındar, omýkter, baıqal ıakýttar («chýkýna omýk») tolyq joıyldy» dep jazady.

Taǵy bir zapyran paıymy, mine, osyndaı...

Álemdegi alyp elderdiń de qyrylyp jer betinen joıylyp jatqanyn jazady. О́zderimen irgeles, taǵdyrlas sany az ult, ulystardyń da kúnnen-kúnge jer betinde azaıǵanyn aıtady. Saqtap qalar amal bar ma? Kýlakovskııdiń jaýaby – ár ult ózin-ózi saqtaıdy! Ol úshin onyń ulttyq namysy oıanýy kerek. Ol úshin úlken be, kishi me, ol ult ókilderi dúnıe-ǵalamnyń bilimin alýy kerek. Árbiri, bári judyryqtaı jumylyp ult taǵdyry, ult tili úshin kúrese bilýi kerek. Oıanýshylyqqa bastaıtyn oı. Bostan kúnge bastaıtyn jol!

1912 jyly «Saha zııalylaryna» úndeýin A.E.Kýlakovskıı osylaı naqty zatty derektermen, fılosofııalyq jınaqtaýlarmen kelip jazady. Rasynda, qaıratker aıtqan Sibir ulystarynyń kóbi búgingi kúni orystandy, ózge ulysqa siń­di, qysqasy joıyldy. Kýlakovskııdiń saha ultyn oıanýshylyqqa bastaıtyn kitabyn uzaq jyldar kitap etip bas­tyrmaı, tyıyp ustady. Osy tulǵanyń ult­ty oıatqan shyǵarmasy jaıynda kezin­­de «A.E.Kýlakovskıı jáne saha ult­shyldyǵy» atap maqala jazǵanbyz. Bul – Mirjaqyp Dýlatulynyń «Oıan, qazaq!» shyǵarmasymen rýhtas dúnıe.

Ázirge saha ulty ómir súrip keledi. Keńestik kezeńde sany birsypyra ósti de.

Ultty saqtaıtyn – ult zııalylary. Osy kúnderi Qazaq eline arnaıy at ary­typ kele jatqan kórnekti aqyn, sol eldiń Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy Natalıa Harlampeva bastaǵan baýyrlas saha qalamgerleri – ultynyń salt-dástúrin saqtap, ulyqtaýdy murat tutqan qalamgerler.

Sapar baǵdarlamasyn sholyp shyq­tym. Bes jazýshy 16 sáýirde Astanaǵa kelip túsedi. Ádebı, mádenı is-shara­lar bas­ta­lady. Olar 21 sáýirde Alma­ty­ǵa barady. Ulttyq kitaphanada jurtshy­lyqpen kezdesedi. 24 sáýirde qonaqtar eline (Iаkýtskige) ushyp ketedi. Biz oılanyp qaldyq. Jaýapty azamattarmen keńeskimiz keledi. Túriktiń bir butaǵy saha Maǵjan alqalaǵan Túrkistanǵa at basyn bursa, tek qýanar edik qoı...

Sahastan (Iаkýtııa) – «Ishki Reseıdiń syrtqy úlken túrmesi» atanǵan keń aımaq. О́tken ǵasyrda Reseıdiń nebir demokrat oıshyldary osy óńirge aı­dalǵan. Iаkýtııada jazasyn ótegen bir G.Korolenkonyń taǵdy­ry kisini jylat­qandaı. Qazaqtan dári­ger Qarabaev, dindarlar Naýan hazi­ret pen Shaımerden Qosshyǵul, Rys­qul (Turardyń ákesi), Ýgar Jánibekov t.b. tulǵalarǵa osy ıtjekkennen dám buıyrǵan. Onyń birsypyrasyn júırik jazýshy Qalaýbek Tursynqulov shyraıyn kirgizip jazdy-aq...

Saha ultynan shyqqan qaıratker Maksım Ammosov qazaq jurtyn ashtyq jaılaǵan 30-jyldary soltústik ólke­mizdi basqardy. Az ýaqyt batys ólkesinde qyzmet etti. M.K.Ammosov Lenıngrad obkomynyń 1-hatshysy S.M.Kırovpen yntymaq taýyp, Qazaqstandy ashtyqtan shyǵaryp, ındýstrııalyq aımaqqa aınaldyrýǵa talaptandy. Alaıda Qyrǵyz KSR-niń 1-hatshysy bolyp júrgende Frýnze (Bishkek) qalasynyń áskerı komendanty V.Panfılovtyń kórsetýimen «halyq jaýy» bolyp ustalyp, 1937 jyly atylyp kete barady.

30-jyldar zobalańy eshkimdi aıamaǵan ǵoı. Saha ádebıetiniń klassıgi Erılık Erıstıın óz elinen qashyp kelip, Shym­kentti panalaǵan. Ońtústik Qazaqstan ólkelik gazetin uıymdastyryp, basqarǵan Beı­sembaı Kenjebaıuly osy saha jazýshy­symen tanys-bilis bolypty. Erılık Erıs­tıın «Maarykchaan ychchattara» romanyn Shymkentti jaılaǵan jany jaraly jyldary jazǵan. «Maarykchaan qy­randary» – Sa­ha­nyń tuńǵysh romany. Ony keıin qabyrǵaly qalam­gerimiz Sherhan Murtaza ana tilimizde sóıletti. 80-jyldary sahalarmen barys-kelis qalyńdaǵan. Basy-qasynda júrip, uıymdastyrýshy – «Iаký­tııanyń eńbek sińirgen qaıratkeri» Qalaýbek Tursyn­qulov.

О́zim de cahalarmen táp-táýir qarym-qatynasta­myn. Arnaıy baryp, túp-tamyry týys jurtty aralap, árýaı áser, mol oljamen oralǵan jaıym bar.

Sahada «kýltke» aınalǵan eki má­denıet úlgisi bar. Biri – aǵash. Aǵashqa bútin saha jurty tabynady dese jarasady. Ormandy óńir. Ormanyn jansalyp saqtap, kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaıdy. Tipti qýraǵan qýsaq aǵash (tipti butaq) jerge tóbesimen shanshylyp tursa, áıtpese shashylyp jantaıyp jerde jatsa, tike­sinen turǵyzyp, kelesi aǵashqa súıep ketýdi perzenttik mindet-paryz sanaıdy. Ekinshisi – mýzeı. Kenjeleý damyǵan Saha eline sýpermádenı úlgi mýzeı qaıdan daryp, qalaı baıyrqalanyp júr? Myńdaǵan gektar jerde jer aýda­rylyp jaza tartqan jazyqtylar, saıa­sı senimsizder jerkepe qazyp, jan saqtaǵan. Korolenko jergilikti saha qyzyna úılenip, sondaı jerkepeniń birinde otbasyly bolyp jasaǵan. Beıbit jurt qazaqtyń kıiz úıine uqsas úlken «ıaranga» sekildi jataqty qonystaıdy. Myń bolǵyr jazýshy Dmıtrıı Sıvsev ótken ǵasyrlarda tutas túrme bolǵan myńdaǵan gektar jerdi mýzeı keshenine aınaldyrǵan.

Ultty saqtaý – ulttyq murat, jegi dert. Ult derti – ulttyń rýhty azamatta­rynyń júregine kirgen tiken, arqasyna qadalǵan shanshý... Jazýshylary da negizinen oryssha jazýǵa beıimdelgen ústine beıimdelip barady. Bul da – dert.

Ádebı saparmen kele jatqan bes saha – tamyrlas eldiń jazýshylary. Ult­tyń rýhanı jetekshileri. Ár jyldary Jazýshylar odaǵyn aǵaıyndy Safron Danılov, Semen Danılov kezektesip basqarǵan. Sibir jazýshylary ádebı tájirıbe almasýmen Almatyǵa kelgen betinde (umytpasam 1980 jyly), Semen Danılovpen suhbattasýdyń sáti tústi. Suhbat kezinde jastar gazetinde jaryq kórgeni este. Safronmen Saha elinde áńgimeleskenmin. Jazbam hattalyp tur.

Jazýshylyq mádenıet degennen shy­ǵa­dy, Shyńǵys Aıtmatovtyń «Bizdiń Qulbek bir qazaq ádebıetimen shektelmeı, kúlli túrik halyqtary ádebıetin qos-qatar qarastyrady» degen biraýyz maqtaý sózi jeliktirdi me, áıteýir túrik respýb­lıkalarynda shyǵatyn merzimdi bas­pasóz – alýan tildi gazet, jýrnaldaryn stýdent kezimnen jazdyryp aldyryp oqyp júrdim. Keıin Túrkistanǵa oıysa qyzmet atqarǵan jyldary áziz Beısekeń (B.Kenjebaıuly) amanatyn alǵa ustap, Túrkistanda «Túrik tildes halyqtar kitap­hanasyn» uıymdastyrdym. Munda sahanyń «Bichik» baspasynan shyqqan kitaptar bar.

2013 jyly Saha saparynda Semen Rýfovtyń úıinde qonaqta boldym. Sol sapardan arqalanyp qaıttym. Onyń bar shyǵarmalary  kitaphanamnan oryn tepken. Qoltańbamen. Egor Neımohovtyń «Alampa zalojnık vechnos­tı». (Iаkýtsk, 2012) roman-dılogııasy oqy­ǵan kórkem ádebıet ishinde erekshe qy­zyqtyrdy. Roman keıipkeri – bizdiń Júsip­bek Aımaýytuly sekildi san qyrly ta­­lant. Roman, povest, áńgime jazǵan. Drama­týrgııanyń negizin salýshy. Akter. Rejıs­ser. Teatr dırektory. 1937 jyly aty­lyp ketken. Romannyń ishki dramasy soqtaly. Psıhologızm ıirimdi.

Kóp jyldan О́zbekáli Jánibek jaıyn­da jazyp kele jatqanym kózi­qaraqty oqyrmanǵa málim bolsa kerek. Úsh ret estelik kitabyn qurastyrdym. Bir «О́zbekáli Jánibek kim?» atalatyn f/b roman jazdym. О́zbekáli Jánibek – tunyp turǵan ulttyq salt-dástúrimiz. Túrik tildes halyqtar kitaphanasyn qalyptastyrýda túrik taıpalarynyń tarıhı-etnografııalyq ádebıetterine erekshe den qoıatyn sebebim, mine, osydan. Mysaly, N.Vasılev «Iаkýtııa tarıhy», «Kýltýra pıtanııa Iаkýtov» (Sankt-Peterbýrg, 2012). Petrova S.I. «Svadeb­nyı narıad Iаkýtov. Tradısıı ı rekonstrýksııa» (Novosıbırsk, 2006). Kitaptar – osy yńǵaıda jınalǵan eńbekter.

Dos-jar júrgen, marqum N.I.Va­sılevtiń «Istorııa Iаkýtıı» (Iаkýtsk, «Bıchık», 2007), aǵa býyn túrkologter qatarynda atalatyn E.I.Ýbrıatovanyń saha tili grammatıkasy, sıntaksısi týraly eńbekter shoǵyry, ákeli-bala­ly túriktanýshy Vasılevterdiń «Ogýz­skıı komponent v ıakýtskom ıazyke» (Iаkýtsk, 2012), maıtalman folklorıst V.V.Illarıonovtyń «Olonho yhyah-ohýokaı» (2011), «Iаkýtskoe skazıtelstvo ı problemy vozrojdenııa olonho» (Novosıbırsk, «Naýka», 2006), G.Ý.Ergıstiń «Ocherkı po ıakýtskomý folklorý» (Moskva, «Naýka», 1974), aqyn N.I.Harlampevanyń lırıkalyq jyr jınaqtary (2019). Túrkistanda biz uıymdastyryp, ashqan «Túrik tildes halyqtar kitaphanasynda» saqtalatyn saha aqyn, jazýshy, tilshi, tarıhshy ǵa­lym­dary eńbekteriniń keıbiri.

Saha ádebıetiniń arǵy-bergisin oqyp, janymdy baıytyp, bilimimdi molaıt­qannan ózge zııan kórgenim joq. Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnı­ver­sıtetine kelip, bilim alyp júretin saha stýdentteri elin, jurtyn, tilin saǵyn­­ǵanda osy eńbekterdi oqyǵanyna talaı kýá bolǵanmyn. Tipti kitaphanada saha­nyń ult qaıratkeri A.E.Kýlakovskıı jaıynda jıyn uıymdastyrǵanymyz da este.

Qazaq-saha ádebı-mádenı qarym-qatyna­synyń birsypyra betterin «Egemen Qazaqstan» gazeti oqyrmandary kóz aldyńda aqtarsam kerek. Túıindeı kele aıtarym mynaý: Saha elimen ádebı qarym-qatynasty nege Astana, Almatymen shektegen sala mamandary? «Túrkistan – túrik halyqtarynyń rýhanı dińgegi» degen oıdy ázelden aıtyp, jazyp kelemiz. Prezıdentimiz Q.K.Toqaev ta «Túrkistan – túrik halyqtarynyń mádenı bas qalasy» – degenin bilemiz. Olaı bolsa, alystan at arytyp kelgen saha jazýshylaryn eki astanamen shektep qoımaı, saparyn sáti­men Túrkistanǵa jalǵaý kerek edi dep oılaımyn. Q.A.Iаsaýı halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetindegi Sahastannan kelgen ul-qyzdarmen kezdesý jastar júregine otanshyldyq sezimin quıar edi. «Túrik tildes halyqtar kitaphanasyna» burylyp kirip, saha eńbekterin kórý Olonho aqyn-jazýshylaryn týystyq rýhyn arttyrary da sózsiz.

Qulbek ERGО́BEK,

ádebıettanýshy-professor