Foto: gov.kz
Dúnıejúzilik kásipkerlik monıtorınginiń zertteýinshe, álemde áıelderdiń ekonomıkadaǵy úlesi 2025 jylǵa qaraı ishki jalpy ónimge (IJО́) 28 trln dollar shamasynda 26 paıyzǵa deıin ósedi.
О́tkenge kóz júgirtsek, elimizde 2010 jyly nebári 73,4 myń kásipker áıel (jalpy kásipkerlerdiń 26%), 2021 jylǵy derekte bıznestegi qyz-kelinshekterdiń sany 587,3 myńǵa jetken (43,3%). 2022 jyly áıelder IJО́-niń 40%-yn qurap, onyń ishinde zańdy tulǵalardyń 26%-y, sharýa qojalyqtarynyń 17%-yn qyz-kelinshekter basqarǵan. Al búginderi bıznes, qarjy jáne ekonomıka salasynda jetekshilik etip otyrǵan áıelder shaǵyn jáne orta bıznes (ShOB) sýbektilerinde 1 mln adamnan asyp otyr. Tutastaı alǵanda, áıelderdiń ekonomıkalyq belsendiliginiń deńgeıi 63,7%-dy quraıdy.
Elimizde 2002 jyldan beri kásipkerlik salasyndaǵy áıelderdiń ekonomıkalyq múmkindikterin keńeıtý, genderlik teńdikke qol jetkizýde jáne áıelder jumyssyzdyǵy máselesin sheshýde biraz is-sharalar jospary qabyldandy. Sonyń ishinde nátıjeli jumyspen qamtýdy jáne jappaı kásipkerlikti damytýdyń 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan «Eńbek», «Jumyspen qamtýdyń 2020-2021 jyldarǵa arnalǵan jol kartasy» jáne «Bıznestiń jol kartasy–2025» sekildi memlekettik baǵdarlamalar, halyqaralyq uıymdar men «Damý» kásipkerlikti damytý qorynyń baǵdarlamalary arqyly iske asyp jatyr.
Qazirgi tańda áıelder kásipkerligi ShOB sektoryndaǵy jumys oryndarynyń 31,4%-yn jáne elimizdiń IJО́-niń 14,6%-yn quraıdy.
Atalǵan kásipkerlikti damytýǵa baǵyttalǵan baǵdarlamalardyń arasynda eń aýqymdysy - Eýropalyq qaıta qurý jáne damý bankimen birlesip júrgizgen «Isker áıelder» baǵdarlamasy. Bank oǵan 86,5 mln dollar qarjy bólgen. Jalpy, qazirge deıin bank áıelderdiń ekonomıkalyq múmkindigin keńeıtý úshin 1,5 mlrd eýro ınvestısııa saldy. Osy arqyly 350-den astam joba iske qosyldy.
Búginderi shaǵyn jáne orta bızneste áıelder kásipkerliginiń úlesi - 45%. EQDB men Úkimettiń eki jaqty kelisimi negizinde áıelder basshylyq etetin 300-den asa kásiporyn jergilikti konsýltanttardan tıisti keńes alyp, olarǵa jalpy somasy 35,4 mlrd teńge bolatyn 21,8 myń nesıe berilgen. Banktiń qarjylyq emes qoldaý quraldarynyń qatarynda – áıel kásipkerlerdiń kásibı saraptamaǵa, bıznes-koýchıng, oqý baǵdarlamalary men tálimgerlikke qoljetimdiligin qamtamasyz etedi. Odan bólek «Kásipker ana», «Coca-cola belesteri» baǵdarlamalary jáne «Baqytty otbasy» ortalyǵynyń negizinde uıymdastyrylǵan Isker ana saýda úıi jumys isteıdi.
«Biz kásipkerlikke qoldaý kórsetý jónindegi ulttyq damý ınstıtýty retinde genderlik aspektige jáne isker áıelderdiń bastamalaryna erekshe kóńil bólemiz», dedi «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ basqarmasynyń tóraıymy Gaýhar Bóribaeva.
Atalmysh qor úsh túrli jolmen memlekettik qoldaý kórsetip, ekinshi deńgeıli bankter arqyly jeńildikpen nesıe berý, bank syıaqylarynyń belgili bir bóligin sýbsıdııalaý jáne ShOB sýbektileriniń nesıelerin ishinara kepildendirýde kásipker áıelder alǵan kómektiń 58%-y jeńildikpen nesıelendirip, aqshaǵa shaqqanda 322 mıllıard teńgeden asyp otyr. Memlekettik qoldaýdyń edáýir bóligi EQDB jáne ADB (Azııa damý banki) arqyly júzege asyrylǵan.
Qarjy naryǵyn retteý jáne damytý agenttigi kompanııalardyń teń eńbek jaǵdaıyn, nesıelendirý týraly sheshim qabyldaýda baǵalaýdyń ashyqtyǵy men ESG qaǵıdattaryn engizýdi, «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ, ADB, EQDB jáne IFC halyqaralyq qarjy uıymdarymen yntymaqtastyq ornatyp, áıelder bıznesi jobalaryn qarjylandyrý baǵytynda jańa baǵdarlamalar iske qosylǵanyn jetkizdi.
Onyń biri - jaqynda «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ áıelderdiń bıznesin qarjylandyratyn jańa «Úmit» baǵdarlamasy kásipkerlerge bıznesti damytý úshin zor múmkindikter usynyp, baǵdarlamany iske qosýda bólingen bastapqy qarajat – 10 mıllıard teńgeni quraıdy. Atalǵan baǵdarlama aıasynda elimizdiń barlyq óńiri, sonyń ishinde aýyl, shaǵyn jáne monoqalalardaǵy kásipker áıelder ekinshi deńgeıli bankter arqyly nesıe ala alady. Investısııa jáne aınalym qarajatyn tolyqtyrýǵa beriletin nesıeniń maksımaldy merzimi – 84 aıǵa deıin, shekti somasy 100 mıllıon teńgeni qurap, ekonomıkanyń barlyq sektoryn qamtıdy.
Tek qarjy jáne saqtandyrý salasy, jyljymaıtyn múlikpen jasalatyn operasııalar, kóterme-bólshek saýda ǵana kirmeıdi. Bul qor Eýropa qaıta qurý jáne damý bankimen (EBRD) áriptestik aıasynda tegin oqý kýrstary men trenıngter júrgizedi. Halyqaralyq uıymmen birlesken baǵdarlamada kásipker áıelderge bıznesti basqarý jáne naryqtaǵy tabysty básekelestikke jetý úshin kásibı mashyqtanýǵa múmkindik berildi.
Bul týraly «Damý» kásipkerlikti damytý qory» AQ basqarmasynyń tóraıymy Gaýhar Bóribaeva: «Úkimet Qazaqstandaǵy shaǵyn jáne orta bıznesti, onyń ishinde áıelder kásipkerligin damytýǵa erekshe kóńil bóledi. Shaǵyn jáne orta bıznes ıeleri qurylymyndaǵy kásipker áıelderdiń úlesi 47%-ǵa jetti. Qor jumys isteı bastaǵan ýaqyttan beri 96 myń jobaǵa 2 893 mlrd teńge somasynda qoldaý kórsetti. Bıznestegi arýlar bıznes-ıdeıalaryn júzege asyrý, kompanııasyn damytý men jańa jumys oryndaryn ashý úshin berilgen memlekettik qoldaýdy tıimdi paıdalanyp jatqany qýantady», deıdi.
