– Árıne, jazýshylyq janyma jaqyn. Ádebıetpen erte áýestendim. 9-synypta oqyp júrip povest bastap jazdym. Aıaqtalmaı qaldy. Jaqynda baspalardyń birinen habarlasyp: «Balalarǵa arnalǵan kitabyńyz jaryqqa shyqqaly jatyr edi, 30 betteı kemshin tartyp turǵany, tolyqtyryp bermeısiz be?» degen ótinish tústi. Esime eski dápter tústi. Arhıvimdi aqtaryp jatyp taýyp alyp, búgingi kezeńge beıimdep, «Dıplommen – aýylǵa!» degen sııasy keppegen áńgimemmen qosa usynyp edim, «Qyrkúıektegi qarbalas» degen atpen jaryqqa shyǵyp ketti. Sóıtip, oqýshy kúnimde jazǵan dúnıem de dalada qalǵan joq. Keıin 2-kýrsta oqyp júrip jazǵan áńgimemdi «Lenınshil jas» gazetine apardym. Ádebıet bólimin Oralhan Bókeı basqaratyn. «Bir-eki aptadan keıin soǵarsyń», dep áńgimemdi alyp qaldy. Eki aıdan keshigińkirep redaksııaǵa qaıta keldim. «Men sizge áńgime tastap ketip edim», dedim Oraǵańa. «Bilemin, oqyp qoıdym», dedi. «Áńgimeńdi oqydym, biraq seniń áńgimeń meniń bir povesimniń ishindegi sıtýasııaǵa uqsaıdy eken», demesi bar ma? «Men sizdiń povesińizden eshnárse alǵan joqpyn. Kóshirgem joq», dep baǵjań ete qaldym. «Sen, árıne, kóshirgen joqsyń. О́ıtkeni ol povest áli shyqqan joq», dedi. Janynda ustazym, ınstıtýtymyzda jumys isteıtin ádebıet úıirmesiniń jetekshisi Hasen Ádibaev aǵamyz otyrǵan-tuǵyn. Áńgimemizdi tyńdap otyrǵan ustazym: «Meniń shákirtim», dep qaldy. «Bul – shákirt emes, jazýshy. Shákirtińizden jazýshy shyǵady», dedi Oraǵań. Oraǵańnyń osy sózi bolashaǵymdy boljaǵandaı, ádebıet deıtin álemmen jan dúnıem astasyp, qoıan-qoltyq aralasqanyma attaı alpys jylǵa jýyqtaǵan eken, mine.
– Sizdi úlken shaharymyzdaǵy kitaphanalarda, oqý oryndarynda ótetin ádebı jıyndarda, qalamgerlerdiń avtorlyq keshterinen jıi kezdestiremiz. Taqyrypqa oraı keıipkerińizdiń týyndylaryn tereńnen taldap, tanymdy baıytatyn baıandamalar, shyǵarmashylyq sholýlar jasaısyz. Siz jasaǵan qalamgerlerdiń shyǵarmashylyq portretiniń shymyrlyǵyna, poetıkalyq qýatyna árkez súısinemiz. Ǵylymǵa sizdi jetelep ákelgen qandaı kúsh?
– «Seniń ornyń – ınstıtýt. Redaksııa jaǵalap, ár jerde júre berme. Jasyń bolsa, ulǵaıyp keledi. Sen – qorǵamaǵan ǵalymsyń», dep Ádebıet ınstıtýtyna kelýime muryndyq bolǵan akademık Serik Qırabaev edi. Osy sózdi Aqseleý Seıdimbek aǵamyz da aıtatyn. Osyny aıtty da, janyndaǵy ınstıtýt dırektory Seıit Qasqabasovtan buıryq shyǵara berýin surady. О́zime ǵylymı taqyrybymdy oılastyra berýdi júktedi. Keıin «Zulmat jyldaryndaǵy qazaq prozasy» degen taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa, «Qazaq memýarlyq romany» taqyrybymen doktorlyq dáreje qorǵadym. Ekeýine de akademık Serik Qırabaev jetekshilik jasady.
– Memýarlyq shyǵarmalarǵa baılanysty qaıshy pikir kóp. Qazir tanymal adamdardyń birqatary suhbat berse «men muny memýarymda jazatyn bolamyn» dep sóıleıtin boldy. Bizdiń ádebıetimizde memýar jazǵandar kóp emes, biraq barynyń ózi daý-sharǵa, talasty dúnıege toly. Memýar jazatyn adam neni eskergeni jón?
–Shyǵarma jeke adamnyń ómiri týraly jazylǵan bolsa, jaı oqyrman ǵana emes, saýatty adamdardyń ózi birden «memýarlyq shyǵarma» dep baǵa berip jatady. Shetel jáne orys ádebıetshileriniń memýarlyq shyǵarmalardyń tabıǵatyn saralap, jiktep jazǵan anyqtamalary bar. Keıbir pikir bir-birine qaıshy. Dese de osy eńbekterdiń bárin oqyǵannan keıin men mynandaı qorytyndyǵa keldim. Memýarlyq shyǵarmanyń kez kelgeni ómirbaıandyq shyǵarmaǵa jatpaıdy. О́mirbaıandyq bola turyp, tarıhı úlken máselelerdi qozǵasa, áleýmettik soqtaly dúnıelerdi aıtsa, halyqqa belgili tarıhı tulǵalardyń obrazdary júrse, memýarlyq shyǵarma degen, mine, osy. Eger jeke máselesin esep aıyrysýdyń quralyna paıdalanyp, jeke basynyń oqıǵasyn ǵana baıandap, tarıhı másele qozǵalmasa, qoǵamnyń sol kezeńdegi saıası kelbeti kórinbese, iri tulǵalar qatyspasa, ol memýar bola almaıdy. Meniń «Alasa taýlar aıasynda» atty ómirbaıandyq shyǵarmama jazýshy Júsipbek Qorǵasbek júrgizetin «Úrker» baǵdarlamasy jan-jaqty taldaý jasady. Osy romanymdy taldaǵan avtorlar «memýarlyq shyǵarma» dep baǵa berip jatty. О́z basym ony memýarlyq shyǵarmaǵa jatqyza almas edim. Sebebi munda joǵaryda sanamalaǵan talaptyń eshqaısysy kórinis tappaıdy. Onda tek ózimniń balalyq shaǵym, ata-anam, týystarym, aýyldaǵy tirshilik qana baıandalady.
– Qadyr Myrzalıevtiń «Iirimi» men «Jazmyshyn» memýarǵa jatqyzasyz ba? Qabdesh Jumadilovtiń «Tańǵajaıyp dúnıesi» she?
–Qadyr aǵamyzdyń atalǵan shyǵarmalaryn memýarǵa jatqyza almas edim. Memýar – erekshe janr. Memýarda aldyńǵy qatarda jazýshynyń óz ómir joly turýy kerek. Al atalǵan shyǵarmalarda aqynnyń óz ómir joly emes, aınalasyndaǵy adamdar, áriptesteri týraly aıtylyp, tek sol tarapqa toqtalyp otyrady. Taǵy bir eskeretin jaıt, shyǵarma estelik, ocherk sıpatynda jazylǵan. Soǵan qaramastan osy eki shyǵarma týraly sóz qozǵalǵanda «memýarlyq» degen sózdiń qosa qabat aıtylatyny meni eriksiz tańyrqatady. Bul týraly da kezinde belgili telearnalardyń birinde Júsipbek baýyrymnyń «Kitaphana» atty baǵdarlamasy arnaıy habar jasap, sol kezde de memýarǵa baılanysty oı-pikirimizdi aıtqan edik. Sol sebepti bul janrdaǵy dúnıelerdi ómirbaıandyq jáne memýarlyq dep arajigin ajyratyp, jeke qarastyrǵanymyz abzal, alaıda ómirbaıandyq shyǵarmalardyń ishinde de memýarǵa aınalyp ketetinderi bar, sondaı-aq jeke adamdardy kóbirek aıtyp, ózi týraly az aıtatyn shyǵarmalar da bar. Siz ataǵan shyǵarmalarda osy sıpaty kóbirek kórinis tabady. Kitap avtory birtalaı tulǵaǵa sıpattama beredi, kópshiligin maqtaıdy, keıbiriniń kemshiligin tizedi, biraq qoǵamdyq jaǵdaıǵa kóp toqtala qoımaıdy. Al jalpy ádebıetimizdegi memýarlyq shyǵarmalardyń kóshin Sábıt Muqanovtyń «О́mir mektebinen» bastaımyz. Tóńireginde talasty pikir aıtylǵanymen, Sáken Seıfýllınniń «Tar jol, taıǵaq keshýin» de memýarǵa jatqyzamyz. Bul shyǵarma týraly da ǵalymdarymyzdyń biri «Memýardan góri ómirbaıandyq ocherkke keledi» dep jazdy. Qabdesh aǵamyzdyń «Tańǵajaıyp dúnıesi» – taza memýarlyq shyǵarma. Onda Qytaıdaǵy saıası ahýal birsypyra qamtylady.
– Sizdiń shyǵarmalaryńyz negizinen áleýmettik taqyryptarǵa óriledi. Shyǵarmalaryńyzdy oqyǵan soń izgilikke úndeıtin, jan dúnıesiniń shýaǵy mol, qamqor, meıirban keıipkerlerińiz kópke deıin este júredi. Al búgingi qoǵamda kún saıyn bolyp jatqan qatygezdik, adamdardy ashyndyratyn agressııa, turmystyq zorlyq-zombylyq ádebıetke de kelip, kórkem kúıin buzyp, zulym keıipkerlerdi týdyryp jatyr. Adam janynyń kóleńkeli jaǵyn kórsetý úshin mindetti túrde qatygezdikti qural etý durys pa?
– Oqyrman retinde astary joq, ıdeıasy joq, biraq qatygezdikti kórsetý kerek degen oımen jasalatyn shyǵarmalardy múlde qabyldaı almaımyn. Shyǵarmada adamnyń qatygezdigin aıta berý shart emes. Ádebıette kerisinshe, adamnyń izgiligin kórsetý jaǵy jetińkiremeıdi. Dúnıe qatygezdikten turmaıdy. Shyǵarmany qyzyqty jazǵyń keldi me, izgilikti oıdy alǵa tarta otyryp-aq shıelenisti shyǵarmalar jazýǵa bolady. Oqıǵany damytýǵa, qyzyq harakterler jasaýǵa, sóıtip qoǵamnyń bir qyryn ashýǵa bolady. Al jazýshylardyń ne úshin qatygezdikti sıpattaýǵa qumar ekenin bilmeımin. Mysaly, F.Dostoevskııdiń «Qylmys pen jazasynda» stýdenttiń kempirdi óltirgenin HIH ǵasyrdyń synshylarynyń ózi sumdyq oqıǵa kórip, óre túregele qabyldady. Orys ádebıetshileri arasynda klassıktiń osy detalin áli kúnge keshire almaıtyndar bar. Al bizdiń ǵasyrymyzda jasalyp jatqan qatygezdikke «kempir» oqıǵasy astar bolýǵa da jaramaı qaldy. Qalyptasqan adamı shablondar degen bolady. Qansha jerden jańalyq ashsań da, kúnine úsh-tórt mezgil as ishý, uıyqtaý sııaqty buzylmaıtyn tabıǵı dúnıe rýhanı álemde de qalyptasqan. Ony buzýdyń keregi joq. Ol buzylsa, oqyrmannyń estetıkalyq tanymy, estetıkalyq tabıǵaty da kúl talqan bolady.
– Sizdiń shyǵarmalaryńyzǵa birinshi bolyp Berdibek Soqpaqbaevtyń ózi baǵa bergen eken. «N.Aqyshevtyń «Qońyr ógiz» dep atalatyn áńgimesi kólemi jaǵynan shaǵyn. Áńgimede kúni keshe ǵana qadiri artqandardyń keıde tez umyt bolatyny, eńbeginiń elenbeı eskerýsiz qalatyny aıtylady. Nurdáýlettiń áleýmettik máselege erkin barýy súısindiredi», degen eken balalar ádebıetiniń klassıgi. Jaqynda «Balalar ádebıetiniń tarıhy» atty irgeli 2 tomdyq eńbegińiz jaryq kórdi. Bir jylda eki tom jazý – qajyrly eńbektiń nátıjesi. Osy kerek eńbektiń dúnıege kelýi týraly óz aýzyńyzdan estigimiz keledi...
– «Qazaq balalar ádebıetiniń tarıhyn» jazýyma osy janr tóńiregindegi olqylyqtar sebep boldy. Elimizdiń jetekshi oqý oryndarynda oqıtyn magıstranttardan synaq alamyn, kezdesý ótkizemin. Bes mınýtsyz tolyqqandy mamanǵa aınalady dep úmit kútip otyrǵan magıstranttan «Balalar ádebıetiniń ókilderinen kimderdi bilesiń?» dep surasań, Berdibek Soqpaqbaev pen birdi-ekili jazýshynyń esimin ataýǵa ǵana saýaty jetedi. Aıtpaǵym, balalar ádebıetiniń órkendep, damýyna úles qosqan qalamgerler kóp jáne keıbiriniń aty tanylmaı, múlde óship ketkenderi bar. Ol avtorlardyń shyǵarmalary keńes dáýirinde synalǵan, synalǵan sebebi belgili – ıdeologııaǵa qaıshy. «Keńestik balanyń túsinigine býrjýazııalyq sanany engizip jibergen shyǵarma». Mine, basty kemshiligi. Keıin «sol synalǵan shyǵarmalarda ne jazylypty, oqyp kóreıinshi» dep arhıvterdi aqtaryp, taýyp alyp tanyssam, táp-táýir dúnıeler. Bul eńbek áldebir sebeppen asyǵys jazyldy. Áli túbegeıli aıaqtalǵan eńbek emes. Aldaǵy ýaqytta tolyqtyrylyp, qaıta basylady. Meniń osy eńbegimdi paıdalana otyryp ár óńirden «Balalar ádebıetiniń kýrstary» ashylyp jatqanyn da estip otyrmyn. Bul – súıinshileıtin jańalyq. Degenmen eńbegimdi óz atyma patenttep alǵanymdy da aıta ketkim keledi.
Qazir jastar prozasynda realıstik shyǵarmalar azaıyp ketti. Jas býyn qalamgerlerimiz fentezı, mıstıka janryna qumar boldy. Modernızm, postmodernıstik baǵyttaǵy shyǵarmalar basym bolyp barady. Eresek tartqan jazýshylarymyzdyń ózi postmodernızmge elikteımin dep shyǵarmalary asa tartymdy bolmaı qaldy. Mundaı úrdis jazýshyny oqyrmanynan aıyrady. Oǵan qatty elikpegen jón dep oılaımyn. Bul shyǵarmalardy ǵylymı turǵyda zerttep júrgen ǵalymdarymyzdyń ózi de dál janryn anyqtaı almaı júr. Keıbir jazýshylar qııal-ǵajaıyp, fantastıka deńgeıinde jazady da, ony «mıstıka» dep ataıdy. Osynyń bári burynnan bar, qalyptasqan ádebıet janrlarynyń negizin bilmegendikten týady. Qazir keıingi jyldary jazylǵan zamanaýı shyǵarmalar kóbirek oqylyp, «ádebıetti taný» osydan bastalyp, klassıka umyt qalyp barady. Eger qalamger jazǵan dúnıesine kórkemdik sharttary túgel oryndalǵan klassıkanyń ólshemimen qarasa, kóp olqylyq óz ornyn taýyp, aıqyndalar edi. Tek bir dúnıeni qadap turyp aıtqym keledi. Ádebıet úshin estetıkalyq tanym qashan da basty orynda turýy kerek.
– Qazirgi ádebıettiń kemshiligi nede?
– Ádebıet álemi kúrdeli. Birinshiden, ádebıettiń kóp zamannan beri qalyptasyp ketken teorııasyn qabyldamaý, aıaqasty etý baıqalady. Olardyń paıymynsha, ádebıet teorııasy estetıka degen keńes zamany oılap taýyp, zorlyqpen tańǵan saıasat jemisi. Olaı emes. Sonaý Gomer zamanynan beri kele jatqan ádebıet qaǵıdalary bar ekenin eskergisi kelmeıdi. «Jaǵymdy obraz ben jaǵymsyz obrazdyń arajigin ashpaı-aq qoıaıyq, oqyrman ózi tańdap alar», deıdi. Bul oımen kelisýge bolady. Sóıtedi de keıipkerdi bylapyt dúnıemen aralastyryp qoıady. Ony jáne geroı dep esepteıdi. Osyny taldaıtyn synshynyń ózinde obektıvti, teorııalyq daıyndyq bolýy kerek. Tipti oqyrman esebinde bolsa da. Ádebıettegi jastar arasynda talanttylary bar, biraq solarǵa durys baǵyt-baǵdar siltep, kemshiligin aıtyp otyratyn saýatty syn kerek. Basqa ult ádebıetindegi úrdisti baqylap qarap otyramyz, dál bizdegideı bárin mansuqtaǵysy keletin pıǵyl asa baıqalmaıdy. Orystardyń ózinde toqsanynshy jyldary týǵandardyń arasynan burynǵy Gogoldiń ustanymdaryn ustanǵan realıstik jazýshylar kezdesedi. Bizde olaı emes, bizde bárin syzyp tastaý kerek. Ara-tura Abaıdyń ózine aýyz salady, M.Áýezovti múıizdep jatady, S.Muqanovty túbirinen joqqa shyǵarǵysy keledi, Ǵ.Mustafın «keńestik ıdeologııanyń rýpory», deıdi. Bul – qaýipti baǵyt.
– Úkimet tarapynan ádebıetke táp-táýir qoldaý kórsetilip keledi. Keıingi jyldardyń sheńberinde ǵana top-tobymen talaı qazaq qalamgeriniń shyǵarmasy shet tiline aýdaryldy. Sizdiń de áńgimeńiz túrik tiline aýdarylǵan bolýy kerek. Satylymy qalaı, aýdarylǵan shyǵarmalardyń ıdeıasy, tolǵaǵan taqyryby, kórkemdik sapasy ol jaqtaǵy oqyrmandy qyzyqtyra aldy ma eken?
–Men óz basym shetel tiline aýdarylyp, sol jaqtaǵy oqyrmandardyń qoldaryna tıgen shyǵarmalardyń taǵdyryn qadaǵalap júrgenim joq. Eger maqtalyp, belgili bolyp jatsa nemese belgili bir ádebı syılyqqa ıe bolsa, ózimizdiń aqparat quraldary arqyly ǵana habardar bola alamyn. Ázirshe tól basylymdarymyz alaqaılap, tóbege kóterip jatqan qazaq jazýshylarynyń shyǵarmalary jóninde oqymappyn.
Ana jyly qazirgi beldi aýdarmashymyz Málik Otarbaevtyń tárjimesimen 25 qazaq jazýshysynyń áńgimeleri túrik tilinde jaryq kórdi. Sonda osy jınaqqa redaktor bolǵan bilikti mamandar «Osy shyǵarmalardyń ishinde dúnıe júziniń klassıkalyq týyndylarymen ıyq teńestire alatyn áńgimeler bar eken», degen pikir aıtypty. Bul – qazaq ádebıeti úshin joǵary baǵa.
– Jazýshynyń taǵdyryn týǵan eliniń kúshi, bedeli sheshedi deıdi. Bizdiń ádebıetimizde de myqty qalamgerler kóp bola tura, dańq-daqpyrty álemdi dúrkirete almady. Álemdik deńgeıdegi tanymaldylyqqa, tabysqa jete almaýynyń bir syryn keıingiler osy taraptan izdeıdi. Qysqasy, «kishkentaı eldiń ádebıeti de kishkentaı». Kelisesiz be?
– Kelisýge turatyn pikir. Iri derjavalardyń qalamgerleri jazǵan keıbir shyǵarmalary aıaq astynan ataqty bolyp, keıde tipti osal bolsa da, asa bedeldi ádebı syılyqtarǵa ıe bolyp jatatyny ras. Sonyń bir mysaly – amerıkalyq jazýshy Frensıs Skott Fısdjeraldtiń «Uly Getsbı» romanynyń taǵdyry. Ol – óz zamanynda, jıyrmasynshy jyldardyń orta sheninde úlken dańqqa ıe bolǵan týyndy. Al endi osy romannyń kórkemdik-estetıkalyq bolmysyna kóz júgirtip kóreıikshi.
Bas keıipkerdiń atynan baıandalatyn shyǵarma mazmunynda alyp bara jatqan qyzyqty sıýjet ne bolmasa keıipkerler arasyndaǵy tartys joq deýge bolady. Eń bastysy, oqıǵasyz ómirdi shubaltyp baıandaı berýdegi avtordyń maqsaty qandaı, sonymen ne aıtqysy keldi degen suraq týyndaıdy. Ideıasyzdyq degen ustanymyn basshylyqqa alǵan desek te artyq emes.
Romannyń prologiniń ózi qurǵaq baıandaýlar. Sıýjetti birinshi jaqtan baıandaıtyn jas jigit kezdesken kisilerden ol turatyn aımaqta Getsbı esimdi bir adamnyń bar ekendigin estıdi. Biraq onyń ózgelerden qandaı ereksheligi bar ekendigi tilge tıek bolmaıdy. Biraq bas keıipker sol adamdy kórýge yqylasy aýady. Aqyry oqyrman romannyń tórtten birine kelgende baryp osy Getsbımen bir-aq júzdesedi. Kezdeskennen keıin de atyshýly Getsbıdiń ózge jurttan nesimen erekshelenetini jóninde mardymdy dáıekter joq. Áńgimeni baıandap otyrǵan bas keıipkerdiń ózi de Getsbımen sóılesetin ortaq eshteńeniń joq ekendigin moıyndaıdy. «Endeshe ondaı kisini avtor nege keıipker etip aldy eken?» degen suraq ózinen ózi týyndamaı ma.
Romannyń sońyna qaraı Uly Getsbıdiń qaza bolǵandyǵy týraly aıtylady. Roman barysynda usaq-túıekti tizbelep, qajetti-qajetsiz epızodtarǵa táptishteı toqtala beredi. Sondaǵy kóldeneń tartylatyny – árkimniń kúndelikti tirshiligine tán ótkinshi usynystar men kúndelikti jaı áreketter. Ádebıet teorııasynda talap etiletin kórkemdik eksheý, irikteý degen tipten az. Avtor oqıǵaǵa qatysy bar, qatysy joq nárselerdi tizbelep jaza beredi. Oqyrman áıteýir bir oqıǵa endi bastalar dep úmittenip otyrady. Biraq amal ne, ol kútken úmit aqtalmaıdy. Bar oqıǵa – shyǵarmanyń sońyndaǵy Ýılson degen áıeldi mashınanyń qaǵyp ketýi jáne áńgimeniń tiline tıek bolyp otyrǵan Getsbıdiń ólimi.
Áńgimeshi osynaý ólim jaıynda durys málimet bermeıdi. Getsbıdiń ólimine ne sebep bolǵan, qalaı ólgen, ol óliminiń mán-jaıy qalaı degen suraqtarǵa eshqandaı jaýap joq. «Atyshýly adam edi» dep aldyn ala dabyraıtqanymen, ol keıipkerdiń ne istep-qoıyp júrgeni, nesimen aty shyqqany buldyr. Sheteldiń keıbir synshylary bul romanda ıronııa basym, sondyqtan «Uly Getsbı» degen tirkestiń ózinde keketý bar degen pikir aıtady.
Bir sózben aıtqanda, ádebıettaný ǵylymynda qoıylatyn negizgi talaptardyń bárine jaýap bere almaıtyn mundaı týyndylar shetelde az emes. Olardyń barlyǵyna bas ızep, qabyldaı berýge, daqpyrtyna sene berýge bolmaıdy.
– Búgingi jańa zaman ádebıeti ókilderine ortaq ustanym, ortaq kemshilik – keshegi ádebıet qaǵıdalaryn moıyndamaý, sanaly túrde boıyn aýlaq salý. Al búgingi ulttyq ádebıet úlgisi qazaq qalamgerin álemdik deńgeıge alyp shyǵa ala ma?
– Biz aıtyp otyrǵan amerıkalyq jazýshynyń joǵarydaǵy shyǵarmasy naq osy sıpatta. Onda kórkem ádebıettiń basty qaǵıdalary aıaqqa basylǵandaı bolyp kórinedi ózime. Búgingi qazaq qalamgerleriniń arasynda da osylaı jazǵysy keletinder joq emes. Bunyń ózi – derjavalyq jazýshylardyń shyǵarmalaryna jalań elikteý. Bundaı úrdis qazaq ádebıetin álemdik deńgeıge alyp shyǵady dep aıta almaımyn. Ári ketkende aty máshhúr ádebıetttanýshylar bundaı shyǵarmalardy qurǵaq elikteýdiń kóleńkesi dep qabyldaýy ǵajap emes.
– Ádebıettanýshy-synshy retinde ádebı baǵyt-baǵdardyń bárin baqylap otyrsyz ǵoı, tórt aıaǵyn teń basqan minsiz kórkem shyǵarma degen qandaı bolady?
– Bul týraly ádebıettanýshy ǵalymdar ár kezde aıtyp kele jatyr. Tek qazaq ǵalymdary ǵana emes, basqa jurttardan shyqqan áriptesterimiz de osy pikirde. Kórkemdik-estetıkalyq faktorlarǵa qoıylatyn ejelgi klassıkalyq talaptar kóp ózgeriske túse qoıǵan joq. Aldymen ádebı til normasyn avtordyń jetik ıgere bilýi, obrazdardyń aıqyndyǵy, sıýjetterdiń qyzyqtylyǵy, kompozısııalyq talaptardyń durys oryndalýy, belgili bir dárejede tyń ıdeıalardyń tóbe kórsetýi.
Meniń manadan beri aıtyp jatqan sózderimdi túbegeıli shyndyq dep qabyldaýǵa bolmas. Ishinara sýbektıvti oıdyń kezdesýi ábden yqtımal.
– Sizdiń óz shyǵarmashylyǵyńyz týraly baǵańyz qorashtaý. Mysaly, «Ortańqol shyǵarma bolýy múmkin», «Alasa taýlar aıasynda» bálkim, basqa shyǵarmalarymnyń deńgeıinde emes shyǵar», «Memlekettik syılyqqa laıyqty emespin», dep sóılegenińizdi keıde ár jerden oqyp nemese estip qalamyz. Nege olaı dep aıtasyz?
– Men de bazbir áriptesterim tárizdi óz shyǵarmalarymdy joǵary baǵalasam, ádebıetke qoıylar ortaq talaptardyń qunyn túsirip alýym ǵajap emes. Aldymen keregi – ádebıetke degen adaldyq. Qazir haltýra azaımaı turǵan zaman. Meniń qaǵıdam – shyǵarmalaryn avtordyń ózi emes, ádebıetti jaqsy túsinetin kózi qaraqty oqyrman baǵalasyn.
– Áserli áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken –
Aıgúl AHANBAIQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
