Álqıssa...
Jaqynda Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi ulttyq keńestiń otyrysy ótken-tuǵyn. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev osy máselege baılanysty Úkimetke jasandy ıntellekt salasyn jan-jaqty damytýǵa tapsyrma berdi.
Jahandy jaýlaǵan jańa sala jumysty avtomattandyrýǵa, ońtaılandyrýǵa, kúrdeli máselelerdi sheshýge úlken múmkindik beredi. Mysaly, medısına, avtomobıl ónerkásibi, qarjy salasynda jasandy ıntellekt úderisti meılinshe jedeldetedi. Tipti dıagnostıkanyń dáldigin jaqsartady, qaýipsizdikti qamtamasyz etedi. Aıta bersek, jaqsylyǵy men tıimdiligi jeterlik. Tek qarqyndy damýyna ilese alýymyz qajet-aq. Memleket basshysy eldegi osy taqyrypty birneshe ret kóterip, tipti jeke ózi jetekshilik etýge, sheteldik jáne otandyq mamandarmen kezdesýler ótkizýge, qoıylǵan mindetterdiń oryndalýyn baqylaýǵa basymdyq beretinin bildirdi.
– Bizdiń elimizde jasandy ıntellekt qaýipsizdik, medısına, bank qyzmetteri, logıstıka, bilim berý sııaqty salalarda tabysty qoldanylady. Osy tehnologııalardy engizýmen aınalysatyn myqty kompanııalar paıda bolyp jatyr. Sonymen qatar ındýstrııany tabysty damytý úshin memlekettiń keshendi qoldaýy qajet. Biz derekter men tehnologııalyq ınfraqurylymǵa ortaq qoljetimdilikti qamtamasyz etetin ekojúıeni qurýymyz kerek, - dedi Prezıdent.
193-tiń ishinde 72-oryn
«Oxford Insights» júrgizgen Úkimettiń 2023 jylǵa arnalǵan jasandy ıntellekti paıdalanýǵa daıyndyq ındeksine sáıkes, Qazaqstan 193 eldiń ishinde 72-orynda turdy. Bul kóńil kónshitpese de, baltyr syzdatatyn oryn emes. Jasandy ıntellektige qatysy myqty tustarymyzǵa derekterdiń qoljetimdiligi, sıfrlyq áleýet jáne zańnamanyń sıfrlyq bıznes úlgilerine beıimdelýi kirgen. Kemshilikterge iri jeke tehnologııalyq kompanııalardyń, venchýrlyq kapıtaldyń jetispeýi jáne ǵylymı-zertteý jumystarynyń tómen shyǵyndary engen. Osy kemshilikterge qarasaq, elimizde jasandy ıntellekt jumysyn ilgeriletý áli jolǵa qoıylmaǵanyn ańǵarýǵa bolady. Kózge kórinip turǵan shyndyqty aıtpaı ketsek te, bolmas.
– Bizge bir dúnıe jetispeıdi. Ol – qoǵamdyq qurylym. Bizdiń memlekette jasandy ıntellekti damytýǵa degen qyzyǵýshylyq baıqalmaıdy, arnaýly memlekettik baǵdarlama, memlekettik mekeme, mınıstrlik joq. Tórtkúl dúnıe osyǵan nazaryn aýdaryp, damytýǵa kúsh salyp otyr. Biz budan qalyp qoıýymyz múmkin. Qazirgi tańda memlekettiń múmkindigi bar, jastarymyz da óte talantty. Olardy der kezinde paıdalanbasaq, jastardyń kúsh-qýaty basqa dúnıege jumsalyp ketedi, – deıdi tehnıka ǵylymdarynyń doktory Altynbek Sháripbaev.
Jyl saıyn – 1000 maman
Bizde AI mamandarynyń tapshylyǵy bar. Degenmen bul túıtkildi máseleni sheshýge memleket barynsha tyrysyp jatyr. Mysaly, jospar boıynsha elimizde jasandy ıntellekt salasynda jyl saıyn 1000 maman darıalanýy kerek. Bul týraly Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi birinshi vıse-mınıstri Qanysh Tóleýshın aıtqan edi. «Biz aldymyzǵa jasandy ıntellekt salasynda jyl saıyn myńdaǵan maman daıarlaý, jasandy ıntellekt salasynda jyl saıyn 100 startap iske qosý boıynsha órshil mindet qoıyp otyrmyz. Biz 2026 jylǵa qaraı jyl saıyn mıllıard dollarlyq eksporttyq kiriske qol jetkizý mindetin qoıyp otyrmyz», dedi ol.
Prezıdent te bul máseleni múmkindiginshe tezirek sheshýdi tapsyrdy. Onyń aıtýynsha, aldaǵy ýaqytta keıbir otandyq joǵary oqý oryndarynda «Google» jáne «Huawei» halyqaralyq kompanııalarynyń tıisti kýrstary ótpek. Koreıa men Qytaıdyń joǵary oqý oryndarymen bilim berý jáne mamandardy birlesip daıarlaý boıynsha kelisim jasaldy. «Bizge óskeleń urpaqtyń barlyq jańa sıfrlyq tehnologııalarǵa erkin baǵdarlanýy qajet. Ol úshin jasandy ıntellekt múmkindikterin keńinen zertteýge basa nazar aýdaryp, orta mektep pen joǵary oqý oryndarynyń bilim berý baǵdarlamalarynyń mazmunyn qaıta qaraý qajet», dedi Memleket basshysy.
Damý shyǵarmashylyqpen ushtasady
Basqa nátıjelerge keler bolsaq, Qarjy mınıstrligi 2029 jylǵa deıin jasandy ıntellektini damytý josparyn jasady. «Ashyq NQA» saıtynda «Jasandy ıntellektti damytýdyń 2024-2029 jyldarǵa arnalǵan tujyrymdamasy» atty qujat jarııalandy. Qujatta atap ótilgendeı, elimizde «Sıfrlyq Qazaqstan» baǵdarlamasy boıynsha densaýlyq saqtaý salasynda jasandy ıntellekt qoldanyla bastaıdy. Qazir eldiń 2025 jylǵa deıingi ulttyq damý jospary jáne sıfrlyq transformasııa tujyrymdamasy sııaqty strategııalyq josparlarynda jasandy ıntellektini damytý jónindegi mindetter aıqyndalǵan.
– Qujattar osy saladaǵy zertteýlerdi, ázirlemelerdi praktıkalyq qoldanýdy yntalandyrýǵa, bıznes pen joǵary oqý oryndaryna tehnologııalyq ınfraqurylym men derekter bazasyna qoljetimdilikti qamtamasyz etýge arnalǵan. Jasandy ıntellektiniń damýy – shyǵarmashylyq baǵytta júrýi mańyzdy. Sondyqtan etıkalyq standarttardy belgileýge, derekterdi qorǵaýǵa jáne osy saladaǵy kıberqaýipterdiń aldyn alýǵa erekshe nazar aýdarý kerek, – dedi Qasym-Jomart Toqaev.
Zań men is-sharalardan bólek, ishki damýynda da birshama ózgeris kútilmek. Birinshisi – sheshim qabyldaý júıesi, onda jasandy ıntellekt ózi sheshim qabyldaıdy, ózi áreket etedi. Ekinshisi – sheshim qabyldaýdy qoldaý júıesi. Mysaly, Densaýlyq saqtaý mınıstrligimen birlesip, aýrýdy anyqtaý, erte dıagnostıkalaý, dıagnostıkada qoldaný úshin normatıvtik baza daıyndaý. Iаǵnı qorytyndy sheshimdi dáriger qabyldasa da, AI tek dárigerlerdiń sheshim qabyldaýyn qoldaıdy. Osyǵan uqsas tásildi bilim berýde jáne basqa salalarda da qoldanýǵa bolady.
Ulttyq til modeli
Jasandy ıntellekt dáýirindegi qazaq tiliniń máselesi de – ózekti. Álemdik tildik modelderde qazaq tiliniń sapaly deńgeıde qoldanylýy, qazaqsha mátindi avtomatty taný, ınternet kontentti qazaqshalaý, qazaq tiline qatysty IT sheshimderdi bir jolǵa túsirý qajettiligin kórip júrmiz. Túptiń túbinde jasandy ıntellektiniń qazaq tilin tolyq ıgerýine basa nazar aýdarýymyz kerek. Bul másele boıynsha ázirge naqty bir qadam bar. Ol – AI negizinde ulttyq til modeli iske qosý úderisi. Memleket basshysynyń aıtýynsha, derbes til modelin ázirleý – jasandy ıntellekt salasyndaǵy bolashaǵy zor baǵyttyń biri. Qazir qazaq tili modelin jasaý jumysy qolǵa alynyp jatyr. Osy jumysqa segiz ǵylymı-zertteý ınstıtýty men joǵary oqý ornynan turatyn konsorsıým tartyldy. Bul bastama sıfrlyq derbestigimizdi qamtamasyz etedi. Sondaı-aq memlekettik tildi damytýǵa myqty serpin bermek.
– Jasandy ıntellekt kómekshileri arasynda tildi bilý boıynsha resmı gradasııa joq, óıtkeni modelder tez jáne birkelki emes. Qazirgi til modelin qolaıly deńgeıde oqytý úshin kem degende 10-100 TB taza mátindik derekter qajet dep esepteımin. Internette mundaı kólem joq, óıtkeni jelidegi qazaq tilindegi materıaldardyń 70 paıyzy qate jazylǵan. Sondyqtan ǵylymı ortalyqtardyń kómeginsiz mundaı jumys múmkin emes. Logıkalyq tizbek quratyn lıngvıster qajet, olar bárin kodqa ońtaılandyrady. Bul úlken qarjylyq ınvestısııany qajet etedi. Aqparat saqtalatyn bultty serverler áli de qajet, – dep taldap berdi praktık-professor jáne NeoAI kompanııasynyń negizin qalaýshy Aıdyn Maýtan.
AI-di kim, qalaı qoldanyp júr?
Qazirgi ýaqytta AI ártúrli salalarda qoldanylyp júr. Bilim berýden bastap jol qozǵalysy erejelerin buzýdyń aldyn alýǵa da jasandy sana qatysady. Qaı salada, qalaı qoldanylyp júrgenin aıta keteıik. Birinshi – sot júıesi. Sot isterin taldaý úshin, onyń ishinde nátıjelerin boljaýǵa jasandy ıntellekt kómektesedi. Bılik bul qural tehnıkalyq qatelikterdi azaıtady jáne sot tóreliginiń sapasyn arttyrady dep esepteıdi. Ekinshi – medısına. 2022 jyldan bastap elimizde «PNEUMONET» baǵdarlamasy iske qosyldy. Ol AI negizinde jumys isteıdi jáne ókpeniń eń patogendi 17 aýrýyn, onyń ishinde pnevmonııa, týberkýlez jáne qaterli isik aýrýlaryn anyqtaýǵa kómektesedi. Úshinshi – jumysqa ornalasý. Elektrondyq eńbek bırjasynda jumys izdeýshilerge jumys izdeýde, al jumys berýshilerge qolaıly túıindemelerdi irikteýde kómektesetin tehnologııa bar. Tórtinshi – azamattardyń qaýipsizdigi. 2023 jyly Qorǵanys mınıstrligi áskerı bólimderdegi barlyq beınekamerany biriktiretin jáne sarbazdar arasyndaǵy quqyq buzýdy anyqtaıtyn jasandy ıntellekt negizindegi júıe daıyndady.
Sıfrlyq damý, ınnovasııalar jáne aeroǵarysh ónerkásibi mınıstri Baǵdat Mýsın neırojeliler otandastarymyzdyń qujattaryn rásimdeýge kómektesý úshin engizilip jatqanyn málimdedi. Al jańa oqý jylynda Ǵylym jáne joǵary bilim mınıstri Saıasat Nurbektiń barlyq stýdentter jasandy ıntellekt boıynsha kýrstan ótýge mindetti ekenin aıtty. Kýrs barlyq oqý orny úshin bazalyq bilim bolmaq.
