«Revızordyń» kúlkisi

Aınalamyzda áli de jıi ushy­raıtyn sóziniń salmaǵy joq keıbir toǵyshar topqa laıyq mys­qyl, mazaq kúlkimen atalǵan tizim­di jáne tolyqtyryp qoıýǵa  bolady. Syny men syryna, sıpaty men qalybyna qaraı ezýińizge úıiriler kóńil kúı kórinisi alýan-alýan bolyp osylaısha kete be­redi. Ishinen oqıǵa aýanyna saı, sáıkesin kóńilge qondyrasyz.

Al Qazaqstannyń eńbek sińir­gen qaıratkeri, Memlekettik syı­lyqtyń laýreaty, rejısser Nurqanat Jaqypbaı Jastar teatry sahnasynda týdyrǵan orystyń uly jazýshysy Nıkolaı Gogoldiń áıgili «Revızorynda» atalǵan kúlkilerdiń barlyǵyna da oryn bar. Munda kúlkige keńistik keń qamtylǵan. Qalaı kúlemin deseńiz de sebepsiz emes. Tek barlyǵy ózińizge, túsinik-tanym, ómirdi qa­byl­daýyńyzǵa baılanysty.

Janryn komedııa dep belgi­legen spektakldiń tabıǵa­tyna saı túrli-tústi kıimmen jasanǵan, battastyra boıanǵan keıipkerler obrazy da birden baýrap, á degennen kúlki álemine ertip áketedi. Áıtse de asyǵystyq tanyta kórmeńiz, Siz tamashalaıtyn bul «Revızordyń» dittegeni tipti de ol emes. Áre­ket damı, oqıǵa órbı kele qoıy­lym mazmuny qatparlana túsedi. Ezýińizdegi kúlki sap tyıylyp, endi spektakl ishinen árqaısysyńyz ózińiz ben aınalańyzdaǵy adam­dardyń minezin izdeı bas­taısyz. Áýelgi kúlkińiz de ishteı óz-ózińizben arbasýǵa, oılanýǵa jeteleıdi. Túısigińizben sezip, biraq moıyndaǵyńyz kelmegen shyndyqty kóresiz sahnadan. Sóıtip óz ómirińizge bir sát syrttaı baqylaý júrgizip, bar­laý jasaýǵa taptyrmaıtyn múm­kin­dikke ıe bolasyz. О́ıtkeni sahnada júrip jatqan ómir tipti de Gogoldiń sonaý XIH ǵasyrdaǵy synaǵan jaǵympazdyq pen jaltaqtyq, ashkózdik pen aıarlyq, paraqorlyq pen paryqsyzdyq jaılaǵan kózboıaǵysh qoǵamy emes, siz ben biz tynystap júrgen búgingi tirliktiń boıamasyz bet-beınesi. Sonysymen de qoıylym qatygez, shekten tys qatal.

Jazylǵanyna eki ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótse de, júıe jańala­nyp, qoǵam qaıta qurylsa da, sol Dýanbasy, sol Zemlıanıka, sol Bobchınskıı men Dobchınskıı «ara­myzdan alshaqtady, qarasyn múldem úzdi» dep aıta alamyz ba? Kerisinshe, ol keıipkerler geografııasyn keńeıtip, endi tek orystyń emes, áldeqashan jahandyq sıpat alǵan. Mine, osy kiltti rejısser adaspaı tapqan. Máseleniń máıegine dóp túsken. Sondyqtan da Nurqanat Jaqypbaıdyń keıipkerleri Gogol sýrettegen bolmystan birneshe ese qatygezdenip, olardyń saıqymazaq áreketi barynsha battasyp, badyraıa kórinedi. Sahna dekorasııasy men akterler kıimindegi shekten tys alabajaq boıaý, kloýnadalyq keıip komedııa janryna tán degenmen de, jalqy bir sátte ishki túısigińiz «sahnadaǵy sol saıqymazaq búgingi jer basyp júrgen siz ben biz emes pe eken» degen oıdyń ushyǵyn sanańyzǵa jáne uıalatady. Anaý akterlerdiń ıyǵyna ilgen sellofan tigisti jyltyraq kıimderi she? Onyń da syrtqy sulýlyqqa, syrtqy minsizdikke mastanyp, adamı tereńdik pen rýhanı baılyqtan ajyrap bara jatqan jyltyraq minezderdiń jıyntyq beınesi emestigine kim kepil? Qalaı degenmen sahna – obrazdy oıdyń omartasy emes pe? Bári de múmkin. Rejısserdiń grotesk tásilimen oınaǵany son­shalyq, óner arqyly ómirdiń nadandyqqa belshesinen batqan, aqsha, bılik dep ar-ımannyń belinen basyp júre berý tańsyq bolýdan qalǵan, nıet-pıǵyly tu­nyqtyǵyn áldeqashan joı­ǵan adamdyq qasıetterdiń kúı­reýin zalym kúlkimen aıaýsyz ájýa­laıdy. Endi múldem kúl­meı­siz. Kerisinshe zulmat bir qor­qynysh júregińizdiń túkpirine tunǵan ne­bir aıaýly sezimderi aıamaı janyshtaıdy. Sondyqtan da kúl­kińiz bir-aq sátte kúńireniske aýysyp júre beredi. Endi bir sátte bıik adamgershilik pen jú­rek­tiń tazalyǵyn ańsap óksip-óksip jylaǵyńyz keledi. Iá, sahnada komedııalyq kóńil kúı, biraq sizdiń jan dúnıeńiz únsiz egiledi. Nege? Sebebi Siz ózińiz moıyndaǵyńyz kelmegen, durysy moıyndaýǵa batylyńyz barmaǵan ker zamannyń kelbetin kóresiz. Gogoldik keıipkerlerdiń minezin jeke-jeke bólip alyp, battastyra reńk bergen rejısser sheshimi shymbaıǵa batsa da, shyrqyraǵan shyndyqty úlkeıtkish áınektiń áserindeı aıqyndyqpen kóz al­dyńyzǵa aqtaryp-aq tastaıdy. Oqıǵa damyǵan saıyn qoıýlana, minez bederi kúrdelene túsken qoıylym, betperdesi sypyrylǵan pendelerdiń qorǵansyz kúıin keleke qylady. Sóıtip, komedııalyq sarynmen bastalǵan spektakl bir­den tragıfarstyq sıpatqa túsedi.

Bul kórinisten ne túıemiz? О́mirdegi óz ar-ojdanymyzdy ózi­miz taptaıtyn jaǵympazdyq, para­qorlyq sekildi tragıko­mızm­niń silemderi búgingi tirshiligimizde de áli jalǵasyp jatyr eken. Tir­shi­l­ik bar jerde jaǵympazdyq ta, to­ǵysharlyq ta joıylmaıtyn kórinedi, ıaǵnı adam­dyq qalyptan ajyrap, kóz­boıaý ǵumyr kesher qoǵam joıyl­maı, revızor da, oǵan jaǵy­ný­shylar da qaı zaman­da da ara­myzdan tabylady degen­ge meń­zeıdi. Demek «Revızor» – máń­gi­lik! Gogoldiń ulylyǵy da, re­jısserdiń kóregendigi de osynda!