Tabaldyryqtan attaǵan Jańa jyl – mereıli, merekeli datalarǵa tuspa-tus kelýimen, aıtýly oqıǵalar aıasynda aıshyqtalýymen erekshe bolmaq. Sonyń ishinde TMD elderinde «Ardager jyly» dep jarııalanyp, Uly Otan soǵysyndaǵy Jeńiske 70 jyl tolýy atalyp ótýi aǵa urpaqtyń óshpes erligin tý etken, jas býynǵa ónege tutqan elimiz ómirindegi jarqyn beleske aınalǵaly tur. Elbasy N.Á. Nazarbaevtyń bastamashylyǵymen maıdan ardagerlerin qurmetteý jáne qoldaýǵa arnalǵan jalpyulttyq aksııa bul kúnderi odan ári jalǵasyn tabýda.
Osy maqsattaǵy sharalardyń biri 30 jeltoqsanda Astanada bastaý alǵan «Jeńiske qurmet» respýblıkalyq marafony bolyp otyr. Keshe oǵan qatysýshylar «Jeńis» jalaýyn Qaraǵandyǵa jetkizdi. Qaladaǵy «Máńgilik alaý» eskertkish keshenine gúl shoqtary qoıyldy. Jalaýdy «Astana» óńirlik qolbasshylyǵy áskerleriniń qolbasshysy, general-maıor Sultan Kamaletdınov qabyldap aldy.
Uly Otan soǵysy ardagerleri atynan sóz sóılegen 2 «Qyzyl Tý», II dárejeli «Otan soǵysy» ordenderiniń, 2 «Erligi úshin», «Stalıngradty qorǵaǵany úshin» medaldarynyń ıegeri Alpan Itjanov: «Mundaı mańyzdy, taǵylymdy sharalar jastardy patrıotızmge, elin súıýge tárbıeleýdi, rýhanı baıýdy, birlikti, dostyqty nyǵaıtady. Bizdiń erlikterimiz umytylmaı, jas urpaq boıyna sińirilýine, qadir tutylyp, tereńdetilýine rızamyz», dedi.
«Jeńis» jalaýy erteń Shyǵys Qazaqstan oblysyna, odan qańtar aıynyń aıaǵyna deıin elimizdiń barlyq óńirlerine jetkiziledi.
Aıqyn NESIPBAI,
«Egemen Qazaqstan».
QARAǴANDY.
Semserdeı Seńgirbaev
Orta Azııa áskerı okrýgi áskerı keńesiniń 1941 jylǵy 12 shildedegi buıryǵyna sáıkes Almatyda qazaqstandyq tuńǵysh 316 atqyshtar dıvızııasyn jasaqtaý dereý qolǵa alynǵany tarıhtan málim. Sol jasaq quramynda Muqyry MTS-tyń traktorshysy Musabek Seńgirbaev ta bolǵan. Dıvızııanyń komandıri bolyp general-maıor Ivan Vasılevıch Panfılov taǵaıyndalady. Musabek áskerge alynǵan kezde osy 316 atqyshtar dıvızııasynyń qataryna qabyldanady. Eń aldymen, Almatynyń túbindegi áskerı daıyndyqtan ótip, general Ivan Panfılov basqaratyn dıvızııanyń 1075 polkiniń 4 rotasynyń 2-shi vzvody sapynda Máskeýden asyp Lenıngradqa qaraı bet alady. Sodan Krestsy qalasynyń mańyna ornalasyp, áskerı daıarlyqqa kirisedi. Áskerı jarǵynyń erejelerine saı jattyǵýdan ótken jaýyngerler jaýmen beldeser sátke saqadaı saı daıyn turady. Olar 12 qazan kúni Volokolamsk stansasynan ótip, Ostashova qalasynyń mańyna bekinis jasaıdy. Rýza ózenine tas kópir salynǵan. Jaýdyń negizgi kúshi osy kópir arqyly ótetini belgili. Sol sebepti de negizgi nysanany kópirge baǵyttaý tapsyrylady. Árbir jaýynger belgilengen tapsyrmaǵa sáıkes bekinisterin qazyp, atys uıalaryn jasap alady. Kóp keshikpeı dıvızııa komandıri, general-maıor Ivan Vasılevıch Panfılov, polk komandıri Ilıa Vasılevıch Kaprov jáne polk komıssary Ahmetjan Muhamedıarovtar jaýyngerlerdiń bekinisterin aralap kórip, daıyndyqtaǵy olqylyqtardy dereý túzetýdiń jón-josyǵyn shegelep aıtyp, shabýyl jaıyn pysyqtaı túsedi. Jaýyngerler tekserýshilerdiń aqyl-keńesterin tyńdap, kórsetken olqylyqtaryn túzeýge jappaı jumylady.
Artynsha-aq jaýdyń atqan snarıadtarynyń yzyńdary men tastaǵan bombalarynyń gúrsili estile bastaıdy. Aspan men jerdiń arasy ǵalamat gúrilderge tolyp, bomba men snarıadtyń túsken jerleri qoparylyp, bulqan-talqan bolyp jatady. Tóńirek gúrildegen, zýyldaǵan únge tolady. Aınalany qoıý qara tútin men topyraq tozańy tumshalaǵan. Mine, árbir jaýynger sııaqty Musabek te okop erneýinen syǵalap, jaýdyń keler sátin, oq atýǵa buıryqtyń berilýin kútip, eleńdep ilgerige qaraı sergektikpen kóz tigedi.
Panfılov dıvızııasy jaýdyń Smolenskiden Máskeýge baratyn negizgi joly Volokolamsk tas jolyn qorǵaý maqsatymen osy baǵytta nemistiń 2 jaıaý áskerine, tankterine, motorlanǵan dıvızııasyna qarsy shabýyl jasaýǵa qatysady. Iаǵnı, bir panfılovshyǵa jaqsy qarýlanǵan tórt nemisten keledi. General K.K.Rokosovskııdiń 16-armııasy quramynda maıdanda bolǵan Qazaqstannan jasaqtalǵan 316-dıvızııa 1941 jyldyń 14 qazanynan bastap Volokolamsk tas joly baǵytyndaǵy urystarǵa jantalasa aralasyp, erekshe erlikpen jaýmen jan aıamaı shaıqasady. Jaýdyń 150 avtomashınasy men 50 tankisine jıyrma segiz panfılovshy-jaýynger Dýbosekovo razezi túbinde qaısarlyqpen taısalmaı qarsy turady. Saǵatqa sozylǵan urysta jaý áskeri oısyraı shyǵyndalady. Dushpannyń jasanǵan áskeri men tankileri birinen keıin biri qyzyl jalynǵa oranyp jatady. Osyndaı keskilesken qandy maıdanda saıası jetekshi V. Klochkov basqarǵan 4 rotanyń 2 vzvodynyń 28 jaýyngeri 1941 jyldyń 16 qarashasynda asqan erlik pen qaharmandyq tanytyp, álemdi dúr silkindirip, abyroıly zor jeńiske ıe bolǵanynan seskendi me, nemister jaǵy bir sátke artıllerııadan oq atýyn toqtatady da, keshiktirmeı tynyshtyqty buzyp, shabýylǵa shyǵady. Fashısterdiń birneshe tanki antalap kele jatady. Dóńbekshigen temir qursaýdyń izin basyp, alǵa qaraı búksheńdeı qadymdaǵan jaýyngerler qumyrsqadaı órip keledi. Jasyl shıneldi, qońyr dýlyǵaly jaý jaǵynyń susty sumyraılaryn kórgende Musabek:
– Bizdiń kúlimizdi kókke ushyrmaqshy nıetpen zulymdardyń enteleýin qarashy. Jaqyndaı tús, jaqynda. Shaıqasyp kórelik, kim myqty eken?! – dep tistene aıbarlanady. Jerge etbetteı jatqan Musabek qarýyn tankke qaraı kezenip, ázirlik qamyna kirise bastaıdy. Tankterdiń aldyńǵysy kópirge endi jete bergende Musabek granatanyń birin qulashtap laqtyrady. Tank kilt toqtaıdy. Granata temir tajaldyń «jandy jerine» dóp tıse kerek, býdaqtaǵan qyzyl jalynǵa oranyp, lapyldaı jóneledi. Sol-aq eken artıllerıster oqty jańbyrsha jaýdyrady. Birneshe tank tapjylmaǵan bette ornynda qalady. Qara tútinge kómilip, byqsyp jatqany qanshama. Musabek basyn qyltıtqan jaý jendetterin shetinen qańbaqtaı ushyryp, jer jastandyra beredi. Qaraýylǵa ilingeni qur ketpeıdi. Alǵashqy aıqas Keńester Odaǵy jaýyngerleriniń paıdasyna sheshiledi. Jaý shabýylyna toıtarys berilip, elirgen nemis jaýyngerleriniń eńselerin túsirip, mystaryn basyp, meselin qaıtaryp tastaıdy. Shabýyl basymdyqpen toıtarylady.
Keńes jaýyngerleri kelesi kúni de qııan-keski shabýylǵa shyǵady. Musabek keshegiden góri búgin batyldaý, shıryǵa túsken, qımyly da jyldam. Olar Ostashova qalasynda úsh kún qııan-keski urysqa qatysady. Biraq ońaılyqpen berispeıdi, berik bekinedi. Namystaryn qorǵap, jaýdyń dittegenin bolǵyzbaı, saǵyn syndyryp, alǵa qaraı jyljýyna múmkindik bermeı qoıady.
Polk komıssary Ahmetjan Muhamedıarov 15 qarasha kúni jaýyngerlerdi shaqyryp alady. Shtabqa bári tez-aq jınalady. Eshqaısysy da nege shaqyrylǵandyqtaryn naqty bilmeıdi. Báriniń kókeılerindegi oı ortaq.
– Kóp keshikpeı úlken shaıqasqa shyǵýymyz kerek. Sony túsindiretin bolar, – dep ózderinshe oı topshylaıdy.
Jaýyngerlerdiń oılaǵandary dál shyqty. Muhamedıarov blındajdan asyǵa shyǵady da, sapta qaz-qatar tizilip turǵan jaýyngerlerge qarap:
– Kóp sozatyn eshteńe joq. Bizdiń dańqty Qyzyl Armııa shabýylǵa kóshedi. Alǵashqy kezek bizdiń dıvızııa jaýyngerlerine júktelip otyr. Bul – úlken senim ári zor jaýapkershilik. Bizdiń polk buryn da mindetin minsiz atqaryp, Otanǵa degen adaldyqtaryn tanytqan. Osy joly da senimdi abyroımen aqtaıtyndaryńa eshqandaı kúmándanbaımyn. Shabýyl erteńgi saǵat toǵyzda bastalady dep kútilýde, Panfılovtyń buıryǵy bul. Ony eki etpeı oryndaý – qasıetti borysh, – dep sózin túıindeıdi.
Jaýyngerler uzaq túndi uıqysyz ótkizedi. Polıtrýk Vasılıı Georgıevıch Klochkov ta kóz ilmeıdi. Ol túnimen rotadaǵy jaýyngerlermen áńgimelesip, tań ata aldyńǵy shepte turǵan birinshi vzvodqa keledi. Shabýyldy bastaıtyn osylar bolatyn. Sondyqtan da Klochkov vzvodtyń qımylyna ózi tikeleı basshylyq jasap, árbir jaýyngerge urystaǵy mindetin taǵy da bir táptishtep túsindirip júrgende shytyrman shaıqasqa shyǵatyn ýaqyt ta taıanady.
Máskeýdi nysanaǵa alǵan jaý qııan-keski shabýylǵa dúrkireı kóteriledi. Olar urysqa kirispes buryn artıllerııadan oq atqylap, snarıadtaryn jańbyrsha jaýdyryp, jer betiniń astan-kesteńin shyǵaryp, ses kórsetip alatyn ádetin bul joly da buljytpaı qaıtalaıdy. «Osynshalyq qorqynyshty ǵalamattan jer betinde úreılenbegen tirshilik nyshany qalmaǵan shyǵar» degen bos boljamǵa kelgen jaý jaǵy bolat saýytty tankterin qaptatyp, jan-jaǵynan jaıaý jaýyngerleri ash bórideı antalap, qalaǵa qaraı óre entelep, dalbaqtaı umtylady.
Nemistiń osyndaı qalyń armııasynyń bir bóligi Dýbosekovo razeziniń baǵytynda da, áýeli jıyrmadan astam tankti, sodan keıin taǵy da otyz tankti alǵa salyp, urysqa jóńkile shyǵady. Oq boratyp kele jatqan sarbazdar men tankter mejeli jerge jetkende Vasılıı Klochkovtyń:
– Atyńdar! – degen úni sańq etedi. Sol-aq eken, satyr-sutyr atys dúnıeniń álem-tapyraǵyn shyǵarady. Atys saıabyrlaǵan kezde shynjyr tabany úzilgen, qıraǵan, órtengen tankterdiń ara-arasymen keıin qaraı zytyp bara jatqan jaý jaǵynyń jaýyngerleri de sırep qalǵan edi. Musabek ishten ózine-ózi kúbirleıdi. Ne ólim, ne ómir. Ekiniń biri. Men jeńis jaǵyndamyn. Otan aldyndaǵy antym da, sertim de osy. Teketiresken shaqta taban tirep turar tuǵyrym – azamattyq arym. «О́limnen uıat kúshti».
Osyndaı oıǵa shomǵan Musabektiń janarynda namys oty naızaǵaıdaı jarqyldaı túsedi. Úreıli qorqynyshty seıiltip turǵan da sol jarqyl ushqyny. Namys pen qorqynysh qatarlasqanda, ekeýi de ólispeı berispeýge jantalasady. Tynyshtyq uzaqqa sozylmady. Kóp keshikpeı shabýylǵa shyqqan nemis jaýyngerleri atysty qaıtadan bastaıdy. Musabek jatqan okoptyń art jaǵynda qatarynan eki snarıad gúrs-gúrs jarylyp, qoıý qara tútin burq etip kóteriledi. Dál osy kezde:
– «Atyńdar! – degen Klochkovtyń aıbyndy úni anyq estiledi. Artynsha: – Reseı keń-baıtaq, biraq sheginer jer joq, artymyzda – Máskeý!» – dep uran tastaǵan Klochkov jaqyndap qalǵan tankke granatanyń birin ózi bastap laqtyrady. Musabek te granatanyń birin siltep qalady. Tanktiń omyraýyn ot qaptap, qyzyl jalyn kókke býdaqtaı shubatylady. Biraq alǵa qaraı jyljyp keledi. Tajal jaqyndap qalypty. Tabanda ne isterin bilmeı, qatty sasqalaqtaǵanymen, qyspaqtan shyǵýdyń aıla-sharǵysyn tez oılanyp, namysyn naızaǵaıdaı jarqyldatýǵa bekingen Musabek:
– Nesine taısalamyn! Bári bir ólim! Endi tiri qalýym ekitalaı. Odan da zulym jaýdyń myna saýytyn otqa orap, tas-talqanyn shyǵaryp, kózin joıyp, qurta keteıin, – dep oı túıedi de, granata qushaqtaǵan bette tanktiń astyna qaraı arystansha atylyp, kóldeneńdeı qulaıdy. Gúrs etken qorqynyshty úreıli ún jerdi silkintip, tóńirektiń astan-kesteńin shyǵaryp, alasapyran kúıge tústi...
Bar-joǵy jarty saǵatqa sozylǵan bul urysta árbireýi bir-bir tajaldan kem emes, jaýdyń jıyrma, odan keıin otyz tankin jer jastandyrǵan jaýyngerler sany jıyrma segiz-aq edi.
Musabek Seńgirbaevpen maıdanǵa birge attanyp, sol urysta birge bolǵan jerlesi, eń sońǵy kórgen tiri qalǵan qandy kóılek joldasy Ivan Demıdovıch Shadrın edi. Onyń esteliginde Musabektiń ózi ant etkenindeı, aqtyq demi bitkenshe shaıqasqany, sońǵy otyz tankke qarsy shabýylda eki tankti órtep, jaralanǵanyna qaramastan, qolyna granata alyp, okoptan órmelep shyǵyp bara jatqan sátin bylaı eske túsiredi: «Musabek Seńgirbaev panfılovshy 28 batyrdyń ishindegi eń jasy edi. Osy 28 batyrdyń ishinde eki komsomol múshesi boldy, biri – Dýtov, ekinshisi – Musabek Seńgirbaev. Jalǵyz ǵana kommýnıst bar edi, ol – polıtrýk Klochkov. Olardyń qatary aldyndaǵy urystarda qatty sırep qalǵan-tyn. Qar jamylǵan, muz qursanǵan qarasha tańy typ-tynysh atyp kele jatty. Bul aldamshy tynyshtyq ekenin jaýyngerler bildi. Keshikpeı aspandy kúrkiregen úni kernep quzǵyndaı qaptap «messershmıdter» shyqty da, qorǵanys shepterin bombamen tópelep ótedi. Onyń gúrsili men tútini seıiler seıilmesten jaý avtomatshylary tizbektele oq jaýdyrtyp, alǵa qaraı entelep jyljydy. Bul shabýyldy jigitter birden toıtardy. Endi nemister urysqa 20 tankisi men avtomatshylardyń jańa tobyn aıdap salady. Polıtrýk V. Klochkovtyń: «Qorqatyndaı eshteńe joq, árqaısymyzǵa bir tankiden de kelmeıdi eken» degen sózi jaýyngerlerdiń kóńilin sergitip jiberedi. Erjúrek panfılovshylar granatamen, jarylǵysh qumyramen, tankige qarsy qarýmen 14 tankini otqa oraıdy. Basqa tankiler artqa sheginedi. Jaýyngerler jaralaryn tańyp úlgermesten okoptarǵa qaraı jaýdyń 30 tankisi taǵy da lap qoıady. Panfılovshylar: «Bir adym da keıin sheginbeımiz», dep ant etedi. Jaýyngerler birinen soń biri oqqa ushyp, qatardan shyǵyp qalyp jatady. Aýyr jaralanǵan polıtrýk bir býma granatyn qysa ustap taqap kelip qalǵan tajaldyń astyna qulap, tankti jaryp úlgeredi.
Ańyzǵa aınalǵan bul urys tórt saǵatqa sozylady. Jaý on segiz tankisinen, júzdegen avtomatshylarynan aıyrylyp, biraq qorǵanys shebin buzyp ótýge múmkindigi bolmady. Kelesi bir kııankeski urysta fashıst tankileri bizdiń okoptarǵa jaqyndaǵanda eń birinshi bolyp Musabek laqtyrǵan aýyr granata alǵashqy tankke dál tıip, jalynǵa orandy. Jaý tankisiniń qyp-qyzyl órtke shalynyp, dymy qalmaı janýy bárimizdi jeńiske degen senimimizdi nyǵaıtyp, rýhymyzdy kóterip, jigerlendire tústi. Endi bir qaraǵanda Musabek qolyna granata ustap alǵan bette okoptan órlep shyǵyp bara jatqanyn baıqadym. Sońǵy shabýylǵa toıtarys berý kezinde Musabek aldymen bir aýyr tankti joıdy. Ekinshisine qaraı eńbektep umtylǵan kezde tankten atylǵan oqtan aýyr jaralandy. Ishek-qarny aqtarylyp jatty. Soǵan qaramastan, denesin yshqynyp-tistene kóterip, jaqyndap qalǵan aýyr tanktiń astyna qulady. Tanktiń kúl-talqany shyǵyp, órtke orandy», – dep Musabektiń eren erligin kózben kórgendigin aıtady. Osy dıvızııadan attary ańyzǵa aınalǵan Baýyrjan Momyshuly, Málik Ǵabdýllın, Álıasqar Qojabekov jáne basqa batyrlar shyǵady. Olardyń qaharmandyq eren erlikteri Baýyrjan Momyshulynyń «Moskva úshin shaıqas», Aleksandr Bektiń «Arpalys» atty kitaptarynda shynaıylyqpen jazylyp, naqty kórsetilgen.
Jıyrma segiz batyr jaý tankterin tórt saǵattan astam ýaqyt tapjyltpaı ustaýǵa qatysqan jıyrma tórt jastaǵy qatardaǵy jaýynger Musabek Seńgirbaevtyń jarqyn beınesi qazir de qarýlas joldastarymen bir sapta Dýbosekovo razezi túbinde tur. Olardyń tastan qashalǵan tulǵalary keshegi maıdan dalasy – búgingi kók barqyn alqaptan asqaqtap kórinedi. Kósh jerden «Reseı keń-baıtaq, biraq sheginer jer joq, artymyzda – Máskeý!» – degen polıtrýk Klochkovtyń úni jańǵyra estilgendeı bolady.
Máskeý úshin bolǵan osy bir qas-qaǵym sáttegi qııan-keski alasapyran shaıqasta Vasılıı Georgıevıch Klochkov bastaǵan Gavrııl Mıtın, Grıgorıı Bezrodnyı, Nıkolaı Bolatov, Iаkov Bondarenko, Petr Dýtov, Petr Emsov, Nıkolaı Ananev, Nursultan Esebolatov, Dmıtrıı Koleınıkov, Álipbaı Qosaev, Asqar Qojabergenov, Grıgorıı Konkın, Abram Krachkov, Nıkolaı Maksımov, Ivan Moskalenko, Nıkolaı Mıtchenko, Ivan Natarov, Grıgorıı Petrenko, Musabek Seńgirbaev, Dýshanqul Shapokov, Nıkolaı Trofımov, Ivan Shepotkov erlikpen qaza tabady. Otan úshin jan qıǵan sol jıyrma segiz panfılovshyǵa 1942 jylǵy 12 shildede Batyr ataǵy berildi.
Ataqty 28 gvardııashy-panfılovshylardyń esimderi halyq júregine jazylǵan. Mine, sonyń biri – jalpaq Jetisýdyń shúıgin, shalqar atyrabyndaǵy erjúrek batyrdyń áýlet-urpaǵy qalyń eli turatyn Qyzylaryq aýylyna qonys tepken Musabek atyndaǵy sovhoz irgeli sharýashylyqtyń birinen sanalatyn-dy. Munda Musabek batyrdyń Kúnes apasy, uly Tóleýhan turady. Nemere-shóbereleri dúnıege kelip, erjetip, ósip órkendeýde. Musabek atasyndaı batyr bolǵysy keletin Tımýr, Baýyrjan, Mánshúk sııaqty urpaqtary jaıqala ósken quraqtaı boı túzep, bilim alyp, eńbek etip, el-jurtyn súısindirýiniń ózi maqtanysh. Kóksý aýdanynyń ákimi Baqbergen Isabekov batyrdyń kindik qany tamǵan jeri, altyn uıa besigi Musabek Seńgirbaevtyń 100 jyldyǵyn saltanatpen atap ótýge qyzý daıyndalyp jatqandyǵynnan qulaǵdar etkeni bar. Demek, «Erlik – elge mura, urpaqqa uran» bolyp qala beretindigi aıan.
Otan úshin tajalǵa taısalmaı tap bergen tarlandardyń erlikteri umytylǵan joq. Olardyń esimderi qurmetpen atalyp júr. Mysaly, Kóksý aýdanynda Balpyq bı kentindegi saıabaqta Musabek Seńgirbaevtyń eskertkishi ornatylǵan. Batyr erligi umytylmaı, árdaıym eske alynady. Jas jetkinshekterdi patrıottyq rýhta tárbıeleýge úlgi-ónege tutylady. Qazirgi kezde batyrǵa kórsetilip otyrǵan qurmet pen iltıpat orasan zor. Bul eli úshin jan qıǵan erler erliginiń máńgilik umytylmaı-tyndyǵynyń jarqyn kórinisi ekeni anyq.
Álı YSQABAI,
Qazaqstan Respýblıkasynyń
eńbek sińirgen qyzmetkeri, Almaty oblysynyń qurmetti azamaty.
Almaty oblysy,
Kóksý aýdany.
