Sýretti túsirgen – Erlan OMAR, «EQ»
Beti ashylǵan biteý jara
Shańyraǵynyń shyrqyn buzyp, otbasynyń qutyn qashyrǵan opasyz ákeler týraly az aıtylyp, kem jazylyp júrgen joq. Turmystyq zorlyq-zombylyq kartınasyn kórsetetin resmı derek pen statıstıkany qaıtalamaı-aq qoıaıyq. Osy zańnyń tóńireginde qoǵamda da, Májilis qabyrǵasynda da talqylaýlar bastalǵaly «Eqemen Qazaqstan» betinen de bul másele túspeı keledi. Bir anyǵy, osy kezge deıin biteý jara kúıinde kelgen bul keseldiń keıingi ýaqytta qoǵamdaǵy «qaterli isikke» aınalyp bara jatqany endigári únsiz, qamsyz ári qareketsiz qarap otyrýǵa bolmaıtyn kúrdeli ahýalǵa alyp keldi. Tipti tepse temir úzetin erlerdiń áıeli, balasyna qol kóterýi qalypty jaǵdaıǵa aınalyp, etimiz ólip, qanymyzǵa da sińip ketkendeı.
Bir ǵana mysal, qaıbir jyly Beısen Quranbektiń «Aıtýǵa ońaıy» baǵdarlamasyna keıipker bolyp kelgen er azamattyń «Áıelimdi kópten beri urmap edim, minezi qaıta shyǵypty. Menen qaımyǵýdy qoıyp, sóz qaıtaratyn boldy. Júıkem shydamaı judyryǵymdy jumsap jiberip edim, bul «tárbıeme» kónbeı, tórkinine ketip qaldy», degenine qudaıshylyǵyn aıtaıyq, jarty Qazaqstan kúlgen shyǵar. О́ıtkeni ol azamattyń kóshe jargondarymen sóıleý «stıli», oıyn ashyq aıtyp otyrǵan ártistigi eriksiz ezý tartqyzyp edi. Onyń ar jaǵyndaǵy áıel taǵdyryna, otbasynyń bulyńǵyr berekesine, aıyrylysqan ata-anasyna alańdaǵan balalarynyń júregine úńilip, túpkirindegi syzdy seze aldyq pa? Al osy jaǵdaı zańdary qaǵıdatynan taımaıtyn klassıkalyq quqyqtyq memlekettiń efırinde kórsetilse, álgi «batyrdy» kóp uzamaı bir jaǵyna shyǵarar edi. Biz onyń bireýdi uryp qoıǵanyn byldyrlaı baıandaǵan baladaı qylyǵyna kúldik te qoıdyq.
Múmkin baǵdarlama redaktorlary, zańgerleri olardy tatýlastyrý jaǵyn oılastyryp, áreket etken shyǵar. Biraq qoǵam aıtarlyqtaı dúrlige qoımap edi. Osylaısha, áıelge qol kóterý «dástúrimizge» aınalyp kete jazdap, Bıshimbaevtyń isinen keıin búkil qazaq qoǵamyn uıqysynan oıatty. Tipti «Saltanat Zańy» degen uranmen bul oqıǵa Eýropa elderin sharlap, túrli qoldaý aksııasynyń uıymdastyrylýyna túrtki boldy. Ondaǵy talap – zańdy qataıtý, endigári er azamattardyń erkinsýine múldem jol bermeý.
Bári neden bastaldy?
Qoǵamdaǵy ana men balanyń qaýipsizdigine, quqyǵyna qatysty jyldar boıy kúrdelengen ahýal Bıshimbaev isine deıin-aq shegine jetip turǵan edi. Elimizdiń ár jerinde otbasylarda bolyp jatqan aýyr qylmystarǵa qatysty qoǵamdyq pikirge beıjaı qaramaǵan Memleket basshysy 2022 jylǵy 16 naýryzdaǵy jáne byltyrǵy 1 qyrkúıektegi Joldaýlarynda áıel men balaǵa qatysty zorlyq-zombylyqtyń jazasyn qatańdatý jóninde tapsyrma berdi.
Kóp uzamaı elimizdiń zań shyǵarýshy organy Parlament bul máselege basa mán berip, ótken jyldyń qazan aıynda Májilis depýtattary Ashat Aımaǵambetov, Elnur Beısenbaev, Danııa Espaeva jáne Juldyz Súleımenova tıisti zań jobasy men Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske engiziletin ilespe túzetýlerge bastamashy bolyp, iske kirisip ketti.
Osy jyldyń 31 qańtarynda barlyq saraptamadan ótkennen keıin, Májilistiń Áleýmettik-mádenı damý komıteti zań jobasyn qolǵa alyp, jumys tobynyń jetekshisi bolyp depýtat Juldyz Súleımenova bekitildi. Top quramyna Májilis depýtattary, Úkimet pen kúshtik qurylymdardyń, qadaǵalaý organdarynyń ókilderi, Bala quqyqtary jónindegi ýákil, qoǵam qaıratkerleri, Úkimettik emes uıym ókilderi kirip, bul máseleni barynsha zerdeledi.
Osylaısha, zań jobasy Májilistiń bıylǵy 21 aqpandaǵy jalpy otyrysynda birinshi oqylymda qorytyndy ázirleýge jiberilip, zańnyń ózi bir aptadan keıin ekinshi oqylymda qabyldandy, ári qaraı Senatqa joldandy. Osylaısha, 11 sáýirde Senattyń maquldaýyn alǵan zańǵa Prezıdent qol qoıdy.
Zańdyq retteýdiń bastamasy
Memlekettik keńesshi Erlan Qarın kópti shýlatqan zańnyń qabyldanýyna baılanysty úsh máselege nazar aýdarý kerektigin aıtady.
«Birinshi. Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev áýel bastan áıelder men balalardyń quqyqtaryn qorǵaý isine basa mán beredi. Osy jyldarda turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúreske qatysty keshendi sharalar júıesi kezeń-kezeńimen qalyptasty. Búgin qabyldanǵan zań otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımyldy quqyqtyq turǵydan retteý isin qorytyndylaıdy.
Ekinshi. Turmystyq zorlyq-zombylyqqa qarsy kúrestiń tıimdi mehanızmin jasaý – bılik pen qoǵamnyń syndarly yntymaqtastyǵynyń nátıjesi. Mysaly, bul saladaǵy alǵashqy bastamalar Ulttyq qoǵamdyq senim keńesi músheleri bergen usynystar men usynymdar negizinde ázirlendi. Qabyldanǵan zańdy daıarlaýǵa da Balalardyń quqyqtary jónindegi ýákil, Ulttyq quryltaı men Áıelder isteri jáne otbasylyq-demografııalyq saıasat jónindegi ulttyq komıssııanyń músheleri belsene atsalysty.
Úshinshi. Jańa zań – Prezıdenttiń qoǵamdaǵy bes keselmen kúresý jónindegi jalpyulttyq bastamasy aıasynda qabyldanǵan naqty sharanyń biri. Prezıdent Atyraýdaǵy sózinde qoǵamdaǵy keseldiń biri retinde turmystyq zorlyq-zombylyqty, býllıng pen agressııany da atap ótti.
Osy qujatty qabyldaýdyń arqasynda Qazaqstanda zorlyq-zombylyqqa qarsy is-qımylǵa negizdelgen eń ozyq zańnama qalyptasty. Sonymen birge otbasyndaǵy zorlyq-zombylyqpen tıimdi kúresý úshin qoǵamda agressııanyń kez kelgen túrine tózbeýshilik ustanymyn ornyqtyrý mańyzdy», degen Memlekettik keńesshi qoǵamda ózara kómek pen syılastyq, basqa adamdarǵa qurmetpen qaraý qundylyqtaryn dáripteý kerektigin de basa aıtty.
Quqyqtyq memlekettiń naqty qadamy
Zań jobasyn ázirleý jónindegi jumys tobynyń jetekshisi bolǵan Májilis depýtaty Juldyz Súleımenova eger shyn máninde qaýipsiz jáne quqyqtyq memleketke aınalamyz desek, bul dertpen kúresip, sebep-saldaryn anyqtap, soǵan qatysty qadam jasaýymyz kerektigin bildirdi.
– Qoǵamda turmystyq zorlyq-zombylyqtyń zııanyn, odan otbasyǵa keler keseldi balabaqshadan bastap, barlyq oqý ornynda oqytyp-túsindirý, ulttyq tárbıemizdegi «Qyzǵa qyryq úıden tyıym» degen qaǵıdaǵa súıene otyryp, dál sondaı tárbıeni er balalarǵa da úıretý, oqytý qajet. Halyqaralyq tájirıbede turmystyq zorlyq-zombylyqtyń zııanyn oqytyp, túsindirý ádistemesi bar. Budan bólek, qurbandarǵa, jábirlenýshilerge qoldaý kórsetýdiń qyzmetteri qoljetimdi bolýy qajet. Azamattyq qoǵam uıymdary men jergilikti ókildi bılik jáne qoǵamdastyq barlyǵy yntymaqtastyqqa yqpal etetin zańnamalyq sharalardy qamtıtyn aýqymdy tásilderdi júzege asyrýǵa tıis.
Qasym-Jomart Toqaevtyń qoǵamdaǵy kez kelgen quqyqbuzýshylyqqa qatysty jazany qatańdatý tapsyrmasyna sáıkes, Májilis qabyldaǵan áıelderdiń quqyǵyn qorǵaý, balalardyń qaýipsizdigin saqtaý zańy keshendi ári aýqymdy ádis-tásilderdi qamtydy. Bul problemany bizdiń elde ǵana bar dep aıtqanymyz artyq bolar. О́ıtkeni BUU-nyń statıstıkasyna súıensek, álemde árbir úshinshi áıel jynystyq nemese turmystyq zorlyq-zombylyqtan jábir kóredi. Qazir álemdegi 155 memleket osy baǵyttaǵy zańdaryn qatańdatqan. Sondyqtan otbasylyq zorlyq-zombylyqty adamnyń quqyǵyn taptaýǵa baǵyttalǵan qoǵamdyq dert dep qarastyrýymyz kerek. Eger shyn máninde shynaıy ári qaýipsiz, quqyqtyq memleketke aınalamyz desek, bul dertpen kúresip, sebep-saldaryn anyqtap, soǵan qatysty qadam jasaýymyz qajet. Muny osy kezge deıin de kóptegen zertteýshi, quqyqtanýshy men bilikti zańger aıtyp keldi, – deıdi J.Súleımenova.
Májilis depýtatynyń aıtýynsha, bul zań ár azamat úshin qaýipsiz, onyń ishinde áıelder men balalardyń quqyqtary qorǵalǵan shynaıy quqyqtyq memleket qurý jolyndaǵy naqty qadam bolyp otyr.
Rasynda quqyqtyq memleket qurý qaǵaz betinde, qujat júzinde retteı salatyn jáne ózdiginen qalypqa túse qoıatyn sharýa emes. Bul keıbir damyǵan memleketterde ǵasyrlar boıy qalyptassa, keı halyqtyń quqyqtyń sanasyna, mádenıetine qaıran qalasyń. Qynjyltatyny, Ortalyq Azııa elderinde, onyń ishinde ózimizdiń Qazaqstanda da bul máselede maqtana almaı kelemiz. О́kinishtisi sol, quqyqtyq memleketke taǵy bir qadam basqanymyzdy kórsetetin bul zańnyń normalaryn qataıtamyz degenshe qanshama qorǵansyz áıel qurban boldy, qanshamasy densaýlyǵynan aıyryldy. Qatal qoǵam ákesinen taıaq jep jatqan anasyna arasha túskisi kelgenimen, qaıraty jetpeı, qarsylyǵynan qaıran bolmaı qanshama beıkúná balanyń saǵyn syndyryp, qanshaýynyń taǵdyryn tálkekke tastady eken?..
Quqyqtyq mádenıetimiz qalyptastyra almaǵan quqyqtyq memleketke, zań qaǵıdattaryna saltanat qurǵan qoǵamǵa qataıtylǵan zańymyzdyń normatıvtik aktileri alyp barar degen senimdemiz.
