Zııaly

...Sonaý 1976 jyldyń jaz ortasynda respýblıka Mádenıet mınıstrliginde bir jańalyq boldy. Sol kezdegi Mádenıet mınıstri Múslim Bazarbaev Syrtqy ister mınıstri qyzmetine aýysty da ornyna Jeksembek Erkimbekov taǵaıyndaldy. Men Músekeńniń – mınıs­trdiń kómekshisi qyzmetin atqara­tynmyn. Al, mınıstrdiń orynbasary Jeksembek Erkimbekulymen alǵash tanysyp, biliskenim de osy kezde edi. Biraq, qarym-qaty­nasymyz qyzmet sheńberindegi áńgime-árekettermen ǵana shek­telip qoıatyn. Sondyqtan, endi ol kisi mınıstr bolyp kelip jat­qanda «Meniń qyzmetim qalaı bolar eken?» degen oı meni tolǵan­dyrmaı qoımady. Biraq, ol tolǵanysym kópke sozylmady. Kabınetine kirip, mınıstrlik kreslosyna otyrǵan boıda, alǵashqylardyń qatarynda jeke sóılesýge meni shaqyrdy. – Orynbasar, men seni syr­tyńnan kórip-bilip júrmin, – dep bastady sózin jańa mınıstr asa jyly júzben, jumsaq daýyspen, – Qyzmetińdi jaqsy atqarasyń, Lenıngrad mádenıet ınstıtýtyn bitirip kelgen jas mamansyń. Al, endi saǵan usynysym: mınıstrdiń kómekshisi retinde qyzmetińdi jalǵastyryp, menimen birge taǵy birer jyl jumys iste. Men buryn mınıstr bolyp kórgem joq, al, sen Músekeńniń qasynda júrip, bul istiń nıýanstaryn bilip qal­dyń ǵoı, retin maǵan aıtyp turarsyń!... Osy alǵashqy áńgimeden keıin-aq ol kisi oılanyp-tolǵanyp jat­paı maǵan júkteıtin qyz­met aýqymyn, fýnksııalyq mindet­terimdi anyqtap berdi. – Mádenıet mınıstri, árıne, tvorchestvo adamdaryna, mádenıet qyzmetkerlerine etene jaqyn bolýy kerek. Sondyqtan, olardy belgili kúnderi qabyldap, shyǵarmashylyq máseleleri aınalasynda kezdesip turýymdy uıymdastyrýdy ózińe tapsyramyn. Biz halqymyzdyń rýhanı baılyǵyn arttyrýǵa jaýaptymyz. Al, ony jasaıtyn óner adamdarynyń kóńil-kúıin aýlap, jas-kári demeı árqaısysyna jeke-dara qoldaý kórsetip, yqylas tanytý eń mańyzdy másele. Olar – emosııanyń adamy. Emosııalyq sezimsiz shabyt kelmeıdi, óner týyndamaıdy. Shyǵarmashylyq prosesti qoldap, qolpashtap, alaqanǵa salyp aıalap turmasa, shabyttyń qanaty qyrqylady. Son­daı-aq, óziń bilesiń, mádenıet salasy turmystyq-áleýmettik múmkindikterge árqashanda zárý. Pátermen, jataqhanamen qam­tamasyz etý, materıaldyq kómek kórsetý máselelerin Úkimet aldyna qoıyp, kúndelikti nazarda ustap otyrmasaq bolmaıdy. Bul máselelerge de sen tikeleı qaty­syp, atsalysatyn bolasyń!... Osyndaı keleli problemalardy kómekshisi retinde maǵan tapsyrý arqyly, olardyń aýyrt­palyǵyn tikeleı óz moınyna alǵan mınıstrge qarap, «onysy nesi eken!?» dep oıladym ishteı. Áıtpese buǵan deıin ondaı máselelerdi mınıstrdiń orynbasarlary, bólim, basqarma bastyqtary bólisip atqaratyn. Jıyrmasynshy ǵasyrdyń 70-80 jyldary Qazaqstannyń ekonomıkasy men mádenıetiniń dúrkireı ósip, gúldengen kezi edi. El jurtshylyǵynyń ál-aýqaty jaqsaryp, áleýmettik salaǵa erekshe kóńil bólindi. Qoǵamdyq ortada rýhanı baılyqtarǵa suranys kóbeıdi, shyǵarmashylyq orta keńeıdi. Osyndaı órleý kezeńinde halyq sharýashylyǵynyń ártúrli salalaryn basqarǵan bilgir de bilikti, memleket qaıratkerleri shyńdalyp ósti. Solardyń biri Jek­sembek Erkimbekov edi. Jal­py, qoǵamdaǵy serpilis ol kisi­niń óz boıyndaǵy tabıǵı eń­bekqorlyǵymen, talǵaý-tany­my, azamattyq ustanymy qasıet­teri­men ushtasyp, osyndaı tulǵa­nyń qalyptasýyna sebepker boldy. Osy aıtylmysh jyldary mádenıet pen óner salasy qyz­metkerleriniń materıaldyq, tur­mystyq jaǵdaılary aıryqsha jaqsardy desek artyq emes. Úısiz-kúısiz júrgen teatr ártisteri men mýzykanttarǵa, kitaphanashylar men jazýshy, sýretshi, kınematografısterge arnaıy páterler men jataqhanalar salyndy. Aıtalyq, tek Almaty qalasynyń ózinde teatr, konsert, mádenıet-aǵartý mekemelerine jyl saıyn 90-100 páter memleket tarapynan bólinip turdy. Onyń ústine, belgili óner qaıratkerleri jeke menshigine satyp alý úshin jeńil avtomobılder bólý, jas mamandarǵa, eńbek ardagerlerine aqshalaı kómek kórsetý sııaqty ister júıeli jolǵa qoıyldy. Mine, osyndaı qyrýar mate­rıal­dyq múmkindikterdi sala qyzmetkerlerine teń kezegimen, eńbegine, áleýmettik jaǵdaıyna qaraı bólý, osy jaǵyn qatań qada­ǵalaý jumystaryn mınıstr Erkimbekov maǵan tapsyrdy. Negizinde jeke basy qamynan góri qarama­ǵyndaǵylardyń jaǵdaıyn oılaıtyn, tazalyq, shyndyq prınsıpterin betke ustaıtyn Jekeń ómirde qarapaıym, qarym-qatynasta kishipeıil, jaıly adam. Keıde toqmeıilsigen báz-bireýler: «Áı, osy óz jaǵdaı­laryńdy da azyn-aýlaq oılap, azdap-azdap bolsa da nege paıdalanyp qalmaǵansyńdar?!» dep tań qalǵansyp ázildeıdi, ájýa­laıdy. Mundaı áńgimelerge shamdanǵan men de: «Eger de osynsha laýazymǵa jetken adam, shynynda da, arakidik óz qamyn oılap qoısa da aıyp bolmas edi-aý? Qudaıǵa shúkir, áńgime keıipkeri 85-ke kelip otyrǵan ardaqty aqsa­qal aǵamyz qazirde lıfti joq kóp qabatty úıdiń 5-shi qabatynda turar ma edi?!...» dep oılaımyn. Biraq, ol zamanda bul taqy­rypta Jekeń ekeýmizdiń aramyzda áńgime bolmaq túgili, ol týraly oılaýǵa arymyz barmaıtyn. Kerisinshe, qaramaǵymyzdaǵy meke­melerdiń tizimderin alyp, «kimniń jaǵdaıy qalaı eken?» dep ózimiz izdep, súzip otyratynbyz. Jylt etip jańa shyqqan jas talanttarǵa jeke kóńil bólip, erekshe qamqorlyqqa alatyn Jekeń­niń ózi. Osy bir mysaldardy ejikteı keltirip otyrǵandaǵy maqsatym ne? «Biz qandaı aqjúrek patrıot edik!» dep maqtaný ma? Ál­de Jekeń sııaqty ardaqty tulǵalardyń halyqshyldyq bolmysyn madaqtaý ma? Búgingi kún turǵysynan ótkenge kóz salyp, J.Erkimbekov sııaqty el azamat­tarynyń eńbek, ómir joldaryna saraptaý jasaý arqyly qandaı tálimdik qorytyndylar jasaýǵa bolady? Qalaı degenimen de qaı kezeńde bolmasyn basqarý isindegi bar másele adam faktoryna, onyń moraldyq mazmunyna, kásibı deńgeıine kelip tireledi. Osyǵan baılanysty Jekeń­niń eńbek jolynan mynandaı shtrıhty keltire keteıin. Ol kisi mádenıet mınıstri bolyp taǵaıyndalǵanǵa deıin osy sa­lanyń kópshilik mekemelerinde, óner ujymdarynda jetekshilik, basqarý jumystaryn atqar­dy. Mansap satysynyń baspal­daqtarymen birtindep kóterildi. Son­dyqtan da oǵan bári tanys, bári belgili edi. Mádenıet máseleleri boıynsha oǵan arnaıy, qosymsha maǵlumat, baıandama daıyndaýdyń qajeti bola bermeıtin. Teatr, konsert mekemeleri ǵımarattarynyń ishki-syrtqy materıaldyq jaǵdaılary mınıstrge ár ýaqytta belgili-tin. Sala qyzmetkerleriniń Jekeńdi, Jekeńniń olardy bilip-tanýy da óner problemalarynyń aqyldasý arqyly tez sheshimin tabýyna septigin tıgizdi. Mádenıet mınıstri dúnıege sırek keletin jeke-dara daryn ıelerimen, jas ónerimen halyqty aýzyna qaratatyn talant ıelerimen jumys atqarady. Biraq, ónerpaz qaýymdy basqarý máselesi asa erekshe tásilde júrgiziledi. «Basqarý» degen sóz ol óziniń tikeleı maǵynasynda bul salaǵa kelińkiremeıdi de. Joǵaryda aıtyp ketkendeı, J.Erkimbekovtiń jumys tásilin bylaı qorytyndylaýǵa bolady: «Shyǵarmashylyq prosess tabysty damýy úshin jaǵdaı jasa, qolyńnan kelgenshe, quzyryń jetkenshe kómek kórset, qyzmet et. Árbir óner ıesiniń minez-qulqy, maqsaty, turmys jaǵdaıy esepte bolsyn. Olardyń azdy-kópti jetistikterin kezeń-kezeńde jurtqa jarııalap, madaqtap, marapattap otyrǵan abzal. Shyǵar­mashylyq eńbekteri tartymdy taldaý, syndarly syn kórse eken deıdi daryn ıeleri». Mine, bul shaǵyn maqala saıyp kelgende mádenıet salasyn basqarýdaǵy Jekeńniń salǵan úlgisine arnaldy. Basqarý – óner. Qaı deńgeıdegi, qaı saladaǵy mekeme bastyǵy bolmasyn, bas­qarý ónerin ıgerýi, ony sheber qoldanýy zaman talaby. О́ner­siz, órsiz bastyqtan halyq tez jalyǵady. Mádenıet dúnıesi Jeksembek Erkimbekovten jalyqqan joq, kerisinshe ósip-óndi, birge boldy, tamasha úlgisi jalǵasyn tapty. Zeınetkerlik demalysqa shyqqanyna talaı jyldar ótip ketse de «Bizdiń naǵyz mádenıet mınıstrimiz!» dep artynan erip júrgen shyǵarmashyl ónerpaz qaýym qansha deseńshi! Orynbasar ISAHOV, mádenıettanýshy. ALMATY.