Ádepti sheshim – ádil sheshim
Atam qazaq ejelden dala zańymen, ata-baba amanatymen, áke-sheshe tárbıesimen, Jeti jarǵy qaǵıdalarymen, ataly sóz, maqal-mátel taǵylymdarymen, adamı qundylyqtar ádebimen ómir súrip keldi. Ár qadamyn osylarmen ólshep basyp, aıtatyn sózine tıek etip otyrdy.
Qazaq dalasynda qoǵamdaǵy daýly máselelerge sheshim ne úkim aıtatyn elge syıly bıler, ataly sózimen bılik aıtatyn abyz aqsaqaldar men darııa keýde kemeńger qarttar, kópti kórgen kónekóz qarııalar, ár áýlettiń úlkenderi boldy.
Búgingi kúnniń demokratııasy, sot júıesi kóp jaǵdaıda qoǵamdaǵy daýly máseleni zańnamalyq tártippen de, kóptiń daýys berýine salyp ta ádil sheshýge qaýqarsyz. Qoǵamnyń ár salasyndaǵy óndiris úderisterinde de jaǵdaı osyndaı. Buǵan sebep: barmaq basty, kóz qysty sybaılastyq pen jemqorlyq.
Sonymen qatar ınternet júıesi, áleýmettik jeli, jónsiz nasıhat kóptiń kóńilin baýrap alǵan qazirgi kezde mańyzdy máseleniń sheshilýin kóptiń talqysyna salýdyń da qaýip-qateri az emes der edik. Sondyqtan qoǵamnyń barlyq deńgeıinde taraptardyń bárin qanaǵattandyratyn sheshim qabyldaý joldaryn, ádebin qarastyrý – búgingi kúnniń eń kókeıkesti máselesi.
Bizdińshe, másele mynada: sheshimder resmı qujatqa ádette durys ári naqty jazylady, al onyń oryndalýy kezinde múddeler qaqtyǵysyna ushyrap, tótennen jónsiz de jasandy ári túsiniksiz kóptegen kedergi paıda bolyp otyrady, shyǵyn qarajaty tolyq bólingen ádil sheshim de kóp jaǵdaıda tolyq iske asyrylmaı, jemqorlyq «ádebine» urynyp jatady.
Sonymen, ádepti de ádil sheshimdi jún qylatyn júıeni túzemeı, qoǵamda bereke, júrekterde mereke bolmaıdy dep paıymdaýǵa negiz bar.
Osyndaı jaǵdaıda maǵan órkenıet kóshiniń ádebine ótý úshin, eń aldymen, halqymyzdy qıly zaman tezinen, tar jol, taıǵaq keshý soqpaǵynan aman alyp shyqqan ǵasyrlar boıy qalyptasqan ulttyq ádebimizdi túgendep alý qajet sekildi kórinedi.
Mútalap ÁBSATTAROV
ASTANA
Fransııadan úlgi alar kez keldi
Elimizde jyl saıyn 5–6 mln tonna turmystyq qaldyq shyǵarylady eken. Al qala men aýyl syrtynda beıbereket shashylyp jatqan qoqys shamamen alǵanda 100 mln tonnaǵa jetken kórinedi. О́kinishke qaraı, búginde túrli turmystyq kúl-qoqys pen óndiristik qaldyqtardy syrtqa shyǵaryp, tóge salýǵa ǵana shama kelip otyr. Iаǵnı suryptap, qaıta óńdep, kádege jaratý degenińiz múldem joq.
Qoqys polıgondarynda júzdegen jyl buzylmaı jata beretin plastık qutylar men polıetılen paketterden de aıaq alyp júre almaısyz. En dalada jelmen jarysa ushyp júrgenderi qanshama. О́rkenıet kóshiniń aldyńǵy legindegi elder bolsa qoqys máselesin áldeqashan sheship tastaǵan. Máselen, Fransııada seleksııalyq jınaý ádisimen qaıta óńdelgen qoqystan 30 paıyz metall, 50 paıyz shyny, 50 paıyz qaǵaz shyǵady. Japondar túrli qurylys materıalyn óndiretini belgili. Tipti jasandy aral jasap jatqandary málim.
Túrkııada qoqys tazalaýshy jalaqysy joǵary mamandyqqa jatatyny aıtylyp júr. Ol orta býyn bank menedjerine qaraǵanda áldeqaıda kóp tabys tabatyn kórinedi. Buǵan qosa, tazalyqqa jaýapty adamdardy áleýmettik jaǵynan qoldaý da jaqsy jolǵa qoıylǵan (keńestik kezeńde bizde de kóshe sypyrýshylarǵa jeńildikpen páter beriletin). Al ár nárseniń aqyryn oılap turatyn Germanııada kez kelgen sýsyn baǵasyna ydys quny qosylady. Ydys bosaǵan soń, ony ótkizýge bolady (bul da keńestik tájirıbede bar edi). Álemde mundaı mysal kóp.
О́kinishke qaraı, Qazaqstan sekildi damýshy elderde kúl-qoqys máselesi áli ótkir kúıinde tur. Iаǵnı bas aýyrtar problemaǵa aınalyp otyr desek te, shyndyqtan alshaq ketpeımiz. Túrli qaldyqty tabys kózine aınaldyryp, qorshaǵan ortaǵa da úlken qamqorlyq tanytyp kele jatqan elder tájirıbesin úlgi eter ýaqyt áldeqashan kelse de, bizdiń tıisti oryndar shala-jansar jobalar jasaý men qur sózden árige bara alar emes. Aýyzben oraq ormaı, qoqys óńdeýdiń tıimdi jospar-jobasyn jasap júzege asyra bilsek, qorshaǵan ortamyzdy saýyqtyryp qana qoımaı, elimizdiń ekonomıkasyna da belgili bir deńgeıde úles qosqan bolar edik.
Saǵyn BOLATBEKOV,
Máken SAIаQOV
Jambyl oblysy
«Arhıv tynysy» – oqyrman oljasy
Ult ustazy Ahmet Baıtursynuly kezinde «Sózdiń eń ulysy – tarıh» degen. Iá, aıtsa aıtqandaı, tarıh – ótkenniń kýási. Tarıhty bilmeı, bolashaqty baǵdarlaý múmkin emes.
Arhıv – el tarıhynyń qymbat qazynasy, shejiremizden syr shertetin kıeli oryn. El tarıhyn tanýǵa bet burǵan jannyń arhıv esiginen enbeı ketýi múmkin emes. Qazirgi tańda stýdent jastardan bastap, ár saladaǵy túrli mamannyń arhıvterde zertteýmen aınalysyp júrgenderin jıi kóremiz. Árıne, bul – quptarlyq ári kóńil toǵaıtarlyq is.
Isker basshy, jańalyqtyń jarshysy Gúlnar Shardarbekova bas bolyp, aıtýly jumystar atqaryp kele jatqan Túrkistan oblystyq qoǵamdyq-saıası tarıhy memlekettik arhıviniń uıymshyl ujymy osyǵan deıin birtalaı kitap pen broshıýralar shyǵaryp, ilkimdi isterimen jurtshylyqty qýanyshqa bólegen bolatyn. Endigi jerde atalǵan arhıv óziniń «Arhıv tynysy» atty bıýlletenin shyǵarýdy qolǵa ala bastady. Osyǵan deıin onyń eki sany qolǵa tıdi. Kórkem bezendirilip, túrli-tústi boıaýmen sapaly shyǵarylǵan baspa ónimi jurtshylyq kóńilinen shyǵyp otyr. Ilkimdi isterimen qalyń kópshilikti rıza etip, qýanyshqa bólegen arhıv ujymynyń aldaǵy qadamdary da sátti bolǵaı.
Káribaı ÁMZEULY,
zeınetker
Túrkistan oblysy
