Birinshi oqylymda qabyldanyp, qorytyndy ázirleýge jiberilgen «Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine oıyn bıznesi, lotereıalar jáne lotereıa qyzmeti máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» jáne «Qazaqstan Respýblıkasynyń Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zańdar jobalary jóninde Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń múshesi Elnur Beısenbaev baıandady.
Depýtat usynylyp otyrǵan zań jobalary qoǵamdaǵy óte ózekti máseleni, ıaǵnı oıyn bıznesin, lýdomanııamen kúres máselelerin retteýge arnalǵanyn atap ótti.
– Bul máselege Prezıdent Ulttyq quryltaıda, Qaýipsizdik Keńesiniń otyrysynda birneshe ret erekshe toqtalǵanyn jaqsy bilesizder. Memleket basshysy bul derttiń jas urpaqqa óte úlken zııan keltirip jatqanyn ashyq aıtty. Bul atalǵan máseleniń qoǵam úshin óte ózekti ári mańyzdy ekenin kórsetedi, – degen baıandamashy qumar oıynǵa shyrmalǵandar sanynyń artyp kele jatqanyn jetkizdi.
– Derekterge júginsek, keıingi eki jarym jylda elimizde shamamen árbir besinshi adam oıyn oınaıdy eken nemese qumar oıyndarǵa qandaı da bir qatysy bar. Al onyń ishinde 400 myńdaı adam oıynǵa salynyp, býkmekerlik keńseler men kazınolardyń turaqty klıentine aınalǵan. Sumdyǵy, bul dert balalar men jasóspirimderdi de sharpyp otyr. Quqyq qorǵaý organdarynyń málimetinshe, shamamen 200 myńǵa jýyq kámelettik jasqa tolmaǵan bala basqa adamnyń atynan býkmekerlik keńselerde bás tigip, azart oıyndar oınaıdy. О́zge adamnyń logınimen býkmekerlik keńselerge bás tigýshi adamdardyń sany belgisiz, – dedi baıandamashy.
E.Beısenbaev bul derttiń saldarynan otbasy ınstıtýty da álsireıtinin atap ótti. Elimizdegi ajyrasýlardyń 40%-na lýdomanııa tikeleı sebep bolsa, turmystyq zorlyq-zombylyqqa baratyndardyń da deni qumar oıynǵa shaldyqqandar. Sonymen qatar baıandamada lýdomanııanyń sýısıdti de órshitip otyrǵany aıtyldy. Máselen, 2022 jyly elimizde 3 myń 676 adam ózine qol jumsap qaıtys bolsa, olardyń árbir besinshisiniń sebebi – lýdomanııa. О́kinishtisi, bul dert búginde áskerge de jetip, keń etek alǵan. Olardyń kóbi qumar oıynnyń shyrmaýynan shyǵa almaı, ózderine qol jumsaýǵa barǵan.
Budan bólek oıyn bıznesi qylmystyń etek alýyna, kóleńkeli ekonomıkanyń kúsheıýine de jaǵdaı jasap otyrǵan kórinedi. E.Beısenbaev zań aıasynda iske asyrylatyn sharalardy tizip shyqty.
– Zańda maksımaldy túrde býkmekerlik keńseler men kazınolardyń jarnamasyn shekteý qarastyrylǵan. Endi belgili blogerler men áleýmettik jelidegi tanymal tulǵalarǵa mundaı oıyn túrlerin jarnamalaýǵa tyıym salynady. Jarnama tek sporttyq obektiler, sporttyq baǵyttaǵy saıttar, telearnalar men sporttyq is-sharalarda ǵana ruqsat etiledi. Sondaı-aq oıynda bás tigý jasy 21 jastan 25 jasqa deıin kóteriledi. О́telmegen alımenttik jáne nesıelik qaryzy bar azamattardyń qumar oıynǵa bás tigý múmkindigi shekteledi.
Kámiletke tolmaǵan azamattardyń qumar oıyndaryna jáne bás tigýge qatysýy shekteledi. Zańsyz onlaın kazıno uıymdastyrýshylarǵa Qylmystyq kodekstiń 307-babymen jaza qoldanylady. Sonymen birge zańsyz lotomatıkter múldem joıylady. Sondaı-aq balalar, bilim berý, medısınalyq, dinı jáne dinı uıymdar ornalasqan turǵyn úıler men ǵımarattarda lotereıa bıletterin taratýǵa jáne lotereıa termınaldaryn ornatýǵa tyıym salynady.
Sheteldik oıyn bıznesin uıymdastyrýshylardyń tizimin júrgizý, sondaı-aq bankter men tólem júıelerine olardyń paıdasyna qarjylyq operasııalar júrgizýge tyıym salý kózdeledi. Ulttyq Bank, Qarjylyq monıtorıng agenttigi, Ádilet mınıstrliginiń bazalaryn biriktirý arqyly oınaýshynyń tulǵasy beınemetrıkalyq turǵydan anyqtalady. Sonymen qatar zań jobasynda býkmekerlik keńselerde bás tigý, aqsha alý jáne tóleý kezinde qatysýshylardyń beıne-bıometrıkalyq ıdentıfıkasııadan ótkizý mindettiligi, memlekettik qyzmetshilerdiń, quqyq qorǵaý jáne áskerı qyzmetkerlerdiń bás tigýine tyıym salý kózdelgen. Shamamen 220 myńǵa jýyq qyzmetkerdiń qumar oıyn oınaýy shekteledi. О́z-ózin qumar oıynnan shekteýdi 1 jyldan 10 jylǵa deıin sozý qarastyrylǵan. Iаǵnı «e-Gov mobile» qosymshasy arqyly shekteı alady. Bul shekteýdi qaıtyp qalpyna keltire almaısyz, – dedi E.Beısenbaev.
Qysqasy osy oıyn bıznesiniń kesirinen kelgen lýdomanııa keseliniń jolyn kesý úshin 11 zań men 3 kodekske ózgeris engiziledi. Zań jobasyn talqylaý barysynda elimizde oıyn bıznesine múldem tyıym salý múmkin emes ekeni de belgili boldy.
Depýtat Samat Musabaev Qytaıda, Qyrǵyzstanda, Vetnamda, Ońtústik Koreıada, Izraılde jáne barlyq arab elinde býkmekerlik keńseler men sporttyq utys túrlerine tyıym salynǵanyn atap ótti.
– Bul elderde osy oıyn bıznesi tolyqtaı joq deýge bolady. Biz tolyq tyıym salýdyń osy tájirıbesin qoldana alamyz ba? – degen suraǵyn depýtat Mádenıet jáne aqparat mınıstrligine baǵyttady.
– Býkmekerlik keńselerdiń tolyq jabylýyna biz, árıne qarsy emespiz. Degenmen eń basty ýáj retinde sporttyq is-sharalar jáne onyń translıasııasy óte qyrýar qarajatty talap etetinin aıtqym keledi. Sondyqtan bıýdjetke úlken shyǵyn keltirmeý úshin sporttyq saıttarǵa, translıasııalarǵa ruqsat berip otyrmyz. Kiris joǵaltpaý úshin medıa salasynyń da ótinishi osyndaı bolyp otyr, – dedi vıse-mınıstr Qanat Ysqaqov.
Al suraqqa qosymsha jaýap bergen baıandamashy Elnur Beısenbaev depýtat atap ótken elderdiń lýdomandary bizdiń elge kelip, ıa bolmasa Reseıge baryp oınaıtyny týraly aqparatpen bólisti.
– Sol sebepti elimizde oıyn bıznesine 100 paıyz tosqaýyl qoıý azamattardy kóleńkeli bızneske ıtermeleýmen para-par. Bul máseleni osy bir top normalardy qabyldap alǵannan keıin ózderińizben kelesi zań jobalary aıasynda qarastyrýǵa bolady, – dedi baıandamashy E.Beısenbaev. Sondaı-aq ol oıyn bıznesin jarnamalaýǵa da tolyq tosqaýyl qoıa almaıtyndaryn atap ótti.
Áleýmettik-mádenı damý komıtetiniń tóraǵasy Ashat Aımaǵambetov atalǵan zań jobasy boıynsha qosymsha baıandamasynda kún tártibinde qaralǵan zań jobalaryn birinshi oqylymda maquldaýdy usynyp, depýtattardyń basym daýsymen sheshim qabyldandy.
О́te uzaq talqylanǵan joǵarydaǵy qos zań jobasynyń ózektiligi, qoǵamǵa salyp otyrǵan aýyrtpalyǵynyń mańyzdylyǵy jóninde Májilis tóraǵasy E.Qoshanov: «Máseleni Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Qaýipsizdik Keńesiniń kún tártibine shyǵarýy bul derttiń qoǵam úshin qanshalyqty mańyzdy ekenin aıqyn kórsetip otyr. Al Atyraýdaǵy Ulttyq quryltaı otyrysynda osy sessııanyń sońyna deıin tıisti zań jobasyn ázirlep, qabyldaýdy tapsyrǵan bolatyn. Májilis depýtattary jedel túrde zań jobasyn ázirledi», dedi.
Jalpy otyrystyń kún tártibinde Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksine mass-medıa máseleleri boıynsha ózgerister engizý týraly, jańartylatyn energııa kózderin paıdalanýdy qoldaý, elektr energetıkasy jáne tabıǵı monopolııalar máseleleri jónindegi zań jobasy, sondaı-aq halyqtyń kóshi-qon máselesi tóńiregindegi ózgerister men tolyqtyrýlar jóninde zań jobalary qaralyp, tıisti sheshimderi qabyldandy.
Otyrysta depýtat Erlan Saırov Úkimet basshysy Oljas Bektenovke baǵyttaǵan saýalynda áleýmettik jelige besikten beli shyqpaǵan balalar men áli oń-solyn tanyp úlgirmegen jasóspirimderdiń úıir bolýy ata-analardy qatty alańdatyp otyrǵanyn jetkizip, usynystaryn aıtty.
«Jýyrda qabyldanǵan onlaın platformalar zańyna sáıkes TikTok-taǵy adamzattyń moraldyq jáne taǵy basqa qundylyqtaryna qarsy keletin, ıaǵnı zańǵa qaıshy barlyq kontentterge shekteý qoıylsyn. Balalardyń sanasyn ýlaıtyn, túrli teris aǵymdarǵa eliktirip áketetin, olardyń sanasynda qoǵam týraly túsinikti durys qalyptastyrmaıtyn kontentterdi buǵattaý kerek. TikTok-ty kámelettik jasqa tolmaǵan balalar úshin qatań shekteý nemese Qytaı tájirıbesindegideı balalarǵa arnalǵan balama formatyn ǵana qoldanýdy engizý qajet», dedi depýtat.
Saýalyn Premer-mınıstrdiń orynbasaryna joldaǵan depýtat Berik Beısenǵalıev sý tasqynyna baılanysty ár óńirdiń klımattyq jáne geografııalyq erekshelikterin eskere otyryp, dereý barlyq óńirde shuǵyl qabyldanýǵa tıis sharalardy atap shyqty. Ásirese ınfeksııalyq aýrý taraý qaýpiniń aldyn alý úshin ólgen janýarlardy dereý sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talaptarǵa sáıkes joıý, aýyz sýdyń sapasyn tekserý isin qatań baqylaýǵa alýdy usyndy.
