Kezdesýdi asha otyryp, Ortsaılaýkomnyń basshysy komıssııa janyndaǵy Sarapshylyq keńes músheleriniń, professorlar, zań ǵylymdarynyń doktorlary Edýard Muhamedjanovtyń, Leıla Januzaqovanyń, Aınur Sábıtovanyń, quqyq doktory (PhD) Halıda Ájiǵulovanyń saılaý salasyn damytýǵa qosqan eleýli qyzmeti men úlesin atap ótip, olarǵa OSK «Qurmet gramotasy» men OSK-nyń 30 jyldyǵy sheńberinde jarııalanǵan ǵylymı eńbekterdiń danalaryn tabystady, onyń ishinde memlekettiń saılaý júıesiniń damýy týraly «Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq saılaý komıssııasyna - 30 jyl. Qazaqstan Respýblıkasynyń saılaý júıesin transformasııalaý» monografııasy, «QR saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zańǵa túsinikteme, 2012-2023 jyldar aralyǵynda ótkizilgen saılaý jáne referendýmdar týraly aqparattyq jınaǵynyń 2-tomy bar.
OSK Tóraǵasy óz dárisinde 1993 jylǵy 8 jeltoqsanda eldiń Ortalyq saılaý komıssııasy qurylǵan sátten bastap Qazaqstan táýelsizdigi kezeńinde eldiń saılaý júıesi men saılaý organdarynyń damýy jáne transformasııalanýy máselelerine egjeı-tegjeıli toqtaldy.
«Osy kúnnen bastap komıssııa ortalyq deńgeıde jumys isteıtin turaqty ınstansııaǵa jáne memlekettik basqarýdyń tolyqqandy organyna aınaldy», dedi N.Ábdirov.
1995 jyly OSK ókilettikteriniń úlken sheńberin belgilegen búgingi kúnge qoldanystaǵy «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy saılaý týraly» Konstıtýsııalyq zań qabyldandy. Komıssııa saılaý organdarynyń biryńǵaı júıesin basqardy jáne qurylǵan kezinen bastap memlekettik bıliktiń zańdy ınstıtýttaryn qalyptastyrýǵa tikeleı qatysa otyryp, Qazaqstannyń qalyptasý tarıhymen tyǵyz baılanysty boldy.
Kóptegen bedeldi halyqaralyq uıymdardyń belsendi múshesi bola otyra, Qazaqstan erkin jáne básekelestik saılaý ótkizý boıynsha ózine qabyldaǵan barlyq mindettemelerin ustanady. Memleket basshysynyń, Parlament jáne máslıhat depýtattarynyń, sondaı-aq ákimderdiń saılaýy bizdiń elimizde ulttyq zańnamaǵa jáne Adam quqyqtarynyń jalpyǵa birdeı deklarasııasynda (1948 j.), Azamattyq jáne saıası quqyqtar týraly halyqaralyq paktide (1966 j.), EQYU Kopengagen Keńesiniń Qujatynda (1990 j.) qamtylǵan demokratııalyq saılaýdyń jalpyǵa birdeı tanylǵan qaǵıdattaryna sáıkes ótedi.
OSK Tóraǵasy atap ótkendeı, búgingi kúni el azamattarynyń saılaý quqyqtarynyń saqtalýyna kepildik beretin tolyqqandy zańnamalyq baza quryldy.
Elimizdiń saılaý organdary osy jyldar ishinde saılaý demokratııasyn damytýda mańyzy bar 39 iri eldik elektoraldyq naýqandardy ótkizdi. Olardyń ishinde: 3 referendým; 7 Respýblıka Prezıdentin saılaý; 11 Parlament Senaty depýtattaryn saılaý; 8 Parlament Májilisi depýtattaryn saılaý jáne 8 jergilikti ókildi organdardyń (máslıhattar) depýtattaryn saılaý bar.
Sonymen qosa bes eldik naýqan - el Konstıtýsııasyna tolyqtyrýlar men ózgerister engizý jónindegi referendým, Prezıdentti, Parlament Senaty depýtattaryn, Parlament Májilisi depýtattaryn, barlyq deńgeıdegi máslıhattar depýtattaryn saılaýlar bir jyl ishinde (2022 jylǵy maýsymnan bastap) ótkizildi.
Saılaý keńistiginiń keńeıýi saılaý organdary júıesiniń turaqty saılaý naýqandarynyń jaǵdaılaryna kóshýimen, sonyń ishinde eldiń ártúrli aımaqtarynda aýyl ákimderiniń apta saıynǵy tikeleı saılaýyn ótkizýmen baılanysty. 2021 jyly engizilgen sátten bastap saılaý komıssııalary eki myńnan astam (2144) osyndaı naýqandardy uıymdastyrdy jáne ótkizdi, bul aýyl deńgeıindegi ákimderdiń jalpy sanynyń 91,5% qamtıdy (2344).
О́tken jyldyń sońynda alǵash ret pılottyq rejımde aýdandar men oblystyq mańyzy bar qalalardyń 45 ákimin tikeleı saılaý ótti.
Búginde Qazaqstandaǵy saılaý prosesi búkil saıası júıemen birge damýyn jáne reformalanýyn jalǵastyryp jatyr.
Dáris barysynda Nurlan Ábdirov 2022 jylǵy 5 maýsymda ótken respýblıkalyq referendýmda jalpyhalyqtyq qoldaý tapqan Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń konstıtýsııalyq reformasyna baılanysty saılaý zańnamasynyń fýndamentaldy jańalyqtary týraly egjeı-tegjeıli aıtyp berdi.
«Ortalyqta jáne jergilikti jerlerde memlekettik bılik pen basqarý organdaryna laýazymdy tulǵalardy saılaýdyń túbegeıli jańa tártibi belgilendi», dedi ol.
Atap aıtqanda, eldiń Prezıdentin bir retke saılaý merzimin 5 jyldan 7 jylǵa ózgertý, Májilis pen máslıhattar depýtattaryn saılaý kezinde majorıtarlyq jáne aralas saılaý júıesin qaıtarý; bir mandatty saılaý okrýgteri boıynsha saılanǵan Májilis pen máslıhat depýtatyn keri qaıtaryp alý boıynsha ımperatıvti mandat engizý; saılaýdy baıqaýdy júzege asyratyn qoǵamdyq birlestikter men kommersııalyq emes uıymdardy akkredıtteý; áıelderge, jastarǵa jáne erekshe qajettilikteri bar adamdarǵa Parlament Májilisine mandattardy bólý kezinde partııalyq tizimderge arnalǵan 30 paıyzdyq kvotalardy engizý.
Sondaı-aq novellalar saılaý organdarynyń qyzmetin ákimshilendirýge, olardy oblystyq deńgeıde tolyq jáne aýdandyq deńgeıde ishinara kásibılendirýge, birmandatty-depýtattardy saılaý boıynsha saılaý okrýgteriniń qurylýyna baılanysty okrýgtik saılaý komıssııalaryn qurýǵa qatysty boldy.
Transformasııa Ortalyq saılaý komıssııasyna da áser etti: endi eldiń Konstıtýsııasy OSK Tóraǵasy men múshelerine saıası partııalarda, kásiptik odaqtarda bolýǵa, kez-kelgen saıası partııany qoldaýǵa tikeleı tyıym salady.
Sondaı-aq saıası partııalardyń Parlament Májilisine ótý shegin tómendetý, Parlament Májilisindegi Qazaqstan halqy Assambleıasynyń kvotasyn joıý, ótken jáne aldaǵy saılaý naýqandary, elektoraldyq oqytý týraly sóz boldy.
Ortsaılaýkomnyń basshysy saıası reformalar taqyrybyn qozǵady, onyń ishinde saıası partııalardyń arasyndaǵy saılaý básekelestigi úshin alańdy edáýir keńeıtken saıası partııalardy tirkeý rásimin jeńildetý bar.
Sonymen qatar ol OSK transparentti jumys formatyna kóshkenine nazar aýdardy. Ulttyq jáne halyqaralyq ınstıtýttarmen baılanystyń jańa arnalary jolǵa qoıylyp jatyr. 2022 jyly qurylǵan OSK janyndaǵy dıalog alańdary - Sarapshylyq keńes jáne Jas saılaýshylar klýby qarqyndy damyp keledi, Múgedektigi bar adamdardyń saılaý quqyqtaryn qamtamasyz etý jónindegi jumys tobynyń qyzmeti qaıta formattaldy.
Sarapshylyq keńes alańynda Qazaqstandaǵy eldegi saılaý barysyn halyqaralyq baıqaý qorytyndylaryn keńinen, jan-jaqty jáne ashyq talqylaý dástúri qalyptasyp otyr.
Sonymen qatar OSK músheleriniń saılaý naýqandary barysynda jáne saılaýaralyq kezeńderde óńirlerdiń jurtshylyǵymen jáne jastarymen turaqty tikeleı, ashyq dıalog formaty quryldy. Máselen, tek Ortsaılaýkomnyń basshysy 2022 jyly elimizdiń barlyq óńirlerinde 10 myńǵa jýyq saılaý prosesine qatysýshylarymen 71 kezdesý ótkizdi. О́tken jyly ol 2,3 myńnan astam qoǵam ókilderi jáne elimizdiń jas saılaýshylarymen 37 kezdesý ótkizdi, al bıyl 815 adammen 5 kezdesý ótkizdi. Osy kezeńde, jalpy alǵanda, 13 myńnan astam saılaý prosesiniń qatysýshylarymen 113 kezdesý ótti.
Sondaı-aq N.Ábdirov dáriske qatysýshylarǵa saılaý salasyndaǵy halyqaralyq qatynastardyń damýy týraly aıtyp berdi. Máselen, búgingi tańda 11 eldiń ortalyq saılaý organdarymen yntymaqtastyq týraly ekijaqty qujattarǵa qol qoıylǵan.
Ol komıssııany odan ári damytýdyń strategııalyq perspektıvalaryna jáne onyń kózqarasy, mıssııasy, qundylyqtary, prınsıpteri, maqsattary, basymdyqtary sııaqty elementterin aıqyndaýǵa keńinen toqtaldy.
«Qazir bizdiń mindetimiz - ótken joldy túsiný, sondaı-aq júzege asyrylyp jatqan el Prezıdentiniń saıası reformasyn eskere otyryp, saılaý organdarynyń búkil júıesimen birge OSK damý perspektıvalaryn aıqyndaý», dep atap ótti OSK Tóraǵasy.
2022 jylǵy konstıtýsııalyq reforma saıası júıeniń búkil konfıgýrasııasyn ózgertti jáne saılaý ınstıtýtyna transformasııalyq áser etti. Azamattardyń memleketti basqarýdaǵy, onyń ishinde saılaý prosesteri arqyly rólin arttyrýǵa basa nazar aýdaryldy.
Dáris barysynda joǵary oqý ornynyń 106 stýdenti men oqytýshylary belsendi qatysqan ózekti saılaý máseleleri boıynsha dástúrli onlaın-saýalnama úlken qyzyǵýshylyq týdyrdy. Saýalnama nátıjeleri kórsetkendeı, respondentterdiń 63,2%-y sotpen áreketke qabiletsiz dep tanylǵan azamattar saılaýda jáne referendýmda daýys bermeýi kerek, al 62,3%-y qylmys jasaǵany úshin sotpen kináli dep tanylǵan jáne bas bostandyǵynan aıyrý oryndarynda otyrǵan azamattardyń daýys berýge quqyǵy joq ekenin atap ótti. Jastardyń basym kópshiligi (78,3%) prezıdenttikke kandıdatqa densaýlyq jaǵdaıy boıynsha, al 81,9% memlekettik qyzmettegi nemese saılanbaly memlekettik laýazymdardaǵy jumys ótili boıynsha qazirgi kezdegi talaptar belgilenýi kerek dep sanaıdy. Saýalnamaǵa qatysqandardyń 90,5%-y prezıdenttikke kandıdattarǵa elde, al Parlament Májilisiniń depýtattyǵyna saılaý okrýginde turý merzimi boıynsha qoıylatyn qazirgi kezdegi talaptardy qoldaıdy. 50,9% dástúrli bıýlletendi daýys berýdiń eń senimdi ádisi dep sanaıdy. Suhbat berýshilerdiń taǵy 50%-y toltyrylǵan bıýlletenmen sýretke túsirýge (selfı) tyıym salýdy engizý qajet dep sanaıdy, 34,9%-y saılaý men referendýmdarda zań buzýshylyqtar men manıpýlıasııalar sebebinen ınternet arqyly daýys bermeıtinin aıtty.
Dáris «suraq-jaýap» sessııasymen jáne qyzý pikirtalaspen aıaqtaldy. Máselen, ǵalym-etnograf, professor Táttigúl Qartaevany basqa elderdiń parlamentterimen salystyrǵanda depýtattar sany, saılanǵan depýtattar qyzmetiniń tıimdiligine taldaý júrgizý, ózin-ózi usyný ınstıtýtyn engizýdiń nátıjeliligi jáne shet elderde Qazaqstan azamattarynyń saılaýǵa qatysý máseleleri qyzyqtyrdy. Zań fakýltetiniń dekany, zań ǵylymdarynyń doktory, professor Dáýlet Baıdeldınov saılaý prosesterindegi obektıvtilik máselelerine qyzyǵýshylyq tanytty, al sol fakýltettiń stýdenti Aıtına Baısarova basqa adamdardyń, onyń ishinde týystarynyń ornyna daýys berý týraly suraq qoıdy.
19 sáýirde oblystardyń, Astana, Almaty jáne Shymkent qalalarynyń aýmaqtyq saılaý komıssııalarynyń músheleri úshin respýblıkalyq kóshpeli semınar ótti, onyń sheńberinde saılaý salasynyń ózekti máseleleri boıynsha oqytý ótti.
