Syn saǵattaǵy yntymaq

Aǵaıyn aıanyp qalǵan joq

Tasqyn sýdan kelgen zardap orasan. Keı sarapshylar shyǵyn kólemi 200 mlrd teńgege deıin jetýi múmkin ekenin boljaıdy. Degenmen bul tabıǵı apat bir nár­seni anyq kórsetip otyr. Ha­lyq birikse, alynbaıtyn qamal joq.

Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev sý basqan aımaqtarǵa baryp, turǵyndarmen kezdesip, halyqtyń hal-jaǵdaıyn sura­dy. Eshkimniń nazardan tys qal­maıtynyn, árbirine kómek kór­setiletinin, shyǵynnyń ótemi jasalatynyn jetkizdi. Qıyn sátte Memleket basshysynyń qa­rapaıym halyqpen jolyǵýy ja­byrqaǵan jandarǵa dem berip, kóńilge medeý bolady. Pre­zıdenttiń apattan zardap shekken óńirlerdi aralaýy bılik pen halyqty jaqyndastyrady.

Qoǵam apat kezinde aýyzbir­shilik tanyta bildi. Onyń bir mysalyn Qulsarydan ańǵardyq. О́zderińizge málim, sý basqan qala­dan 20 myńǵa jýyq adam Mań­ǵystaý óńirine evakýasııa­landy. Mańǵystaýlyq taksı júrgizýshileri dúnıe-múlki men baspanasyn tastap, kóshýge máj­búr bolǵan turǵyndardy tegin tasydy. Sondaı-aq Qulsarydan Atyraýǵa poıyzben jetken jolaýshylardy da qaladaǵy taksı júrgizýshileri dittegen jerine deıin pul suramaı jetkizipti. Tasqyn qaýip tóndirgen basqa aımaqtarda da júrgizýshiler osyndaı qaıyrymdylyq jasap júr. Qıyn sátte qulqynnyń qa­myn emes, eldiń amandyǵyn ti­lep, júrgizýshilerdiń aqy-pul­syz qyzmet etýine qalaı rıza bolmaısyń?

Árıne, qutqarý jumystary kezinde tasqynnan zardap shek­kenderdi qaýipsiz jerge ornalastyrýdy bıliktiń uıym­dastyrǵany belgili. Biraq qara­paıym halyq ta aıanyp qal­mady. Mańǵystaýdaǵy Beıneý syndy qaýipsiz jerge kóshirilgen adamdarǵa pana taýy­p berý má­selesine de jergilikti tur­ǵyndar bel sheshe kiristi. Biri úıin usynyp jatsa, kele­sisi ýa­qytsha ornalastyrý pýnkt­terinde kúndiz-túni qyzmet kór­setti. Qazan-oshaǵyn kóterip kelip, as-sý ázirlep, tasqynmen kúresip jatqan qutqarýshylarǵa taratty. Qysqasy, bir jeńnen qol, bir jaǵadan bas shyǵarýdyń naǵyz úlgisin kórsetti.

Tótenshe jaǵdaılar mınıstr­liginiń málimetine jú­gin­sek, qut­qarý jáne sý tasqynyna qar­sy jumystarǵa 46 myń adam ju­­myldyrylǵan. Qu­tqarý­shy­­larmen birge turǵyndar da kún­diz-túni apattyń saldaryn joıý­ǵa, jańa tasqynǵa jol bermeýge baryn salyp jatyr. Kúndiz jumysqa baryp, keshke úıine qaıtpaı, tolarsaqtan sý keship, tasqynmen kúresip júrgender týraly áleýmettik jelilerden estip-kórip otyrmyz. Tipti kish­­kentaı balalardyń da qap tol­tyrýǵa kómektesip jatqanyn kórgende kózge jas keledi. My­saly, Atyraýda bes jastaǵy Al­dııar esimdi bala ózinen úlken kúrek ustap, topyraq salyp jat­­qany kópshilikti súısintti. Mańǵystaýda Aqshuqyr aýlynda 4-synypta oqıtyn Nurasyl esimdi bala jınap júrgen aqshasyn Qulsary qalasyna kómek­ke berip, halyqtyń ystyq yqylasyna bó­lendi.

Aımaqtardan kóptegen erikti kelip, qutqarý jumystaryna belsene aralasty. Volonterler ha­lyqty qaýipsiz oryndarǵa kóshi­rý, sýdy bógetteý, ózen deńgeıiniń kóterilýine jol bermeý úshin qapshyqtardy qummen toltyrý, gýmanıtarlyq kómek jınap úles­tirý, qutqarýshylardy ystyq tamaqpen, shaımen qamtamasyz etýmen aınalysyp júr.

Elimizdiń túkpir-túkpirinen qanshama tonna gýmanıtarlyq kómek kelip jatyr. Borjomı qalasynyń mýnısıpalıteti Aty­­raýǵa «Borjomı» mıneraldy sýynyń 3 myń bótelkesin gýmanıtarlyq kómek retinde jibergen. Sondaı-aq Eýropalyq odaq eń kóp zardap shekken otba­sylarǵa kómek retinde 200 myń eýro kóleminde gýmanıtarlyq kómek bóldi.

Bul rette daǵystandyq Oma­rashab Ahmedov týraly da aıta ketken durys shyǵar. Ol tasqyn­nan qorǵanýǵa paıdalaný úshin Atyraýǵa 50 myń qap ákep berdi. Daǵystandyq azamat 50 myń qap salynǵan sómkelerdi jetkizý úshin 24 saǵat jol júrgen.

Osy kúnderi sý basqan óńir­lerde 4 634 tehnıka, 860 sý sorý quraly, 332 júzý quraly, 17 áýe kemesi úzilissiz jumys istep jatyr. Jeke kompanııalardyń da apatpen kúreske óz menshigindegi tehnıkalardy jibergenin aıta ketken jón. Máselen, NCOC kompanııasy Atyraý oblysyna kómek retinde 50-ge jýyq arnaıy tehnıka bólgen. Sokolok arnasynyń boıynda uzyndyǵy 24 shaqyrymdyq qorǵanysh dýal turǵyzýǵa 19 dana arnaıy tehnıka men 34 adam jiberildi.

«Teńizshevroıl» jáne merd­i­ger kompanııalar barlyǵy 90-ǵa jýyq arnaıy tehnıka, 30-dan asa avtobýsyn tasqynmen kú­reske jiberdi. Sondaı-aq Aty­raý oblysy Jylyoı aýdanynyna azyq-túlik pen janar-jaǵarmaı ónimderin usyndy. О́ńirlerde apattyq-qutqarý jáne sý tasqynyna qarsy jumystarǵa «QazaqGaz» kompanııalar tobynyń 915 qyzmetkeri, shamamen 205 dana tehnıkasy jumyldyrylǵan. Qashaǵandaǵy gaz óńdeý zaýyty qurylysyna tartylǵan 99 tehnıka da tasqyn sýmen kúreske baǵyttalǵan.

Qarapaıym halyqtyń qumdy qaptap, ony bóget salýǵa ázirleýi kóńildi eljiretedi. Degen­men tasqynǵa qarsy kúrestegi negizgi jumys aýyr tehnıkaǵa baılanys­ty ekeni aıtpasa da túsinikti. On shaqty adam atqaratyn jumys­ty bir ekskavator áp-sátte tyndyrady.

Kóp túkirse – kól

Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev Qostanaı oblysyna jumys saparymen barǵanda zardap shekken halyqqa naqty kómek kórsetýge kásipkerler de aralasý kerek ekenine nazar aýdarǵan edi.

«Elimizde «Forbes» tizimine kire­tin iri kásipkerler bar. Olar­men arnaıy kezdesemiz. Olar ár oblysqa, aýdanǵa, eldi meken­ge bekitiledi jáne naqty ja­ýap­ker­shilik júkteledi. Bul bir jaǵynan kásipkerlerdiń múddesine saı keledi. О́ıtkeni olar ózderiniń qos­qan úlesiniń naqty nátıjesin kóredi», dedi Q.Toqaev.

Birqatar kompanııa tabıǵı apatpen kúresýge qomaqty qarjy bólip otyr. Máselen, «Kaspi.kz» teń qu­ryltaıshylary Vıacheslav Kım men Mıhaıl Lomtadze sý tasqynynan zardap shekkenderge kómekke 20 mlrd teńge aýdaratynyn málimdedi. «Samuryq-Qazyna» kompanııasy halyqqa kómek qory retinde 15 mlrd teń­ge bólgen. «Qazatomónerkásip» aksıonerlik qoǵamy – 3 mlrd teńge, «Teńizshevroıl» – 2 mlrd teńge, «Freedom Holding» kompanııasy, «Halyk bank», «Air Astana» 1 mlrd teńgeden aýdardy. Budan bó­lek, qarjy bólgen kompanııalar jeterlik.

Elimizge belgili tulǵalar da qarjylaı kómek berip jatyr. Qazaqtyń mańdaıyna bitken jul­dyzy Dımash Qudaıbergen tasqynnan zardap shekkenderge 15 mln teńge aýdardy. Sondaı-aq Aqtóbe jáne Qulsary qalala­rynda qarapaıym halyqpen, qut­qarýshylarmen kezdesipti. Tanymal ánshiniń osyndaı sátte turǵyndardyń hal-jaǵdaıyn surap kelýi kóńilge medeý bolyp, jigerlendireri sózsiz.

Al «Táýekel» qoǵamdyq uıy­mynyń jetekshisi Býrahan Daqa­nov astyndaǵy temir tulparyn sa­typ, odan túsken qarajatty Qyzyl­jar óńirine kómekke jibe­retinin habarlady.

Kóptegen qaıyrymdylyq jasap, áleýmettik jelide «Betperde kıgen jigit» atymen tanylǵan belgisiz jan tasqynnan zardap shekkenderge 450 mln teńge aýdardy. Belgili aıtysker aqyn Aınur Tursynbaeva zardap shekken óńirlerge 5 mln teńge jiberdi.

Jalpy, «Qazaqstan halqyna» qoryna 500-ge jýyq adam qarajat jibergen eken. Shetelderdegi qa­zaq­­standyqtar da qarajat jı­naýǵa kirisken. Qıyndyqqa dýshar bolǵan turǵyndarǵa kómek qolyn sozǵan kompanııalar men qarapaıym adamdardyń tizimi munymen bitpek emes. Qysqasy, búkil halyq aqsha jınap, «Kóp túkirse – kól» ekenin dáleldedi.

Basty baılyq – birlik

Kúrmeý jiptiń bir qolmen baılanyp, bir qolmen sheshilmeıtin jaqsy bilgen babalarymyz «Bir­ligi joqtyń – tirligi joq» dep ósıet qaldyrypty. Kóne túrki jurtynyń bıleýshisi Kúltegin «Begi men halqynyń yntymaǵy joq jerde, dushpannyń aldaýyna sengen, arbaýyna kóngen jerde, inisi men aǵasy daýlasqan, begi men qarashasy jaýlasqan jerde el eldiginen aıyrylady», deıdi.

Táýelsizdik alǵan eleń-alań tusta «qamqorlyq jasaýǵa» um­tyl­ǵan keı elder ózderindegi ın­dı­­vıdýalızm uǵymynyń maǵy­­nasyn maıystyryp engizýge ty­rys­qanyn mamandar aıtyp júr. Sonyń saldarynan ynty­maǵy jarasqan elge jik túsip, burynǵy salt-sanamyzdy man­suqtaýǵa kósh­tik. Áıtpese, qazaq halqynyń tatýlyq pen birlikti ár­daıym joǵary qoıǵany belgili. Qaı salt-dástúrdi alyp qarasańyz da, osyǵan úndeıdi.

Tasqyn kezinde yntymaq pen birlik tanyta bildik. Bıylǵy tabıǵı apat ulttyq jadymyzda bar, biraq zaman aǵymyna saı sana túkpirinde jasyryn qalǵan osyndaı asyl qasıetimizdi qaıta oıatty. «Qudaıdyń ózi bere­kesi bekem, birligi myǵym qaýymǵa aldymen kómektesedi» dep pa­ıymdaıdy qalamger Ábish Kekil­baıuly. Bálkim, Jarat­qannyń ózi halqymyzdyń ulttyq bolmysyn saqtap qalýyn qalap turǵan shyǵar. Endeshe, tasqyn­nan keıingi jeńildik – qoǵam sanasynyń jańǵyrýy bolar, bálkim?

Amerıkalyq psıhıatr Treısı Asamoa adamdar qıynshylyq kezde yntymaq tanytýy fızıkalyq, emosııalyq, psıhologııalyq bolmysyn jaqsartatynyn jazypty. «Adamzat – áleýmettik jaratylys, yntymaqtastyqta ómir súrýge beıimdelgen. Bul – resýrstardy jınaýǵa, bólisýge taptyrmas tásil. Fızıkalyq jáne emosııalyq bolmysymyzǵa zor yqpalyn tıgizedi», deıdi zertteýshi.

P.s. Dál qazir tabıǵı apat ke­zinde ulttyq qundylyqtarymyzǵa qaıta oralyp, yntymaq pen birliktiń ozyq úlgisin kórsetip otyrmyz. Qazaq halqynyń ǵa­syr­larǵa sozylǵan tarıhynda taǵdyrdyń tezine tap kelgen, syn saǵaty týǵan sátter az bol­ǵan joq. Ortaq múdde aıasynda uıy­syp, birlik tanytyp, qashanda zamana taýqymetinen aman-saý qalyp­pyz. Bıylǵy tabıǵı apat ta – osyndaı qıyn-qystaý kezeńniń biri. Halqymyz uıymshyldyq kórsetip, asar jasap, bir-birimizge qoldaý bildirý arqyly mundaı qaýip-qaterden qutylatynymyz anyq. Tasyǵan sý basylar, qıraǵan dúnıe-múlik qalpyna keler, shyǵynnyń ótemi jasala jatar. Biraq dál qazirgideı syn saǵa­tyndaǵy halyqtyń birligi men tutastyǵy eshqashan buzylmaýy qajet. Mundaı asyl qasıetimiz apat kezinde ǵana kórinis tappaı, kúdelikti qalypty qasıetke aınalsa ıgi. 

Álıhan QYSTAÝBAITEGI,

jýrnalıst