Halyq murasyn yjdaǵatpen hattaǵan

Folklortanýshy Orazgúl Ámir­áliqyzy «Asyl mura» atty zertteýinde aýyz ádebıetiniń dara sıpatyn jáne ony hatqa túsirý tarıhyn baıyptaıdy. Qoljazba – halyq tarıhynyń, ádebıetiniń kýáligi. Ony jınaý isinde, qoryn qalyptastyrýda V.V.Radlov, G.N.Potanın, I.Berezın, A.Alek­torov, V.Vasılev, Sh.Ýálıhanov, Y.Altynsarın, Á.Dıvaev syndy ult murasyn ulyqtaǵan sanatkerler eren eńbek sińirgen. I.Ilmınskıı 1859 jyly Marabaı jyraýdan «Er Tarǵyn» jyryn jazyp alyp, 1862 jyly jarııalady.

1906 jyly Orynbor arhıv ǵylymı komıssııasy (tóraǵasy V.Karlson) ishinde Qazaqbaı men Kóshelek bar 50-den astam aqyn-jyraýlardyń qaharmandyq jyrlaryn hatqa túsirgen. Mysaly, Ábýbákir Dıvaev Syrdarııa, Túrkistan, Áýlıeata, Tashkent óńirin tegis súzip shyǵyp, ushan-teńiz eskilikti muralardy jınaqtaǵan-dy. Bul asyl muralardyń kóshirmeleri M.O.Áýezov ınstıtýtynda jınaqtalyp, júıelenip, ǵylymı aınalymǵa tústi, el ıgiligine aınaldy.

Ult folklorynyń janashyry O.Nur­maǵambetovanyń kórsetýinshe, 1920 jyldardan bastap Qazaq ólketaný qoǵamy (keıin Ult mádenıetin zertteý ınstıtýty), taǵy basqa mekeme-uıymdar Qazaq eliniń mádenıeti, tarıhy, etnografııasy, folklory jaıynda ekspedısııa­lar uıymdastyryp, qısapsyz qoljazba materıaldar jınaqtap, M.O.Áýe­zov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ıns­­tıtý­tynyń qoljazbalar qoryn tolyq­tyryp baıytqan.

Ǵalym Orazgúl Ámiráliqyzy 1906 jyly hatqa túsirilgen «Qobylandy batyr», «Bozmunar» jyrlarynyń kóshir­melerin 1955 jyly Orynbor arhı­vinen aldyr­typty. Sóıtip, eski sóz­diń – el qazynasyna qaıta qosylýyna, oqymys­tylar qaýymynyń ǵylymı talqysyn salýǵa sebepshi bolǵan.

Ol kisi Ǵylym akademııasynyń M.O.Áýezov ınstıtýtynda 16 jyl dırek­tordyń ǵylymı jumystary jónindegi orynbasary qyzmetin atqaryp, 1950-1970 jyldary Batys Qazaqstan, Mańǵystaý, Semeı, Shyǵys Qazaqstan, Ońtústik Qazaqstan, Qostanaı, Syr eli jáne Ámýdarııa boıyndaǵy Shymbaı, Hojeli, Qońyrat, Shabbaz (qazirgi Berýnı), kóne Úrgenish (erte zamanǵy Besqala) qalalaryna uıymdastyrylǵan 30 shaqty ekspedısııanyń qundy deregin hattap kórsetken. Osy sapardyń nátıjesi qazaq halqynyń jyraýlyq, jyrshylyq, sheji­reshil­dik, áń­gimeshildik baı dás­túriniń, jaýhar úlgi-nusqalarynyń qoryn molaıt­ty deýge negiz bar.

Asyly, halyq ádebıeti nusqalaryn jazyp alý, qunttap jınaqtaý («qunttyǵa qut úıiriler» degen qanatty sóz bar), muqııat tabıǵı qalpynda murtyn buzbaı saqtaý, janrlarǵa jikteý, sheberlikpen paıdalana bilý men tolyq kartoteka jasaý – aıryqsha aıtýly ǵylym mehnaty.

«Ortalyq ǵylymı kitaphana men ıns­tıtýt qoljazbalarynyń tolyq kartotekasy jasaldy, sóıtip bul eki fondta 200 myńnan asa shyǵarma sany bar ekeni anyqtalyp otyr. Barlyq shyǵarmalar janrǵa bólinip te retteldi. Sońǵy esebimiz boıynsha (maıda janrlardy eseptemegende) qazir qolymyzda iri janrlardan: batyrlyq jyrlar – 92 (barlyq varıanttarymen 300), ǵashyqtyq, turmys-salt jyrlary – 227 (barlyq varıanttarymen 399), tarıhı óleń, jyrlar men ańyz áńgimeler sany – 98 (barlyq varıanttarymen 444), shyǵys sıýjetterinen kelgen poemalar, dastandar – 81 (varıanttarymen 215). Bir ǵana maqal-máteldiń ózi 20 myńdaı, sheshendik sóz bir myńnan asady, onyń júzden artyǵy keıingi jyldary túsken, tarıhı shejire 4858 bet eken», dep jazady ult qoljazbalaryn qyzǵyshtaı qorǵaǵan O.Nurmaǵambetova.

Ǵalymnyń «Qazaq eposyn aıtýshy jyrshy, jyraýlar» atty baıyptamasynda, aýyzsha poezııanyń kórkemdik, kom­pozısııalyq qurylymyn, ádis-tá­silderin, tabıǵatyna toqtalmas buryn bilgir epostanýshylardyń Sh.Ýálıhanov, V.Karlson, A.F.Losevterdiń eleýli pikirin saralaıdy.

Zamana jyrshylarynyń halyq aldynda aqıqattyń aq semserindeı ónerpazdyq tulǵasynda, jyrshylyq, jyraýlyq, shejireshildik, áńgimeshildik bolmysynda, sóz saptaý, oı tolǵaý ónerinde nesheme alýan tásilder, san sıpatty saryn-maqamdar, dástúrli, turaqty beıneli, sýretti oralymdar qoldanylady. Sheber, psıholog, alǵyr jyrshylar jyrdyń qulaqkúıin áserlendirip, tyńdaýshylardy jyrdy uıyp tyńdaýǵa meıirlendirip qushtarlandyrýdy, kıeli qaýymdy ózine baǵyndyrýdy ditteıdi. Bul oraıda folklortanýshy O.Nurmaǵambetova Marabaı jyraýdyń (1843-1906) mynandaı qýatty, jandy danalyǵynan mysal keltiredi:

Aldamshy eken bul jalǵan,

Bul jalǵanda kim qalǵan.

Bul jalǵannyń júzinen,

Qara da ótken, han da ótken,

Myrza da ótken, baı da ótken,

Batyr da ótken, bı de ótken,

Aqyn da ótken, seri ótken,

Oılap tursań, áleýmet

Shegine munyń kim jetken?..

Teńizdeı tolqyǵan halyq jyrshy­larynyń kózin kórip, jyrlaryn hatqa túsirgen O.Nurmaǵambetova «Halyq jy­raýy Ǵylym akademııasynda» («Qazaq ádebıeti», 9.05.1958 jyl) atty maqala­synda Rahmet Mázqojaev (1881-1976) 1958 sol jyly aqpanda ınstıtýtqa arnaıy shaqyrylǵanyn aıtty.

Ol  4  sıklden  turatyn «Kóruǵly sultan­nyń Áýezhandy alǵan sapary» (Raý­shanbek Kóruǵlynyń ákesi, Kórde týǵan Kóruǵly, Kóruǵlynyń Raıhan arabpen soǵysy, Kóruǵlynyń Iranshahy Sha­ǵadatpen soǵysy) deıtin jyrdy tap-tuınaqtaı etip jyrlaǵan. Kólemi – 4465 jol. Sonymen qatar Alshynnyń qyzy Aı­mankúl men Maılyqojanyń aıtysy. Muny da jazyp alǵan – O.Nurmaǵambetova. Bul beınebir sahna­lyq qoıylym. Jyrshynyń sheberligi, ishki jan dúnıesi mýzykalyq qabileti ádemi baıandalady.

Rahmet jyraý Mázqojaevtyń she­ber­lik syrlaryna qanyq zertteýshi onyń aldyn ala tyńdaýshylardy ózine yńǵaılastyrý maqsatyn:

Sóz ólsheýin bilmegen,

Qur shaǵalasha shýlaıdy.

...Tal jibekteı taza sóz,

Esh jerińdi jyrmaıdy –

atty terme-tolǵaýlarymen kórsetip, sonan soń negizgi «Jyr jelisine» kóshkenin kórsetedi. Muny «halyqtyń jyr tyńdaýy» dep ataıdy eken.

Asyly, halyq jyrshylarynyń jyrǵa kiriserde belgili bir saryn ustanady. Munda tosynnan aıtylǵan tapqyrlyq bar. Jyrdarııanyń aıdynynda júzgen jyrshylardyń aýzynan dúrlerdi jazyp alǵan O.Nurmaǵambetova oıýly, oıly jyr máıegin dáıekteıdi:

Kárileriń – eski sóz,

Eske almaı júrmeńiz,

Álimderiń – kózdi sóz,

Kóńilge almaı júrmeńiz,

Qarııalaryń – qaıyr sóz,

Burynǵydan qalǵan kóz.

Mundaǵy «kózdi sóz», «qaıyr sóz» – ult tilindegi tosyn tirkester.

Folklorshy Orazgúl Ámiráliqyzy «Qobylandy batyr» eposynyń negizgi varıanttary jáne olardyń ózara baılanysy» atty eńbeginiń dereginshe, Qo­bylandy batyr jaıyndaǵy jyrlar men ańyz-áńgimelerdiń sany – 26, al 3-eýi – Qobylandy batyrdyń bala­lary ha­­qyndaǵy jyrlar. Jalpy sany – 29. «Qo­­bylandy batyr» jyryn Marabaı, Mer­­genbaı, Birjan To­lym­­baev, Kóshelek Elamanov (1906), Nur­peıis Baıǵanın (1940), Aısa Baı­tabynov (1941), Muryn Seń­girbaev (1942), Nur­seıit Bıtileýov (1954), Sú­ıin­­shaly Jańbyrshın (1958), Erejep Tileý­ma­ǵambetuly (1960) jyr­laǵan. Jyr­shylardyń uzyn sany – 25.

Bul qaharmandyq eposymyzdyń tolyq nusqasy 1975 jyly KSRO «Halyqtary eposy» serııasymen orys tilinde Máskeýde basylyp shyqty. Akademııalyq basylymdy ázirlegender: N.V.Kıdaısh-Po­krovskaıa, O.Nurmaǵambetova. Ǵa­lym­nyń aıtýyn­sha, bul bútin jyrdy 1954 jyly Qul­zaq Amankeldınnen aspırant Dáken Shala­bekov (1922-1958) jazyp alǵan. Kólemi – 6490 jol.

O.Nurmaǵambetovanyń quras­ty­rýymen (alǵysózi men túsiniktemesi bar) batyrlar jyrynyń 2-tomdyǵy «Aqsaýyt» jınaǵynda da 1977 jyly jarııalandy. (Tırajy – 100 000). Sonymen qatar «Edige batyrdyń» jeti nusqasy toptastyrylyp basyldy.

Jınaqtaı aıtsaq, el ádebıeti úlgi­lerin jınaýshy, hatqa túsirýshi, zerttep jarııa­laýshy professor O.Nurma­ǵambetovanyń ádebı-ǵylymı murasy, uıymdastyrýshylyq eńbegi ult ádebıeti tarıhynda kónermeıdi.

Serik NEGIMOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor