Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
Atalǵan maqalamyzda synnan qorytyndy shyǵarý maqsatynda aımaqta atqarylyp jatqan jumystar az emesin aıtyppyz. Eńbekqor halqymen de elge málim, kásipkerlik sýbektileriniń sany jóninen respýblıka boıynsha aldyńǵy qatardaǵy óńirdiń dotasııa kólemin kemitý maqsatyndaǵy múmkindikterin saralappyz. Arada jyldar ótti. Bul aralyqta Ońtústik Qazaqstan oblysy Shymkentten bólinip, ataýy da ózgerip, kıeli Túrkistandy ortalyq etti. Al ekonomıkalyq ahýaly, ıaǵnı kirisinen shyǵysy asyp túsetin, memleket tarapynan beriletin qarjyǵa táýeldiligi turǵysynan she? Joq, ázirge maqtana almaımyz. Oblystyń 2024 jylǵy bıýdjeti 1 trıllıon 352 mıllıard teńgeni qurasa, sonyń 90 paıyzy respýblıkadan beriledi. Iаǵnı óz-ózin «asyraı almaıtyndyqtan», «ortaq qazanǵa» qol salýyn áli tyımaı tur degen sóz.
Dotasııaly aımaq bolǵandyqtan, kóptegen máseleniń sheshimin tabýy respýblıkadan qarjynyń bólinýine tikeleı baılanysty. Salyqtyq túsimderdiń basym kóbi bıýdjettik mekemelerden túsedi. Al shyǵystardyń 70%-ǵa jýyǵy, ıaǵnı 909 mlrd teńge áleýmettik salaǵa josparlanǵan. Atap aıtqanda, bıýdjettiń 45%-y nemese 668,8 mlrd teńge bilim salasyna baǵyttalady. Onyń 80 paıyzy jalaqy bolyp tólenedi. О́ńirdiń densaýlyq saqtaý basqarmasyna 2024 jyly 28,5 mlrd teńge qaralǵan. Onyń ishinde kúrdeli shyǵystar dárilik zattar men vaksınalarǵa baǵyttalǵan. Oblys ákimdiginiń deregine júginsek, 2023 jyldyń qorytyndysy boıynsha negizgi makroekonomıkalyq kórsetkishterdiń oń ósimi qalyptasty. Oblystyń ózindik kirisi – 185,6 mlrd teńge. О́nerkásip ónim kólemi alǵash ret 1 001,0 mlrd teńge bolyp, 2,5%-ǵa ósti. Aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónim kólemi 1 158,7 mlrd teńgeni qurady. О́sim – 102%. Qurylys jumystarynyń kólemi 407 mlrd teńgege jetip, 899 myń sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berildi, 3351 otbasy páterge qol jetkizdi. 134 myń adam jumyspen qamtylyp, jumyssyzdyq deńgeıi 5% boldy.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, óńir respýblıkalyq bıýdjettiń transfertterine tym táýeldi. Bul oraıda ózindik kiristerdi kóbeıtýge jáne ekonomıkany damytýǵa tyń serpin beretin, 2024-2027 jyldar aralyǵynda júzege asyrylatyn, jalpy quny 3,3 trln teńgege 173 ınvestısııalyq jobanyń pýly qalyptastyrylǵan. Olar agroónerkásip, mashına jasaý, bilim, densaýlyq, ónerkásip jáne qurylys, týrızm men energetıka salalaryn qamtıdy. О́ńir ekonomıkasy jaqsara túsýi úshin ınvestısııa tartý, qosymsha qarjy kózderin tabý asa mańyzdy. Al ınvestısııalyq jobalarda óndiristi jáne aýyl sharýashylyǵyn tereń qaıta óńdeýdi damytýǵa basymdyq berilip otyr. Bul rette ozyq shetel tájirıbesi keńinen qoldanylmaq.
Osy maqsatta Qytaı, Aýstralııa jáne Túrkııa memleketterimen kelissóz júrgizilip, tıisti jumystar oń nátıjesin kórsetti. Atap aıtqanda, 3 jıhaz fabrıkasy iske qosylady, jańbyrlatyp sýarý qondyrǵylary óndirisi ashyldy, sýsyn, muzdatqysh jáne qurylys zattaryn shyǵaratyn zaýyttar salynyp jatyr. Jylyna 150 myń tonna júgeri dánin tereń óńdeıtin zaýyt, zamanaýı mal bırjasy, mal bordaqylaý kesheni jáne iri qara mal ónimderin tereń qaıta óńdeıtin et kombınaty jobalary qolǵa alyndy. «Qazatomónerkásip» UAK» AQ ýran óndirýshi kompanııalardyń suranysyna sáıkes Sozaq aýdanynda kúkirt qyshqylyn óndiretin zaýyt salýdy josparlap otyr. Sondaı-aq ónerkásiptik jylyjaı, munaı, fosforıt óndirý zaýyttary jáne hımııalyq keshen sekildi iri jobalar júzege asyrylyp jatyr.
Oblysta sheshimin tappaǵan máseleler az emes. «Báıterek» holdınginen jeńildetilgen nesıe alýǵa jalpy somasy 536,2 mlrd teńgege 17 ınvestısııalyq joba jasaqtalǵan. Onyń ishinde 7 joba (354,4 mlrd teńge) boıynsha ótinim tapsyrylypty. Oblys ákimdiginiń málimetine qaraǵanda, qalǵan 10 jobanyń (181,8 mlrd teńge) qujaty jınaqtalýda. Atalǵan jobalardy iske asyrý 17 myńnan astam jańa jumys ornyn ashyp, bıýdjet kiristerin qosymsha 100 mlrd teńgege ulǵaıtýǵa múmkindik beredi.
Osy oraıda Túrkistan óńiri asa mańyzdy ınvestısııalyq jobalarǵa qarjy ınstıtýttary arqyly qoldaý kórsetýdi qajet etedi. Qarjyny qajet etetin taǵy bir másele – 2012 jyldan beri jóndeý kórmegen, tozý deńgeıi 85%-ǵa jetken Kentaý qalasyndaǵy №5 jylý ortalyǵy. Ákimdik nysannyń tozýyn eskere otyryp, qaıta qurý jumystary jedel atqarylýy kerek dep sanaıdy. Áıtpese, oıda-joqta apat bolyp, zardabyn joıý úshin bıýdjetten boljanbaǵan qomaqty shyǵyndar suralýy ábden yqtımal. Sondyqtan atalǵan nysannyń qurylys-jóndeý jumystaryna respýblıkalyq bıýdjetten qoldaý kórsetý suralady.
Jylytý maýsymynyń aldynda demeýshiler esebinen 4 qazandyq jóndeýden ótken. Oǵan 600 mln teńge jumsalǵan. Memlekettik saraptamanyń oń qorytyndysy alynǵan jobanyń quny – 13,6 mlrd teńge. Bıýdjet qarjysyna 4,7 shaqyrym magıstraldy jylý qubyry qaıta jańartylǵan, onyń 3,8 mlrd teńgesi – respýblıkalyq bıýdjet qarjysy. Eki qazandyqqa qaıta qurý jumystary júrgizilip, jyl sońyna deıin qosymsha
4 qazandyq qaıta jańartýdan ótedi. Oǵan 10,2 mlrd teńge qajet. Qazandyqtardyń tıimdiligi 65%-dy qurap otyr.
О́ńir turǵyndary úshin asa qajetti, ózekti máseleni sheshý jolyndaǵy ákimdik áreketin suranshaqtyq deı almaspyz. О́ndiristi damytpaı, ózindik kiristi molaıtý múmkin emesin jaqsy biletin oblys ákimi Darhan Satybaldynyń tapsyrmasymen qosymsha kiris kózderin arttyrý, óńdeý ónerkásibin damytý, ınvestısııa tartý, salyq kózderin tabý, zaýyt-fabrıkalar ashýǵa basymdyq berilgen. О́ńirlik ınvestısııalyq shtab jumys isteıdi. Shtab májilisinde ınvestorlarmen tikeleı jumys júrgizip, olardyń jobalaryn súıemeldeýge qoldaý kórsetiledi.
Investısııa tartý baǵytynda shetelderge delegasııalar baryp keldi. Bul izdenister de óz jemisin berip jatyr. О́tken jyldyń qorytyndysynda óńir ekonomıkasyna 972 mlrd teńge ınvestısııa tartylyp, aldyńǵy kezeńmen salystyrǵanda 126,1%-ǵa artty. Onyń ishinde jeke ınvestısııalar – 705,1 mlrd teńge, bıýdjettik ınvestısııalar – 266,9 mlrd teńge. О́sim dınamıkasy elimiz boıynsha óńir úzdik úshtik qatarynda, ıaǵnı Úkimet bekitken jospar artyǵymen oryndalǵan. Byltyr oblysta 126,9 mlrd teńgege 56 ınvestısııalyq joba iske qosyldy. Ol jobalardyń qatarynda Otyrar aýdanyndaǵy kún elektr stansasy, Saıram aýdanyndaǵy jórgekter óndirisi jáne kúnbaǵys maıy óndirisi, Ordabasy aýdanyndaǵy alıýmınıı buıymdar óndirisi, Arys qalasyndaǵy PVH granýla óndirisi jáne ózge de jobalardy atap ótýge bolady. Sondaı-aq byltyr 100-ge jýyq sheteldik jáne otandyq kompanııalarmen kelissóz júrgizildi. Nátıjesinde, jańa jobalardy júzege asyrý, jumys istep turǵan zaýyttardy keńeıtýge 1 trln teńgege jýyq ınvestısııa quıylatyn boldy.
Bıyl da osy tájirıbeni qoldana otyryp, oblystyq delegasııanyń Túrkııa, Reseı, Qytaı, О́zbekstan, Iran jáne Vetnam elderine issaparyn uıymdastyrý josparlanǵan. О́ńdeý ónerkásibine basymdyq berilip, onyń kólemi ótken jyly 437,8 mlrd teńgeden asty. Bıyl ónerkásip ónimin 1,2 trln teńgege, óńdeý ónerkásibin 510 mlrd teńgege ulǵaıtý kózdelip otyr. О́ńdeý ónerkásibi salasynda 30,2 mlrd teńgege 20 ınvestısııalyq joba iske qosyldy. Jobalardyń qatarynda maqta, munaı óńdeý, qurylys materıaldaryn shyǵarý, sút jáne sút ónimderin óńdeý, shujyq óndirý, taýyq eti jáne taýyq jumyrtqasy, tigin fabrıkasy, plastık ónimderin shyǵarý zaýyttary bar.
Bıyl óńdeý ónerkásibi salasynda 19,5 mlrd teńgege 12 ınvestısııalyq jobany júzege asyrý josparlanǵan. Tájirıbe jınaqtaý maqsatynda ótken jyly óńirdiń barlyq aýdan, qala ákimderiniń jáne bıznes ókilderiniń qatysýymen Qytaı Halyq Respýblıkasyna jumys sapary uıymdastyryldy. Búginde Qytaımen 9 birlesken ınvestısııalyq joba naqtylanyp, júzege asyrý jumystary atqarylyp jatyr. Atalǵan ınvestısııalyq jobalardyń esebinen óńir ekonomıkasyna shamamen 1,2 trln teńge ınvestısııa baǵyttaý kózdeledi. Oblystyń ózindik tabysyn arttyrýda jańa jumys oryndaryn ashý mańyzdy. Bul rette maqta klasterin damytý baǵytynda oblys ákimdigi iri fabrıka, zaýyt ashamyn deıtin azamattarǵa qoldaý kórsetýge daıyn. Iаǵnı jergilikti bılik tarapynan maqta klasterin damytýǵa jaǵdaı jasalady.
Iá, óz áleýetin utymdy paıdalanyp, dotasııa kólemin kemitýdi maqsat etken óńirde atqarylyp jatqan, josparlanǵan jumys az emes. Biraq búgingideı mol dotasııany elimizdegi ózge óńirlerdiń eshqaısysy almaıtynyn, oblystyń tabatyn tabysy múldem mardymsyz ekenin aıtýshylar da barshylyq. О́ńirdiń ekonomıkalyq ahýalyna tereńinen qanyq, qalamy «qısyq», tiliniń tikenegi bar syn aıtýshylardyń arasynda «asyrandy oblys» degendi qoldanýshylar da joq emes. Árıne, qamshylaý maqsatynda. Áıtpese, qazaq uǵymynda «asyrandy» sózi malǵa qatysty ǵana aıtylatyn, kemsitýshilik astary mol leksema sanalatynyn olar bilse kerek.
Desek te, oblys dotasııany kóp alatyn, respýblıkalyq bıýdjettiń transfertterine táýeldi óńir ekeni ras jáne mundaı «mártebeden» qashan arylatyny belgisiz. Bir aıta keterligi, oblystyń óz ishinde donor aýdandar bar. Mysaly, ótken jylǵa aýdandardan oblystyq bıýdjetke bıýdjettik alyp qoıýlardyń jalpy kólemi – 8 529 057 myń teńge somasynda qarastyrylǵan. Onyń ishinde Saıram aýdanynan – 2 869 497 myń teńge, Sozaq aýdanynan – 4 353 464 myń teńge oblystyq bıýdjetke alynǵan. Al Saryaǵash aýdanynan 1 247 427,0 myń teńge túsip, 58 669,0 myń teńge qarjy oblystyq bıýdjetke aýdarylmaı qaldy.
Túrkistan oblysy
