Atalǵan toptyń quramyna jergilikti ǵylymı qaýymdastyqpen birge Q.Sátbaev atyndaǵy tehnıkalyq ýnıversıtettiń, M.Dýlatı atyndaǵy Taraz óńirlik ýnıversıteti men Geografııa jáne sý qaýipsizdigi ınstıtýtynyń ǵalymdary tartylǵan. H.Dosmuhamedov atyndaǵy Atyraý ýnıversıtetiniń aǵa oqytýshysy Arman Jumaǵazıevtiń aıtýynsha, sý tasqynyna baılanysty birneshe jyl burynǵy derekterge taldaý júrgizýdiń mańyzy zor.
«Jaıyq ózenine sý birde az, keıde mol kelýi múmkin. Bul – tabıǵı qubylys. Degenmen sý qandaı mólsherde, qashan keledi? Osy saýaldyń túpki sebebine taldaý júrgizer bolsaq, aldymen kórshi eldegi qar men kúzgi, kóktemgi jaýyn-shashynnyń mol túsetini eskerilýi kerek. О́ıtkeni Jaıyq ózeni bastaýyn Oral taýynan alady. Biraq buǵan barynsha mán bermeımiz. Ekinshiden, uzaq jyl Orynbor óńirindegi sý qoımasynan sý az mólsherde jiberildi. Bul da alańsyz bolýymyzǵa áser etti», deıdi A.Jumaǵazıev.
Ǵalymnyń pikirine súıensek, sý tasqyny kezinde jer relefi úlken ról atqaratynyna kóńil aýdarylýǵa tıis. О́ıtkeni Atyraý oblysy Jaıyq ózeniniń tómengi bóliginde ornalasqan. Máselen, Inder aýdanynyń ortalyǵy Inderbordan Mahambet aýdanyndaǵy Mahambet aýylyna deıingi eńis – shamamen 25 metr. Al Mahambetten Atyraý qalasyna deıin 5-6 metr bolýy múmkin. Al teńiz saǵasyna deıingi aralyqta – 4 metr.
«Munyń bárin shamamen aıtyp otyrmyz. Bálkim, 50 santımetrge qatelesýim múmkin. Ázirge Jaıyq ózeninen qaýip tónip turǵan joq. Alaıda ózen arnasy men jaıylmany shatastyryp alamyz. Biz ózenniń jaıylmasyn saqtaý qajettigin uǵynbaı júrmiz», deıdi A.Jumaǵazıev.
Onyń aıtýyna qaraǵanda, Jaıyqpen keletin mol sý mamyr aıynyń basynda ózendi arnasynan asyryp, tasytýy múmkin. Sol sebepten sý tasqynyna baılanysty kóp jylǵy derekterdi udaıy saraptaý, eskerý kerek.
«Osy turǵydan burynǵy derekterdi saralasaq, Atyraý oblysynyń aýmaǵyna tasqyn sýdyń kóp bóligi ádette mamyr aıynyń ortasynda kelgenin bilemiz. Biraq bıyl Reseıdiń aımaǵynan mol sý kelip, kóktemgi tasqynnyń erte bastalýyna sebep bolyp otyr. Batys Qazaqstan oblysynyń aýmaǵymen tómenge qaraı aqqan sý Atyraýǵa shamamen 6-7 kúnde jetedi. Osyndaı boljamǵa súıensek, 2-3 mamyr kúnderi Jaıyq ózeniniń Atyraý oblysyndaǵy arnasy tolýy múmkin. Biraq bul – boljam», deıdi ǵalym A.Jumaǵazıev.
Atyraý oblysynyń jedel shtabynyń málimetinshe, keshe 24 sáýirde tańerteńgi saǵat 08.00-de Jaıyq ózeniniń deńgeıi Inderbor kentiniń tusynda – 597 santımetrge, Mahambet aýylynda 715 santımetrge jetken. Al Atyraý qalasyndaǵy gıdrobekette 422 santımetrge jetken.
«Atyraýda Jaıyq ózeniniń qaýipti deńgeıi – 5 metr 50 sm. Sý tasqynynyń qaýpine baılanysty 24 sáýirge deıin Atyraý qalasyndaǵy Jaıyq ózeniniń jaǵalaýyna 229,6 shaqyrym bóget turǵyzyldy», dep málimdedi oblystyq jedel shtabtan.
Jaıyq ózeniniń deńgeıi kóbirek kóterilgen Mahambet aýdanynda saı-jyralardy ashý qolǵa alyndy. Aýdandyq orman jáne janýarlar dúnıesin qorǵaý jónindegi mekeme dırektory Altynbek Amangeldiulynyń aıtýynsha, eldi mekenderdi tasqyn sýdan qorǵaý úshin osyndaı sheshim qabyldanǵan.
«Jaıyq ózeniniń mańynda saı-jyralar az emes. Osy kezge deıin ózen sýyn burý úshin 12 jyra ashyldy. Qazir Qart Jaıyq, Oıynkól, О́lishyǵanaq, Besaǵash, Qorjyn, Qosózek, Jumaı, Besqala, Almaǵambet jáne basqa saı-jyralarǵa sý quıylyp jatyr. О́zen sýynyń kóp bóligi saı-jyralarǵa quıylsa, eldi mekenderdi tasqyn qaýpinen qorǵap qalýǵa bolady. Ázirge sý quramynan orman sharýashylyǵyna keri áser etetindeı zııan baıqalmady», deıdi A.Amangeldiuly.
Onyń pikirinshe, keıingi jyldary sý tapshylyǵynan orman sharýashylyǵy aýmaǵynda qýraǵan aǵash kóbeıgen. Sol sebepten Mahambet aýdanyndaǵy saı-jyralar qýraǵan aǵash qaldyqtary men topyraqtan tazartylǵan.
Búginde Jaıyq ózeniniń Kaspıı teńizine quıar saǵasy tereńdetilip jatyr. Bul – atalǵan ózenmen Atyraýǵa keletin sýdy teńizge aǵyzyp jiberýge septigin tıgizetin qadam. Atyraý oblystyq qurylys basqarmasynyń basshysy Nurbergen Qusaıynovtyń aıtýynsha, ózen saǵasyn tereńdetý jedeldetilgen tártippen júrgizilip jatyr. О́ıtkeni Jaıyq ózeniniń saǵasy óte taıyz.
«Maqsatymyz – Jaıyq ózeniniń arnasymen kelgen mol sýdyń Kaspıı teńizine quıylý aǵysyn arttyrý. Qazir ózenniń teńizge quıar saǵasynyń tereńdigi nebári – 40-50 sm, eni – 20 metr. Tereńdetý jumysy aıaqtalǵannan keıin saǵanyń tereńdigi 2 metrge deıin jetedi», deıdi N.Qusaıynov.
О́zen saǵasyn tereńdetýdi «Pavlodarózen porty» AQ qolǵa alǵan. Joba detekshisi Dıdar Álipovtiń deregine júginsek, kásiporynnan Watermaster-4 markaly eki arnaıy tehnıka tartylǵan. Keıin taǵy eki tehnıka tartylyp, adam sany 12-ge jetti.
«Mundaı tereńdetý jumysyn maýsym aıyna deıin júrgizýge bolmaıtyn edi. О́ıtkeni osy kezeńde balyq ýyldyryq shashady. Alaıda tasqyn sýdyń qaýpine baılanysty Jaıyq ózeniniń teńizge quıar saǵasyn tereńdetý máselesi týyndady. Sol sebepten qazir bul jumys jedel qolǵa alyndy», deıdi D.Álipov.
Bul saǵanyń uzyndyǵy shamamen 56 shaqyrymdy quraıdy. Keıingi 20 jylǵa jýyq merzimge Jaıyq ózenindegi sý azaıyp, atalǵan saǵa bitelýge shaq qalǵan. Saǵanyń taıyzdanǵany sý kólikteriniń qozǵalysyna da, ózen sýynyń teńizge quıylýyna da kedergi keltirgen.
«Biz jumysty 11 sáýirde bastaǵan edik. Tehnıkamyz saǵatyna 700 tekshe metr aýmaqty qazyp, topyraqty qysymmen alysqa laqtyrady. Tereńdetý jumysynyń parametri – 1 600 metr, uzyndyǵy – 20 shaqyrym. Tapsyrma belgilengen merzimde aıaqtalady», dedi D.Álipov.
Atyraý oblysy
