Infografıkay jasaǵan Záýresh Smaǵul, «EQ»
El bolashaǵyn oılaǵanda eń aldymen esimizge jastar, olardyń qoǵamdaǵy orny túsedi. О́ıtkeni jastar qoǵamdaǵy jaı ǵana adamdar sanatynyń belgili bir toby ǵana emes, olar jas kúsh-qýattyń, eńbek kóziniń, jańa ıdeıalar men tyń bastamalardyń uıytqysy jáne halyqtyń eń belsendi toby. Sondyqtan da jastardy memlekettiń ishki jáne syrtqy saıası ómirine belsene aralastyrý, olarmen áleýmettik jumys júrgizýdiń mańyzdylyǵyna kóńil bólý qajet. О́rkenıet úderisinde bolashaǵynyń jarqyn, órisiniń kemel bolǵanyn qalaıtyn árbir zaıyrly memleket jetkinshek urpaqtyń tálim-tárbıesine, olardyń tolyqqandy azamat bolyp ósýine jiti kóńil bólip, mol múmkindik jasaýǵa tyrysady.
Tárbıe úderisi – qoǵamnyń negizgi qyzmetteriniń biri. Tárbıeleý mindetin bir ǵana áleýmettik ınstıtýt atqara almaıtynyn jete túsinýimiz kerek. Bul úderiske otbasy, bilim berý jáne mádenıet mekemeleri, bılik qurylymdary, buqaralyq aqparat quraldary syndy kóptegen sýbekti atsalysady. Jetkinshek urpaqqa durys tárbıe berýdiń negizgi kepili – osy atalǵan uıymdardyń birlese júıeli qyzmet atqarýy. Kóp jaǵdaıda ata-analar otbasyn materıaldyq jaǵynan qamtamasyz etý maqsatyndaǵy jumysbastylyqty alǵa tartyp, bala tárbıesine bilim mekemeleri jaýapty dep sanasa, óz kezeginde bilim mekemeleri kerisinshe bala tárbıesiniń negizi otbasynda qalanýǵa tıis dep sanaıdy. Saldarynan jetkinshekter men jastar tárbıesi máselesindegi bos keńistikti ınternet júıesi men áleýmettik jeliler toltyryp jatyr.
Qazirgi jastardyń basym bóligi qoǵam ómirine ınternet arqyly aralasady. Jas balalardyń kópshiligi qolyna kitaptan buryn túrli gadjet ustap, ómirdi tanı bastaıdy. Jastar kez kelgen aqparatpen elektrondy formatta jumys istegendi qalaıdy. Kúndeliktegi turmystaǵy aýyzeki qarym-qatynastyń ornyn áleýmettik jelilerdegi vırtýaldy qarym-qatynastar almastyryp jatyr. О́skeleń urpaq qoǵamdaǵy kez kelgen aqparatty, onyń durys-burystyǵyna qaramastan, qabyldaýǵa beıim turady. Elimizdiń ózge áleýmettik toptaryna qaraǵanda jastar jat aǵymdardyń yqpalyna tez túsedi. Jahandaný úrdisiniń yqpalymen burynǵy adamgershilik baǵdarlardan qol úzip qalý jastarǵa durys moraldyq-adamgershilik qaǵıdalar men ómirlik ustanymdy tańdaý isinde qıyndyqtar týdyrady.
О́kinishke qaraı, bilim júıesiniń ózi de ósip kele jatqan jetkinshekterdiń boıynda «kompıýter, ınternet – barlyq máseleniń sheshimin tabýǵa kómektesetin qural» degen jalǵan senimdi qalyptastyrýǵa sebepshi bolyp otyr. Mektep oqýlyqtarynda qazir «ınternetten qarańyz» degen tapsyrmalar jıi kezdesedi. Al stýdentterge prezentasııa daıyndańyz degen sııaqty tapsyrmalardy berý arqyly olardy ınternetke júginýge ıtermeleımiz. «Myna avtordyń kitabyn oqyp, qarap shyǵyńyz» degen tapsyrmalar ótken ǵasyrdyń jańǵyryǵy sııaqty estiledi. Instagram, Facebook, TikTok sııaqty áleýmettik jelilerde úzdiksiz tez aqparat almasý keń múmkindikterge jol ashatyn sııaqty, al shyn máninde ol bilim alýdyń, tanymnyń basqa joldaryn tejeıtin dármensizdik ekenin túısinbeımiz. Saldarynan qazirgi zamannyń balalary men jastary kez kelgen aqparatty atústi qabyldaıdy, búgin oqyǵanyn erteń umytyp qalady. Telearnalardy úzdiksiz aýystyrý, bir mezgilde birneshe aqparatty oqý jastardyń dúnıetanymyna teris áser etedi. Olar álemdi birtutas júıe retinde emes, úzik-úzik bir-birimen baılanysy joq oqıǵalar tizbegi retinde qabyldaıdy. Jastardyń boıynda «psıhologııalyq empatııa» qasıeti tómen damyǵan. Keıbir jastarymyz áli de qoǵamda bolyp jatqan kóptegen qubylysqa nemquraıdylyq tanytyp, «ol mensiz de ótedi» degen ustanymmen ómir súredi. Bul olardyń saıası saýaty men áleýmettik belsendiligi tómen ekenin kórsetedi.
Qoǵam damýynyń negizgi sharttarynyń biri – jastardyń búgingi kúnde jáne bolashaqta ómir súrýge qabilettiligi. Kez kelgen damý jastardyń ómirlik ustanymy, beınesi, dúnıetanymy, densaýlyǵy men sapaly ómir súrýine táýeldi bolady. Joǵaryda atalǵan máseleler eldiń rýhanı jańǵyrý jaǵdaıynda jastardyń qoǵamnyń tolyqqandy, belsendi múshesi retinde qalyptasýyna múmkindik beredi. Al búgingi kúnniń aqparattyq qaýipsizdigi bul maqsatty kózdemeıdi. Kerisinshe, jastardyń eresektermen jáne óz qurbylarymen durys qarym-qatynas jasaý jolynan ádeıi adastyratyn sııaqty. Qazirgi jastar úshin «betpe-bet» shynaıy qarym-qatynas qyzyq emes. Olar ózderi úshin túrli elektrondyq qurylǵylarmen jasalǵan baılanysty tıimdi sanaıdy.
Vırtýaldy júıe neǵurlym naqty áleýmettik shynaıy baılanystardyń ornyn yǵystyrǵan saıyn, áleýmettik jelilerdegi eshqandaı dáleli men deregi joq jalǵan aqparattar men ınternettegi maǵynasyz oıyndar jastardyń sanasyn ýlaı túsedi. Kompıýterlik saýattylyq pen ǵalamtordaǵy mol tájirıbesiniń ózi jastardy túrli jaǵymsyz jaılardan qorǵamaıdy, óıtkeni onyń qandaı maǵlumattardy ıgerip jatqanyn ata-ana baqylaı almaıdy. Mundaı kórinistiń túp tórkini jalpy qoǵamdaǵy aqparattyq saýatsyzdyqta jatyr.
Sondaı-aq vırtýaldy baılanys jastarymyzdyń ómirine aıtarlyqtaı qaýip tóndiredi. Jelidegi dostaryn tańǵaldyrý maqsatynda jastar túrli shekten shyqqan, tipti keıde qylmystyq is-áreketke de baryp, ony ózderin erekshe etip, kórsetý úshin ınternetke júktep otyrady. Jastardyń áleýmettik ortaǵa kirigýi jáne baılanysqa túsýdegi quzyrettiliginiń tómen bolýy da alańdatarlyq jaıt. Oń-solyn ajyrata almaıtyn jetkinshekter ınternettegi alaıaqtardyń, atyn búrkemelengen ekstremıstik sıpattaǵy toptardyń jeńil oljasyna aınalyp jatyr.
Qazirgi álemdegi dinmen baılanysty ahýal turaqsyz bolyp turǵan kezeńde nege bolsa da sergek qaraǵan abzal. Ǵalamtor júıesi meılinshe damyǵan zamanda dinder boıynsha da san túrli maǵlumat alýǵa bolady. Biraq onyń durysy da, burysy da jetip artylady. Syrtqy kúsh qoǵamdy ishten iritý úshin nesheme aıla-sharǵyny qoldanyp, ózderiniń teris ıdeologııasyn úzdiksiz nasıhattap jatyr. Sheshendik qabileti joǵary, harızmalyq ereksheligi bar jalǵan dinı ilimderdiń kóshbasshylary adamdardyń sanasyna áser etetin psıhologııalyq ádis-tásilderdi qoldaný arqyly olardy óz qataryna tartyp otyr. Jastardyń dinı kózqarastarynyń durys baǵytta qalyptasqany, radıkaldy dinı ıdeıalardan múldem aýlaq bolǵany qajet. О́ıtkeni ýaqyt ótken saıyn álem keńistiginde teris dinı aǵymdardyń keri ýaǵyz-nasıhaty áserinen adasýshy adamdar qatary artyp keledi. Búgingi tańda destrýktıvti dinı aǵymdar ózderiniń quryǵyna túsken jastardy Otanǵa degen súıispenshiliginen, san ǵasyrdan beri kele jatqan salt-dástúrine degen qurmetten aıyryp otyr. Qazaqstan jastarynyń dinı fanatqa aınalmaı, dindarlyǵynyń ata-babadan qalǵan dástúrli dinı tanymmen, ulttyq salt-dástúrmen, patrıotızmmen úılesim tabýy úshin otbasylyq qarym-qatynastardaǵy bala tárbıesine qatysty ketip jatqan kemshilikterdi túzeý qajet. Sebebi otbasynda qamqorlyq pen meıirbandylyqqa ıe bola almaǵan bala ózine degen jaqsy qarym-qatynasty basqa ortadan izdeıtini anyq. Sondaı-aq jastar arasynda din men dástúrdiń sabaqtastyǵyna qatysty aqparattyq túsindirý jumystaryn kóp júrgizý de – kún tártibindegi ózekti jaıt.
Bul baǵytta bizdiń ınstıtýt tarapynan birqatar aýqymdy jumys júrgizilip jatyr. Stýdent jastardyń dinı saýatyn qalyptastyrý maqsatynda Jambyl oblysy Din isteri departamentiniń jetekshi mamandarymen birlese tanymdyq-aǵartýshylyq is-sharalar ótkizilip turady.
Jastardyń vırtýaldy álemdegi qyzyqtardyń shynaıy ómirden tym alshaq jatqanyn túsinbeı, ınternettiń belsendi qoldanýshysy retinde ony tek bilim alý men oıyn-saýyq úshin paıdalanatyny barshamyzǵa málim. Osy oraıda ınstıtýtta ǵalamtor júıesin jastardy elimizdiń qoǵamdyq ómirindegi saıası, mádenı jáne áleýmettik mańyzdy máselelerdi sheshýde tıimdi qural retinde keń paıdalanýǵa beıimdeý maqsatynda IT Akademııasy ashyldy.
Jastardyń ınternetke táýeldiligin joıý, olardy shynaıy ómirge aralastyrý úshin olarmen kóbirek qarym-qatynas jasap, qoǵamdyq paıdaly eńbekke, qyzyǵýshylyǵy boıynsha mádenı, sporttyq is-sharalarǵa tartý kerek. Bul tusta eresekterdiń ózderi adamdar arasyndaǵy qarym-qatynastyń ozyq úlgilerin: ózgelerdiń pikirine tolerantty kózqaras, syılastyq, qamqor bola bilý, janashyrlyq qasıetterin kórsete bilýge tıis ekendigin de umytpaýymyz kerek. Jastardy adamgershilik turǵydan tárbıeleý isinde salamatty ómir saltyn nasıhattaý, sportpen, jergilikti týrızmmen aınalysýǵa shaqyrý, volonterlik pen stýdent qurylys jáne «Jasyl el» jasaqtaryna tartý da oń nátıje bereri sózsiz.
Jastardyń qoǵam ómiriniń barlyq salasyndaǵy belsendiligin arttyrý úshin memleket onyń kúndelikti tirshiligine qajettilikterin ǵana qamtamasyz etip qoımaı, onyń jan-jaqty tulǵa retinde qalyptasýyna aralasý kerek. Jastardyń izdenýshiligi men qyzyǵýshylyǵyn arttyrý úshin materıaldyq turǵydan kómektesý kerek. Memleket basshysynyń jastardy memleket basqarý isine aralastyrý úshin olardyń arasynan kadrlyq rezerv qurý kerektigi jaıly oryndy bastamasy iske asyp jatyr. Bul bastama jastardyń ózderi ómir súrip jatqan qoǵam men memleketke janashyrlyq pen qamqorlyqpen qaraýyna jol ashady.
Búgingi aqparattyq qoǵamda jastar mádenıetin qalyptastyrý úshin birneshe máselege basa nazar aýdarýymyz kerek. Birinshiden, bul jumysta kezdeısoq, fragmentarlyq is-sharalarǵa jol bermeý kerek. Ekinshiden, osy baǵytta jumysty keshendi jáne júıeli túrde uıymdastyrý qajet. Úshinshi, san jaǵynan neǵurlym kóp jáne jastardyń barlyq sanatyn qamtýǵa arnalǵan jańa formattaǵy is-sharalardy iske asyrý óz nátıjesin beredi.
Mahmetǵalı SARYBEKOV,
Sh.Murtaza atyndaǵy Halyqaralyq Taraz ınnovasııalyq ınstıtýtynyń vıse-prezıdenti, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
TARAZ
