Rýhanı restavrasııa

Daýystyń shyǵyp jat­qan je­rine aqyry jet­ti-aý. Barsa qoby­zymen hál keship otyrǵan aqsa­qaldy kóredi. Kómeıinen tosyn bir ún shyǵaryp óz betinshe kúrkirep otyr eken. Manadan beri jan-júregin tebirentken osy daýys qoı. О́zin tańǵaldyrǵan ónerdi jigit birden úırenip alǵysy keldi. Aqsaqal oǵan bul ónerdi úırenýge búkil jastyǵy qurban bolatynyn eskertedi. Yqylasty júrek onymen basylsyn ba? Yjdaǵat bildirip, aqsaqalmen birge halge túsedi. Kúrkiregen kómeıdiń úni dalany jańǵyrtyp jiberdi. Kóp uzamaı jigit qalpyna túsip kózin ashsa, jańaǵy aqsaqal joq. Ǵaıypqa sińip ketkendeı. О́z ózine kelip, sergimek nıetimen kólge barǵanda, jigit myna sumdyqty kóredi. Kóldiń betinde buǵan qarap turǵan ózi emes, álgi aqsaqal eken. Jyrdyń maqamyna balqyp, qyraǵatymen qalqyp otyrǵanda birneshe jyldyń ótip ketkenin baıqamaı qalypty. Aqsaqaldyń «bul ónerdi úırenýge búkil ómiriń ketedi» degeni – osy eken. Aqyry ji­git sol aqsaqaldyń  ózine aınalyp ketti...

Babadan jetken ańyz osylaı sóıleıdi. Maqalamyzdyń álqıssasyn dál bulaı bastaýy­myz­dyń sebebin túısikpen túısi­nip otyrǵan shyǵarsyz. Onsyz taqyryptyń tanymdyq tamyry­na úńilý qıynǵa soǵady. Sony­men, búgingi áńgime túrki halyq­tarynyń kómeımen jyr aıtý dástúri týrasynda bolmaq.

Bul óner qazir Orta Azııa men Sibir halyqtary arasynda altaı, shor, saha, hakas, mońǵol, ázerbaıjan, túrikmen, ózbek, qyrǵyz, qaraqalpaq, bash­qurt­ pen qazaqta bar. Joǵa­ryda baı­qa­ǵanyńyzdaı, bul dás­túr – sana­daǵy ilki arhıtıp­terdi jań­ǵyrtý­ǵa jáne  adam men tabıǵat arasyn­daǵy bolmys bir­ligin tuspaldaýǵa negizdelgen arhaı­kalyq úlgi.

Mýzykalyq ereksheligine kelsek, munda kómeıshi (altaı ha­lyq­tary kómeımen jyr aıtatyn ónerpazdy solaı ataıdy) kó­meıinen bir mezette eki túrli daýys shyǵaratyn vokaldyq tehnıka qoldanady. Bir daýys tómengi regıstrdegi úndi shyǵaryp tursa, ekinshi daýys joǵarǵy regıstr­degi ysqyrǵan syńaıdaǵy úndi beıneleıdi. Bulardyń únemi bir arnada tabylýyn ónertanýshylar túrki halyqtarynyń tól dúnıe­tanymymen baılanystyrady. Qosúndi kómeıshilik dástúriniń astarynda qos birdeı álem: pánılik jáne baqılyqtyń, sonymen qatar adam men tabıǵat arasyndaǵy buzylmas garmonııa sıpattalatynyn aıtady.

Bul úrdisti Orta Azııa halyq­ta­ry­nyń ár qaısy tól dúnıeta­nymyna saı túrlendirip jalǵas­tyrǵan. Al qazaqtaǵy eski kómeı jyr dástúrine baılanysty erek­shelikti jyrshy, folklorıst Berik Júsip bylaı tarqatady: «Bizdiń halyqtyń kómeımen jyr aıtýdaǵy  basty ózgesheligi mýzykalyq ınterpretasııasynda. Qazaq mýzykasy arab, parsy, úndi, túrkimen, t. b. halyqtar áýe­zin­degi ozyq úlgilerdi jatsynbaı alyp, ózindik úlgi-tańbaly zań­dylyqtarǵa baǵyndyra damyt­qan. Sondyqtan da Orta Azııa ha­lyqtary arasynda qazaq­tyń kómeı jyry óziniń bıik kásibı deńgeıimen, bir-birine uqsamaı­tyn erekshe damyǵan mektepter úlgisin qalyptastyrýymen erekshelenedi. Sonymen qatar ıslam dinindegi basty atrıbýt­tardyń biri – Quran qıraǵaty bolyp sanalǵandyqtan, syrdaǵy kóne kómeı jyr aıtý dástúri belgili bir dárejede ıaǵnı, «kemel dybys» turǵysynda qasıetti Quran qıraǵattarymen birge qabysyp jatty», deıdi ol.

Bul dástúrdiń tylsym qu­pııasy munymen bitpeıdi. Osy oraıda «Turan» etno-folklor­ly ansambliniń Qytaıǵa barǵan gastroli týraly áńgime oıǵa oralady. Túrki áýenderin tanystyrýǵa kelgen ansambl  repertýarynan birneshe kompozısııany senzýra alyp tastapty. Baqsa, tizimnen túsip qalǵan shyǵarmalardyń bárinde kómeımen aıtý úlgisi bar eken. Jer ıeleri ony keıin qytaı halqynyń kómeımen jyr aıtýdy jaman yrym sanaı­ty­­nyn aıtyp jetkizipti. Aı­týyn­sha, ǵun áskeri shabýyldamas buryn, eldi mekenniń erleri qarý-jaraǵyn saılanyp alý úshin belgi retinde kómeıimen kúrkirep daýys shyǵarǵan eken. Sodan bastap bul halyqtyń sana­synda atalyp otyrǵan jyr aıtý dástúri arhetıptegi arǵy qorqy­nyshtaryn qaıta jańǵyr­typ jiberetin kórinedi.

Qosh, aıtaıyn degenimiz bul emes edi. Bul maqalany jazýǵa sep bolyp otyrǵan múlde basqa dúnıe. Qazir qazaq tyńdarmany kómeımen jyr aıtý úrdisin aýyr qabyldap jatqany jandy aýyrtady. О́ziniń emes, ózgeniń murasyn tyńdaǵandaı bolady quddy. Klassıkalyq mýzyka mamandarynyń ishinde de bul dástúrli jyr aıtý úlgisin kásibı óner dep qabyldaǵysy kelmeıtinderdi kórip múlde qynjylamyz. Ulttyq kod dep uran­daımyz emes pe? Al mýzyka­nyń ózi aqparat tasymaldaıtyn jasyryn kod emes pe? Jyr­dy Arqada da, Altaıda da nasıhattaý mańyzdy. Áıtpese, joǵa­rydaǵydaı túsinikpen ulttyq biregeılikke jetý qıyn. «Nálet bizdiń júriske» dep kúıinip ketken Mahambettiń óleńin búgingi kúnge maıystyryp aıtqanda, rýhanı restavrasııa kerek bizdiń sanaǵa...