– Baıan О́mirzaqqyzy, az ǵana ýaqyt ishinde qoǵamdyq rezonansqa aınalyp ketken otbasylyq zorlyq-zombylyqqa qatysty zań jobalarynyń qansha paıyzǵa qataıtyldy dep aıta alasyz? Osy másele tóńiregindegi Astana qalasyndaǵy statıstıkalyq derekter qandaı?
– Jýyrda ǵana Memleket basshysy Qasym-Jomart Kemeluly áıel adamdardyń quqyǵyn qorǵaý jáne de balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý týraly zańǵa qol qoıǵanyn ózderińiz jaqsy bilesizder. Meniń oıymsha, dál qazirgi ýaqytta osy zań elge kerek, qoǵam bolyp kútken zańnama bolyp tur. Sebebi Astana qalasynyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń málimetterine sáıkes otbasy-turmystyq qatynastar salasynda jasalǵan qylmystarǵa taldaý jasaıtyn bolsaq, densaýlyqqa qasaqana aýyrlyǵy ortasha zııan keltirý (QR QK-niń 107-baby) 18-den 23-ke ósken bolsa, adam óltirý (QR QK-niń 99-baby) 6-dan 4-ke, densaýlyqqa qasaqana aýyr zııan keltirý (QR QK-niń 106-baby) 34-ten 23-ke, densaýlyqqa abaısyzda zııan keltirý (QR QK 114-baby) 5-ten 2-ge tómendegen.
Qala boıynsha turmystyq zorlyq-zombylyqtyń qaıtalanýyn boldyrmaý maqsatynda 2023 jyly sotta 6595 ákimshilik is qaraldy. Otbasylyq janjalqoılarǵa qatysty 9090 (7662) qorǵaý nusqamasy shyǵarylyp, 582 (387) quqyqbuzýshynyń minez-qulqyna erekshe talap ornatyldy.
Shyndyǵyna keler bolsaq, otbasy ishindegi zorlyq-zombylyq qazirgi tańda elimizdiń bir dertine aınalyp otyrǵany jalǵan emes. Sondyqtan da jańadan shyqqan zańnyń aldaǵy ýaqytta áıelderdiń qaýpsizdigin arttyrýǵa úlken bir septigin tıgizedi dep sanaımyn.
– Osy zań jobalaryn ázirlegen jumysshy toptyń ishinde depýtattardan bólek, bilikti zańgerler, AQJÝ Keńsesi ókilderiniń de bolǵanyn bilemiz. Osy zańdar jobalarynyń sapaly ázirlenýine Keńse qandaı jumystar atqardy, qanshalyqty úles qosty?
– Jańa qujatta áıelder men balalarǵa qatysty qylmystar úshin jazalaý sharalary kúsheıtiletini jazylǵan. Mysalǵa aıtar bolsam, buryn uryp-soǵý men densaýlyqqa qasaqana zııan keltirý jeńl zııan keltirý ákimshilik quqyq buzýshylyq retinde qarastyrylǵan bolsa, endi qylmystyq jaýapkershilikke engizildi. Olardyń qataryna, 80-nen 200 MRP-ǵa deıin aıyppul, 200 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumystarǵa tartý jáne 50 táýlikke deıin qamaýǵa alý kózdelgen.
Adam quqyqtary jónindegi ýákildiń keńsesi osy zańdy ázirleýge belsendi túrde qatysty. Osyndaı irgeli isterdiń nátıjesinde jeńil zııan keltirýdi qylmystyq jaýapkershilikke tartý, barlyq ýákiletti organdar men uıymdarǵa turmystyq zortlyq-zombylyq týraly aryzdardy qaraý, nátıjelerin jáne qabyldanǵan prosessýaldy sheshimderdi kórsetetin ıntegrasııalanǵan derekter bazasyn qurý, qylmystyq qýdalaý nysandaryn qaıta qaraý máseleleri usynyldy.
– Baıan О́mirzaqqyzy, atalǵan zańnyń eń mańyzdy normalaryna toqtalyp ótseńiz. Úlken gazettiń eki betin alatyn ol zańdardy halyq kóp oqı beremeıtini jasyryn emes. Sol úshin sońǵy engizilgen, túzetilgen normalardy túsindirip berińizshi.
– Jańa zańnamaǵa sáıkes áıelder men balalarǵa qatysty kez kelgen sıpattaǵy zorlyq-zombylyq úshin jaýapkershilikti qatańdatatyn, sondaı-aq otbasy ınstıtýtyn, kámeletke tolmaǵandardyń qaýipsizdigin nyǵaıtatyn normalar týraly toqtalyp ótsem.
Densaýlyqqa qasaqana jeńil zııan keltirý jáne uryp-soǵý qylmystyq quqyq buzýshylyq retinde tanyldy.
Sondaı-aq neke jáne otbasy, áke bolý, ana men bala ınstıtýtyn nyǵaıtýǵa negizdelgen neke jáne otbasy zańnamasynyń jańa qaǵıdattary, sondaı-aq jalpyadamzattyq, ulttyq, dástúrli, mádenı, otbasylyq qundylyqtardy qurmetteý negizinde balalardyń adamgershilik, rýhanı tárbıesin qamtamasyz etý qaǵıdaty qarastyrylǵan.
Odan bólek otbasy, áıelder men balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri jónindegi baılanys ortalyǵy qyzmetiniń quqyqtyq negizderi jasaldy. Onyń rólin aqparattandyrý salasyndaǵy ýákiletti organ aıqyndaıtyn zańdy tulǵa atqarady. Bul rette memlekettik organdar otbasy, áıelder men balalardyń quqyqtaryn qorǵaý máseleleri boıynsha ózara áreket etip qana qoımaı, baılanys ortalyǵyna azamattardyń ótinishterin qaraý nátıjesinde qabyldanǵan sharalar týraly aqparat berýge mindetti bolady.
Sonymen qatar turmystyq zorlyq-zombylyqtan zardap shekkenderge arnaýly áleýmettik qyzmet kórsetý úshin otbasyn qoldaý ortalyqtaryn qurýǵa jáne olardyń jumysyna qatysty máseleler zańnamalyq turǵydan bekitilip otyr. Jáne de jas balalardy ózin-ózi óltirýge ıtermelegeni jáne yqpal etkeni, sondaı-aq ózin-ózi óltirýdi nasıhattaǵany úshin qylmystyq jaýapkershilik engizilmek.
16 jasqa tolmaǵan adamdarǵa seksýaldyq sıpatta tıiskeni úshin qylmystyq jaýapkershilik engizildi. Kámeletke tolmaǵandardy urlaǵany jáne zańsyz bas bostandyǵynan aıyrǵany úshin jaza aıtarlyqtaı qatańdatyldy.
Kámeletke tolmaǵanǵa qatysty zorlyq-zombylyqqa baılanysty qylmystarǵa tatýlasý týraly bir jyl ishinde atalǵan quqyq buzýshylyqtardy qaıtalap jasaý (uryp-soǵý jáne jeńil zııan keltirý) jańa zań boıynsha tatýlasýǵa jáne bosatýǵa jol bermeıdi.
Buǵan qosa, kámeletke tolmaǵandardy jábirlegeni (býllıng, kıberbýllıng) úshin ákimshilik jaýapkershilik alǵash ret engizildi; bilim berý uıymdary kámeletke tolmaǵandar jasaǵan nemese olarǵa qatysty jasalǵan zańǵa qaıshy áreketter týraly quqyq qorǵaý organdaryna dereý habarlaýǵa mindetti bolyp otyr.
16 jasqa deıingi balalardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý maqsatynda jol aqysyn tólemegeni úshin olardy qoǵamdyq kólikten májbúrlep túsirýge tyıym salyndy.
Qoldanystaǵy Qylmystyq kodeks kámeletke tolmaǵan adamǵa qylmystyq quqyq buzýshylyq jasaǵan jaǵdaıda oǵan tárbıelik yqpal etý sharalaryn qoldaný múmkindigin qarastyrdy. Endi zańǵa sáıkes, jaýapkershilikten bosatylǵan jaǵdaıda, mundaı sharalardy sot qoldanýy kerek.
Al zańmen Qylmystyq sot isin júrgizý sheńberinde turmystyq zorlyq-zombylyq jasaǵan adamdarǵa qatysty erekshe talaptar belgileýdiń jańa ınstıtýty engizildi. Mundaı erekshe talaptar psıhologııalyq kómek kórsetýdi, sondaı-aq jábirlenýshini izdestirýdi, qýdalaýdy, oǵan barýdy, onymen nemese otbasynyń basqa múshelerimen kelissózder nemese ózge de baılanystar júrgizýdi, atys qarýyn jáne basqa da qarý túrlerin satyp alýdy, saqtaýdy, alyp júrýdi jáne paıdalanýdy, alkogoldik ishimdikterdi, esirtki quraldaryn, psıhotroptyq zattardy tutynýdy kózdeıdi. Sondaı-aq jábirlenýshimen bir turǵyn úıde turýǵa tyıym salý múmkin (turǵyn úıge menshik quqyǵynan aıyrýmen shatastyrýdyń qajeti joq). Talaptardy sot jaza taǵaıyndaý kezinde nemese jaýapkershilikten nemese jazadan bosatý kezinde óz bastamasy boıynsha da, taraptardyń ótinishi boıynsha da belgileýi múmkin. Talaptar 3 aıdan 1 jylǵa deıin belgilenýi múmkin.
– Osy rette jurt «Myna zań ata-analardy ata-analyq quqyǵynan aıyryp, qajet bolsa memleket balalaryn tartyp alady eken» dep, baıybyna barmaı baıbalam salyp úlgerdi. Osy shýdyń aq-qarasyn ajyratyp berińizshi.
– El arasynda osy tóńireginde ár túrli qaýesetter taralyp jatqanyn estip jatyrmyz. Mysaly, zań balalardy tartyp alýǵa yqpal etýi múmkin degen pikir – taza jalǵan aqparat. Sondyqtan atalǵan másele boıynsha kez kelgen balama paıymdaýlar negizsiz. Qazaqstan tek dástúrli, ulttyq otbasylyq qundylyqtar men otbasy ınstıtýtyn saqtaýǵa qoldaý kórsetetinine eshqandaı kúmán keltirmeńizder. Taǵy bir aıta keterligi, tıisti zańǵa 16 jasqa deıingi balalarǵa jynystyq sıpattaǵy zorlyq-zombylyq jasaǵany úshin 40 kúngi qamaýǵa alynatyn jańa norma engizildi. Endigi túzetýler kúshine engen sátten bastap, balalarǵa jónsiz qol tıgizý, uıatsyz usynystar bildirý jáne taǵy da basqa jazasyz qalmaıdy.
– Áńgimeńizge raqmet!
