Balalar qaıda demalady?

О́tken jyly jeke­she­­lenip ketken sol la­ger­lerdi memleket­ke qaıtarý týraly birshama talpynys jasalǵan edi. «Sodan ne qorytyndy shyqty?» degen su­raǵymyzǵa Jezqazǵan qala­synyń ákimi Q.Shaıjanov «Lagerlerdi qaıtarý, sóıtip, balalardyń demalysyn uıym­das­tyrý týraly oıymyz bolǵany ras. Qujat túrinde qaıtarýǵa bolatyn da shyǵar. Biraq sodan utarymyz bar ma? Sondyqtan sol lagerlerdi arnaıy baryp kórdim. Sondaǵy túsingenim, keri qaıtarǵannan túk paıda joq. О́ıtkeni kezindegi ǵımarattardan eshteńe de qalmaǵan lager aýmaǵy kádimgideı mal qoraǵa aınalyp ketken» degen edi. Bul jerde ákimniń sózine qosylmasqa bolmaıdy. Búlingen nárseni durystap, sosyn ony talapqa saı etip qaıyra salyp shyqqannan góri jańasyn salǵan durys.

Árıne, jergilikti bılik qala syrtyndaǵy lagerdiń joq­tyǵyna qaramastan, bala­lardyń jazǵy demalysyn tıimdi uıymdastyrý maqsatynda túrli joldy qaras­ty­ryp keledi. Sonyń nátıjesinde, ótken jyly oblysta 30 321 oqýshy, ne­mese barlyq balanyń 75,6%-y túrli baǵyttaǵy demalý shara­­larymen qamtyldy. Bul bir qaraǵanda, jaman kórsetkish emes. Biraq sol demalys qalaı, qaı jerlerde ótti? Aıtalyq, ótken jyly oblys boıynsha 155 saýyqtyrý lageri men alańy jumys istedi. Al bular negizinen mektepterdiń jandarynda bolǵandyqtan, balalar ózderi turatyn turǵylyqty jerinen uzap kete qoımaıtyny anyq. Árıne, mundaı lagerler de­ kerek, biraq bul qansha degenmen «jaz jaınatyp, kún kúldi­­rip» deıtindeı lager emes ekendigin de moıyndaǵan jón.

О́z lagerleri bolmaǵandyqtan oblystyń balalary basqa óńir­lerge baryp demalýǵa májbúr. Aıtalyq, Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy «Balaqaı» jazǵy saýyqtyrý ortalyǵynda oblys ortalyǵyndaǵy Márýa Qulu­sheva atyndaǵy qıyn ómir jaǵ­daıyndaǵy balalardy qoldaý ortalyǵynyń 40 tárbıelenýshisi byltyr bir aıǵa baryp demalyp qaıtqan edi. Bıyl da solaı bolýy múmkin. Sondaı-aq ótken jyly «Qazaqstan halqyna» qoǵamdyq qory arqyly «Jazdyq joldama» áleýmettik jobasy sheńberinde 200 daryndy aýyl balasy Astana, Almaty qalalarynda demalys­pen qamtyldy. Bıyl bul qor 280 balaǵa joldama bermekshi. Bul da jaqsy, árıne. Oblystyń «Qazaqmys» korporasııasy JShS, «О́rken-Atasý» JShS, Kazsınk, t.b. tárizdi iri kásiporyndary óz jumyskerleri balalarynyń qala syrtyndaǵy lagerlerde demalýlaryna jaǵdaı týdyryp, qoldaý kórsetetin jaqsy dástúri bar. О́tken jyly osyndaı demeýshilik arqasynda 890 bala oblystan tys jerlerde demalyp qaıtty. Al bıyl osy kásiporyndar arqyly 1 170 bala qala syrtyndaǵy la­gerlerde demalatyn bolady. Árıne, olardyń oblystan tysqary jaqta demalatyny aıtpasa da túsinikti.

Osy kásiporyndar jekeleı qarajaty jetispeıtin bol­sa birigip, birlese otyryp, qarjy qarastyryp, oblys aýmaǵynan balalar lagerin salyp berse, bıznestiń áleýmettik jaýapkershiliginiń bir kórinisi bolmas pa edi? Aıtpaqshy, oblystyń Ulytaý aýdanynyń ortalyǵyna jaqyn mańdaǵy tabıǵaty kelisken tusynda kezinde «aýdandyq pıoner lageri» bolǵan edi. Árıne, keıin bul da kútimsizdikke ushyrady. 2000-jyldardyń bas kezinde sol «Pıoner lageriniń» ornyna «Qazaqmys» korporasııasynyń demalys nysany salyndy. Qazir de jumys istep tur. Ulytaý oblysy bilim basqarmasynyń basshysy S.Tólekova «Jaz ýaqytynda osy ǵımaratty balalardyń demalysyn uıymdastyrýǵa berseńizder, kútimine kepildik bere otyryp, barlyq shyǵynyn ózimiz kóterer edik» degen usynys­pen «Qazaqmys» basshylyǵyna óti­nishpen shyqqanyn, biraq usynystyń qoldaý tappaǵanyn aıtady. «Eger bizdiń osy usy­nysymyz qoldaý tapqanda eń kemi 500 balanyń demalysyn óz jerimizde uıymdastyrýǵa bolar edi», deıdi ol.

Osyndaıda til ushyna «Ob­lys­­tyń óz aýmaǵynda bala­lar­dyń qaladan tys jerlerde dema­lystaryn uıymdastyrýdyń basqa da joldaryn qarastyrýǵa bol­maı ma?» degen zańdy suraq keledi. Oblystyń tamasha tabı­ǵatynyń múmkindigin nege paı­dalanbasqa? Bul rette izdenister de joq emes. Mysaly, ótken jyly Ulytaý aýdanynyń Baıqońyr ­aýlynda bir aptalyq «Dala LIFE-2023» etnotýrıstik sleti uıym­dastyryldy. Buǵan qoǵam­dyq jumysqa belsene ara­lasqan, shyǵarmashylyq jetis­tigmen kózge túsken 50 oqýshy tar­tyldy. Bıyl mundaı is-shara Ulytaý aýdanyna qosa Jańa­arqa aýdanynda da qolǵa alynbaqshy. Osy oraıda, jaz mezgilinde balalarǵa arnalǵan etno­lager uıymdastyrǵysy kelgen kásipkerlerge barynsha múmkin­dik berip, ári qoldaý kórsetý tetikterin qarastyrǵan durys tárizdi. Al mundaı kásip­kerler joq ta emes. Oblystan tysqary jerge baratyn balalar úshin bıýdjetten de, demeýshilik tanytqan kásiporyndardyń da qarjysy báribir jumsalady emes pe? Bul rette oblys kásipkerleri men jergilikti bılik arasynda oılanatyn da oılasatyn da tustar bar. Oblys boıynsha bıylǵy 1-10 synyptardaǵy oqýshylar sany 37 301-di quraıdy. Qazirdiń ózinde jazǵy demalys kezinde balalardyń saýyqtyrý demalysyn, bos ýaqytyn jáne jumys­pen qamtylýyn durys ótkizýge baǵyttalǵan negizgi sharalar jos­pary jasalyp, bekitildi.

Oblystyq bilim basqarmasy ja­­nynan quramyna Ulytaý ob­ly­sy boıynsha bala quqyq­ta­ry­ jónindegi aımaqtyq ýákil, Tó­ten­she jaǵdaılar departamenti, Den­­saýlyq saqtaý bas­qarma­sy, Ju­myspen qamtýdy úıles­tirý jáne áleýmettik baǵdar­la­­malar bas­qarmasy, dene­shy­­nyq­tyrý jáne sport bas­qarmasy, Ká­sip­kerlik jáne óner­kásip bas­qar­masy, polısııa depar­ta­men­ti, Mádenıet, tilderdi damytý jáne arhıv isi basqarmasy, sanı­tar­lyq-epıdemııa­lyq ba­­qy­laý depar­tamenti kiretin sala­ara­lyq shtab quryldy. Shtab 2024 jylǵy jazǵy demalys ke­ze­ńinde balalardyń demalysyn, bos ýa­qy­­tyn jáne jumyspen qam­ty­lýyn uıym­­­das­tyrý jónin­degi is-shara­lar­­­dyń oryndalýyn qa­da­ǵa­lap, baqylap otyratyn bolady.

О́tken jyly oblys ákimi al­qaly jıyndardyń birinde oblys aýmaǵynda birde-bir balalar­dyń jazǵy lageri joq ekendigine qynjylys bildirip, «kelesi jyly tym bolmaǵanda ózimizde bir lager bolsyn» dep tapsyrma bergen edi. О́kinishke qaraı, tapsyrmany oryndaý múmkin bolmaǵanyn ýaqyt kórsetip otyr. Biraq másele bıyl bolmasa da aldaǵy ýaqytta sheshimin tabýǵa tıisti. Bul oraıdaǵy tyǵyryqtan shyǵýǵa Prezıdenttiń el boıynsha balalarǵa arnalǵan 50 saýyqtyrý lagerin ashý týraly arnaıy tapsyrmasynyń shapaǵaty tıetin syńaıly. Osy tapsyrmany oryndaý aıasynda 2025-2026 jyldar aralyǵynda oblysta 3 saýyqtyrý ortalyǵy, atap aıtqanda, Jez­qazǵan qalasynda – 2025 jyly, Ulytaý jáne Jańaarqa aýdandarynda 2026 jyly salynbaqshy. Jezqazǵan qalasynda bul maq­satta jer telimi bólinip te qo­ıyldy. Árıne, jer bólingenmen lager birden salyna qoımaıtyny túsinikti. Endi jobalyq smetalyq qujattaryn ázirleý, taǵy basqa jumystar qolǵa alynýy kerek. Keıde osyndaı sharýalardyń uzaqqa sozylyp ketetini de belgili. Soǵan jol bermegen jaǵdaıda ǵana oblys balalary úshin jazǵy demalysyn Ulytaýdyń, Jańaarqanyń tamyljyǵan tabıǵatynyń aıasynda ótkizý múmkindigi paıda bolady. Al ázirge...

Ulytaý oblysy