IZ

Qazaqstanda býhgalterlik esep ǵylymynyń jetilip damýyna eren eńbek sińirgen professor Ábdiǵalı Ábdimanapovtyń ómirden ótkenine úsh jyldan asyp barady. Aramyzda aman-esen júrgende ol búginde 70 jasqa keler edi. Biraq taǵdyr oǵan jazbady, ómirden erte ozdy. Azamattyń ataq-abyroıy, qadir-qasıeti ja­saǵan jas mólsherimen emes, eline sińirgen eń­be­gimen, atqarǵan qyzmetimen ólshenedi. Ábdi­ǵalı Ábdimanapov – ómirde tereń iz qaldyrǵan azamat. Ol ǵylymǵa úlken úles qosqan ǵalym, júzdegen, myńdaǵan shákirt tárbıelegen ustaz. О́ziniń súıikti jary Zııada ekeýi ómirge jaqsy urpaq ákelgen áke, ata. Ábdiǵalı Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda 30 jyldan asa qyzmet istedi. Ju­mysyn jaı assıstentten bastap, aǵa oqytýshy, dosent, kafedra meńgerýshisi, fakýltet dekany qyzmetine deıin ósti. Birneshe jyl ınstıtýt kásipodaq komıtetiniń tóraǵasy, partııa uıymynyń hatshysy qyzmetterin atqardy. Men Ábdiǵalıdy osy ınstıtýtqa stýdent bolyp kelgen birinshi kúnnen bastap bilemin. Alǵash ol Almaty maldárigerlik ınstıtýtyna oqýǵa túsedi, onyń birinshi kýrsyn aıaqtaıdy. Biraq densaýlyǵyna baılanysty ondaǵy oqýdy jalǵastyrýǵa múmkindigi bolmaıdy. Joǵary bilim mınıstrliginiń ruqsatymen Almaty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń 2-kýrsyna aýysady. Bul 1965 jyldyń kúzi, men ol kezde ınstıtýttyń esep-ekonomıka fakýltetiniń dekanymyn. Sóıtip, Ábdiǵalı meniń stýdentim boldy. Sol kezden bastap qashan qaıtys bolǵanǵa deıin onyń ómiri meniń kóz aldymda ótti. Meniń onyń ustazy retinde aıtatynym mynaý. Ábdiǵalıdyń oqýǵa yntasy óte zor edi. Alty jasynda ákeden aıyrylyp jetim qalǵan, jastaıynan eńbekke aralasyp, qıyndyqty kóp kórip, erte eseıgen ol barlyq máselege úlken jaýapkershilikpen qaraıtyn. Oqýda úzdik úlge­rýimen qatar, fakýltettiń jáne ınstı­­týttyń qoǵamdyq jumystaryna belsene aralasyp ketti. Sóıtip, birge oqıtyn balalar turmaq dáris beretin ustazdardyń da senimine, qurme­tine ıe boldy. Sonyń arqasynda osy joǵary oqý ornyn bitire salysymen kafedra ony muǵalimdik jumysqa alyp qaldy. Ol bylaı bolǵan edi. Keńes Odaǵy kezinde joǵary oqý ornyn bitirgen túlekterdi jumysqa bóletin arnaıy memlekettik komıssııa qury­latyn. Oqý úlgerimi, qoǵamdyq belsendiligi, otbasy jaǵdaıy jáne taǵy basqa málimetterdi eskere otyryp bul alqaly top árkimge ózine laıyqty qyzmet usynatyn. Sol kezdegi ko­mıssııa tóraǵasy ınstıtýttyń oqý isi jónindegi prorektory, abzal azamat, ulaǵatty ustaz, bá­rimiz qatty syılaıtyn Iаhııa Áýbákirov aǵamyz edi. Ol kisiniń kóregendigi bolar, aldymen ózi­mizge jumysqa qaldyratyn azamatty tańdap alaıyq dedi. Sonymen bitireıin dep turǵan birneshe jigitterdi shaqyryp áńgimelestik. Onyń ishinde Ábdiǵalı, Úmbet jáne taǵy 2-3 adam bar. Úmbet úı máselesine baılanysty biz­diń usynystan birden bas tartty. Iаhııa aǵamyz oılanyp otyryp, maǵan: – Kópjasar, sen de­kansyń ǵoı, kadr saǵan kerek. Kimdi qaldy­ra­syń, óziń tańda, biraq óziń oǵan jaýap beresiń, – dedi. Men oılanbastan Ábdiǵalıdy usyndym. Onyń oqý úlgerimin, belsendiligin, jaqsy mi­nezin, qarapaıymdylyǵyn, ásirese, qazaqy­lyǵyn alǵa tarttym. Iаhııa Áýbákiruly: – О́ziń bil, men qarsy emespin, bergen minezdemeń jaqsy eken. Ási­rese maǵan sońǵysy, ıaǵnı qazaqsha saýatty­ly­ǵy qatty unap otyr. Ýaqyt kelgende, stýdent­terdi qazaq tilinde oqytatyn múmkindik týar, sonda osy Ábdiǵalı sııaqty mamandar kerek bolady, – dedi. Iаhııa aǵamyz aldyn-ala kóre bilgen eken, qazir joǵary oqý oryndarynda memlekettik tilde dáris alatyn stýdentter sany jyl saıyn kóbeıip keledi. Al Ábdiǵalı bolsa oqýlyq pen oqý quraldary retinde jaryq kórgen 15 kitabynyń 8-in qazaq tilinde jazdy. Osy tilde talaı jyldar dáris oqydy. Ustazdarynyń úmitin aqtaǵan azamat boldy. Ábdiǵalıdyń tájirıbeli ustaz, belgili ǵalym bolyp qalyptasý kezeńi Almaty halyq sha­rýa­shylyq ınstıtýtynyń ósip-órkendegen jyl­darymen tyǵyz baılanysty. Alǵashqy ashylǵan jyldary ınstıtýttyń ustazdar ujymy negizinen jastar bolatyn. Ǵylym doktorlary joqtyń qasy, 15-20-ǵa tarta ǵylym kandı­dattary ǵana bar. Ásirese býhgalterlik esepte ǵylymı mamandar joq edi. Jalpy, Qazaq­standa bul sala kesheýildep damydy. Qazaq memlekettik ýnıversıteti quramynda ekonomıka fakýlteti 1949 jyly ashylsa da bizde býhgalterlik esep boıynsha maman daı­yndaý tek 1955 jyly bastaldy. Osy jyly al­ǵash qabyldanǵan stýdentterge óz mamandyǵy boıynsha Omar Sháripov, Fedor Reshetnıkov, Daram Aıstrahanov sııaqty aqsaqaldar sabaq berdi. Olar negizinen óndiris salasynan kelgen mamandar edi. Ýnıversıtette, odan keıin Al­maty halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda býhgalterlik esep kafedrasyn alǵash ret ashyp, ony basqarǵan Májiken Esenuly Býtın aǵamyz bolatyn. Keıinirek ol kisi professor boldy, doktorlyq jumysyn qorǵady. Odan keıin osy mamandyq boıynsha kandıdattyǵyn, biraz ýaqyttan soń doktorlyǵyn qorǵaǵan Vladımır Konstantınovıch Radostoves bolatyn. Ol kisi ómiriniń sońyna deıin halyq sharýashylyǵy ınstıtýtynda dekan, kafedra meńgerýshisiniń qyzmetin atqardy. Kóptegen mamandar daı­­yndap ketti, onyń ishinde ǵylym doktorlary, ǵylym kandıdattary bar. Ábdiǵalıǵa da bul kisiniń qamqorlyǵy, kómegi kóp tıdi. Keıin Á.Ábdimanapovtyń ózi úlken ǵalym deńgeıine kóterildi. Kóptegen ǵylymı eńbekter jazdy. Júzden asa ǵylymı maqalalary, 16 iri kitaby jaryq kórdi. Onyń jartysy, joǵaryda aıtylǵandaı qazaq tilinde jazyldy. “Sharýa­shylyqtarda býhgalterlik esepti uıymdastyrý” degen qazaq tilindegi alǵashqy kitabyn ınstıtýt bitirgennen soń 2 jyldan keıin-aq menimen birigip jazdy. Ábdiǵalıdyń biraz eńbekteri keńes zamany kezinde jaryq kórgenmen, negizgi kitaptary, atap aıtqanda, iri monografııalary, oqýlyqtary men oqý quraldary Qazaqstan egemendik alyp, ekonomıkamyz naryqtyq qatynastarǵa kóshken mezgilde jazyldy. Bul kezde býhgalterlik esepti uıymdastyrýdyń kóptegen qaǵıdalary ózgerip, jańa talaptar qoıyla bastaǵan edi. Eseptiń halyqaralyq standarttaryn meńgerý kerek boldy. Onsyz másele qıyndap, sheteldermen birigip qurǵan kásiporyndardyń qyzme­tine esep júrgizý múmkin emes-tin. Sondyqtan burynǵy qalyptasqan júıemizdi halyqaralyq talaptarǵa beıimdeý qajettiligi týdy. Osy iske professor Á.Ábdimanapov belsene aralasyp, óziniń úlken úlesin qosty. Oǵan: “Býhgalterlik esep teo­rııa­sy” 1992 j., “Býhgalterlik esepti uıymdasty­rý” 1992 j., “Býhgalterlik eseptiń teo­rııasy men prınsıpteri” (2002 j.,) “Orga­nızasııa býhgalterskogo ýcheta ı formırovanıe ýchetnoı polıtıkı predprııatııa” (2001 g.,) “Prınsıpy býhgalterskogo ýcheta ı fınan­sovoı otchetnos­tı” (2005 g.,) “Býhgalterlik jáne qarjylyq esep prınsıpteri (halyqaralyq standart)” (2006 j.,) “Qarjylyq esep” (2007 j.) atty eńbekteri aıqyn dálel bola alady. Bularǵa búgingi kún úshin jańalyq bolyp tabylatyn ustanymdar óte kóp. Ásirese olar­dyń eń negizgisi, eń súbelisi – býhgalterlik jáne qarjylyq esepte halyqaralyq standart­tar júıesin engizýdiń qajettiligin dáleldeı otyryp, osylardy otandyq tájirıbede qol­daný tártibin kórsetkeni. Eseptiń dúnıejúzilik modelderin ózara salystyra kele, olardaǵy qoldanylatyn standarttardyń erekshelikterin uǵynyqty túsindirgen. Osynyń negizinde ǵalym oıy qazaqstandyq býhgalterlik esep júıesin halyqaralyq standarttar men otandyq zańna­malar aýqymynda olardyń ári qaraıǵy jetildirý joldaryn aıqyndaıdy. Erekshe aıta ketetin nárse elimizde eseptiń halyqaralyq standarttaryn qoldaný máselesin qazaq tilinde zerttep, óz usynystaryn aıtqan alǵashqy ǵalym ol – Ábdiǵalı Ábdimanapov. Moıyndaýymyz kerek, qazaq tilinde býhgalter­lik eseptiń qazirgi termınologııasy áli qalyp­tasa qoıǵan joq. Sondyqtan egemendiktiń eleń-alańynda kóptegen túsinikter men termınderdi, anyqtamalar men kategorııalardy alǵashqy­lardyń biri bolyp ǵylymı aınalymǵa engizgen osy Ábdiǵalı edi. Býhgalterlik esep pániniń quramynda sońǵy kezde “Býhgalterlik esep saıasatyn qalyptas­tyrý” degen jańa taraý paıda boldy. Bul má­se­le árbir mekemede esepti uıymdastyrýdyń ne­gizi bolyp sanalady. О́ıtkeni esep saıasaty ár­­bir uıymda, olardyń sharýashylyqty júrgizý erekshelikterine baılanysty qoldanatyn esep prınsıpteri, ádister men erejeler, qarjylyq qyzmettiń qorytyndysyn anyqtaıtyn tásilder jıyntyǵynan quralady. Mine osy máseleni alǵashqylardyń biri bolyp kótergen de, jáne óz eńbekterinde baıandap jazyp qaldyrǵan da ǵalym Ábdiǵalı Ábdimanapov. Ol esep saıasa­ty­nyń maqsaty men mánin, ony qalyptastyrý jol­­­daryn, is júzinde qoldaný tártipterin taldap qana qoıǵan joq, sonymen qatar ýaqyt tala­by­­na saı jetildirý baǵyttaryn da kór­setip berdi. Ábdiǵalıdyń ǵylymdaǵy jańalyqtaryna baılanysty aıtpaı ketýge bolmaıtyn taǵy bir másele bar. Ol qazaqstandyqtardyń arasynan al­ǵashqylardyń biri bolyp býhgalterlik kásipke baılanysty etıkalyq jaýapkershilik jóninde másele kótergen azamat. Elimizdegi kásibı býhgalterlik mamandyqtyń etıkalyq kodeksi áli tolyq qalyptasyp bolǵan joq. Al órkenıetti memleketterde bul qujatqa erekshe mán beredi jáne olardyń birazynda mundaı nárse osydan 25-30 jyl buryn qabyldanǵan. Osyny alǵa tarta otyryp, Ábdiǵalı bizdiń elge de býhgalterlerdiń “kásiptik etıkasy” jasalyp qabyldanýy tıis deıdi. Onyń oıynsha kásip­kerlikpen jasalǵan erejeler men ustanym­dardyń negizgi maqsaty – qoǵamdyq múddeniń talabyn qanaǵattandyrý. Al býhgalterlerdiń etıkalyq kodeksi býhgalterlik eseptiń qoǵamdaǵy atqaratyn mindetin moıyndaý jáne ony oıdaǵydaı iske asyrý úshin qajet. Ǵalym Ábdiǵalı Ábdimanapov býhgalterlik esep degen salaǵa qoǵamǵa óte qajetti kásip re­tinde, tereń zertteıtin ǵylym retinde, oqy­latyn pán retinde jan-jaqty qaraǵan adam. Buǵan negiz de bar. Ol jas kezinde, orta mek­tepti bitirgen soń ózi týyp-ósken Almaty obly­synyń Narynkól aýdanyndaǵy “Oktıabrdiń 40 jyldyǵy” kolhozynda esepshi bolyp qyzmet atqardy. Sóıtip osy kásiptiń álippesin oqý emes is júzinde meńgerdi. Keıin osy mamandyq boıynsha býhgalterlik joǵary bilim aldy. Sóıtip ózi ustaz bolyp atalmysh pánnen dáris berdi. Ǵylymı eńbekter jazyp, dıssertasııa qorǵady. Oqýlyqtar jazdy. Býhgalterlik esep kafedrasynyń meńgerýshisi, fakýltetiniń dekany qyzmetterin atqardy. Demek, Á.Ábdi­manapov býhgalterlik esep salasynda kezdeısoq nemese joldan qosylǵan adam emes. Onyń barlyq ómiri, taǵdyry osy salamen tyǵyz baılanysty boldy. Ol maǵan ustaz retinde qaraıtyn, qatty syılaıtyn, qaıda júrsem de izdep taýyp alyp, sálem berip ketetin. Osy oraıda bir oqıǵany eske salǵym kelip otyr. 1970 jyly jazda Máskeýden V.S.Rojnov degen dosymyz zaıybymen Almatyǵa qonaqqa keldi. Túpki maqsaty Ystyqkólge baryp dema­lý. Ol kezde Vladımır Sergeevıchtiń aty shy­ǵyp qalǵan belgili ǵalym, ǵylym doktory, Más­keýdegi óte bedeldi qarjy ınstıtýty dep atalatyn joǵary oqý ornynyń kafedra meńgerýshisi bolatyn. Men Almaty halyq sha­rýa­shylyǵy ınstıtýtynyń kafedra meńge­rý­shisimin. Qolym qysqa, kóp tanys-tamyr joq, qonaǵymdy Ystyqkólge qalaı jetkizem dep oılap júrdim. Bireýlerden estigen bolý ke­rek, bir kúni Ábdiǵalı keldi. “Aǵa, qonaǵy­ńyzben áýre bolyp júr ekensiz, qam jemeńiz, men uıymdastyraıyn. Ystyqkólge aparýdy maǵan tapsyryńyz”, – dedi. Iyǵymnan aýyr júk túskendeı bolyp qýa­nyp qaldym. Biraq, bar bolǵany bizde iste­genine eki-aq jyl bolǵan, kafedranyń jaı muǵalimi, munyń qolynan ne keledi degen kúdik te boldy. Sony sezdi me: “Meniń aýylym – Narynqol. Onyń irgesindegi Kegende týystar az emes. Professor V.S.Rojnovty Ystyqkólge Kegen arqyly aparaıyq. Jolda toqtap demalyp, aýyldy kórseteıik. Kúnde kelip jatqan qonaq emes qoı, kórsin qazaqtyń jerin. Al kólik máselesin sheship qoıdym, maǵan jolǵa shyǵatyn ýaqytymyzdy aıtsańyz boldy”, – dedi Ábdiǵalı. Sonymen Kegenniń keremet jerlerin ara­lap, qonyp demalyp, ekinshi kúni Ábdiǵalı bizdi Ystyqkólge aparyp ornalastyryp, qaıtyp ketti. Al V.S.Rojnov bolsa kópke deıin Kegen saıahatyn rızashylyqpen eske alyp, Ábdiǵa­lıdy surap, sálem aıtyp jatatyn. Jalpy, Ábdiǵalıdyń negizgi ómir qaǵıdasy – tóńiregine qolynan kelgenshe kómek berý, járdem kórsetý, aqyl aıtý, qamqorshy bolý edi. Qashan ómirden ozǵansha aınalasyna shýaq shashyp, shapaǵat tógip, jaqsylyq istep ketti. Jaqsy adamnyń arty da jaqsy bolady degen sóz bar. Ábdiǵalıdyń artynda jan jary, ómir­lik serigi, tiri kezinde aqylshysy jáne qam­qorshysy bolǵan, al qazir joqtaýshysy bolyp otyrǵan Zııada bar. Azamat bolyp er jetken balasy Bektas, qyzdary Aıgúl, Ánel, Aıdana bar. Ornynda bar ońalar demekshi, olar Ábdiǵalıdy joqtatpaýǵa tyrysyp júr. О́mi­riniń jalǵasy bolyp otyr. О́mirde ózindik iz qaldyrǵan Ábdiǵalıdy kórip bilgen, aralasqan aza­mattar ony eshýa­qytta umytar emes. Onyń esi­mi, jarqyn beıne­si kóńilimizdiń tórinen oryn alǵan. Sondyqtan izi eshqashan óshpeıdi. Kópjasar NÁRIBAEV, akademık. ALMATY.