Áshekeıli ándigen. Altyn Orda dáýiri (Jańǵyrtpa jasaǵan O.Fedorov)
Osy oraıda, qazaqtyń kóne sózderiniń bilgiri Bodaýhan Tohan 2016 jyly jaryq kórgen «Qazaq tilindegi kóne jáne sırek qoldanystaǵy sózderdiń túsindirme sózdigi» atty eńbeginde: «Ándigen – jaýgershilikte paıdalanylatyn aǵashtan jasalǵan baýly ydys, saptyaıaq» degen anyqtama beripti. Eń durysy osy.
Demek ándigen – qoramsaqtyń bir túri. Ereksheligi qoramsaqqa atýǵa daıyn oqtar salynyp, jaýgershilikte belge baılap alyp júretin bolsa, ándigende sapaly oqtar arnaıy saqtalatyn bolǵan. Tápsirlep aıtar bolsaq, sheberler jasaǵan sapaly oqtar, aýa raıynyń qubylystary (dymdaný, ylǵal tartý, sýyqta úsip qalý, t.b.) nemese jaýgershilik kezinde týyndaıtyn boljaýsyz qımyl-qozǵalysqa baılanysty oq maıysý, syný, formasyn buzý, t.b. keleńsizdik týyndamaý úshin jaýyngerler uzaq joryqqa shaqqanda oqtaryn ándigenge salyp alyp júretin bolǵan.
Sol sebepti, ándigen syrtqy áserdiń saldarynan maıyspaıtyn qatty zattan jasalyp, ishi ylǵal ótkizbeıtin materıalmen qaptalǵan. Iаǵnı ándigen degenimiz – sadaq oǵynyń sapasyn buzbaı saqtaýshy qural. Sondyqtan da, keıbir folklorlyq derekterde «ándigen oq» degen tirkes kezdesedi. Bul qazaqtyń jalpaq tilimen aıtqanda «ándigende saqtalǵan oq» degen maǵynadaǵy sóz.
Joǵarydaǵy Aqtamberdi jyraýdyń «tobyrshyqty ándigen» degendegi «tobyrshyǵy» jebesiniń ushyna bekitilgen qatty zat. Bundaı oqty jyrlarda «tobyrshyq oq» dep te ataıdy. Osyndaǵy «tobyrshyqty ándigen» uǵymyn qazirgi túsinikke jatqyzyp aıtar bolsaq, «tobyrshyq oq toltyrylǵan ándigen» degenge saıady.
Oqyrmandarǵa túsinikti bolý úshin aıta ketetin taǵy bir dúnıe, sadaqtyń suǵy men ıinin biriktirip bekitken tusqa adyrnanyń serippesin jumsartý úshin qatty zattan (múıiz, súıek, aǵash) jasalǵan barmaqtaı ǵana qorǵanys qural ornatady. Buny da «tobyrshyq» dep ataıdy.
Sonymen qatar halqymyzdyń jadynda saqtalǵan ándigenniń «qobdı» nemese «sandyqsha» degende ataýlary da bar. Mysaly, qazaq tiliniń túsindirme sózdiginde «qobdı» ataýyna: «túrli zat salyp qoıatyn kishkene aǵash jáshik nemese ár alýan qural saıman salyp júrýge arnalǵan sandyqsha» degen túsinik berilipti (Qazaq dástúrli mádenıetiniń ensıklopedııalyq sózdigi. – Almaty: «Sózdik-Slovar». 1997.- 368 b). Demek ándigenniń «qobdı – sandyqsha» atanýy joǵaryda aıtqanymyzdaı sadaqtyń oǵyn saqtaıtyn sandyq – qobdısha degen uǵymǵa saıyp tur.
