QAIRATKER

О́lke tarıhy men onyń maqtanyshyna aınalǵan tulǵalardyń ónegeli isterin oqyp úırený jastarǵa rýhanııat pen patrıottyq tárbıe berýdiń qajetti býyny bolyp ta tabylady. Desek te, ólke tarıhy men onyń tanymal tulǵalaryn keıingi urpaqqa tanytýda olqylyqtar da az emes. Onyń bir sebebi keńestik mektep júıesinde qalyptasqan ólketaný úıirmeleriniń qazirgi mektepterdiń kópshiliginde júrgizilmeýinen bolsa, ekinshiden, qazirgi ýaqytta ólke tarıhy men odan shyqqan tulǵalar týraly ádebıetterdiń azdyǵy da sebep bolýda. Syr óńirinde basshylyq qyzmette bolǵan, aımaqtyń áleýmettik-ekonomı­kalyq damýy men onyń jetistikterine óziniń uıymdastyrýshylyq qabileti men jigeri arqyly úles qosqan tulǵalar týraly keıingi urpaq kóp bile bermeıdi. Oblystyń 70 jyldyǵyna daıyndyq pen ony ótkizý barysynda da jergilikti buqa­ra­lyq aqparat quraldarynda mardymdy materıal berile qoı­mady. Olardyń qoǵamdyq-saıası tulǵasy men eń­begine arnalǵan kezdesý­ler, keshter jáne t.b. az ótkizildi. Degenmen de, eshten kesh jaqsy degendeı, bul olqylyqtyń ornyn áli de bolsa toltyrýǵa bolady. Mektepterde, basqa da oqý oryndarynda ólketaný úıirmeleriniń jumysyn jandandyryp, óskeleń urpaqty óz ólkesinen shyqqan, ólkege eńbegi sińgen qaırat­ker­lerge elik­tep ósetindeı tárbıelik ju­mys­tarǵa kóbirek kóńil bólý kerek. Qyzylorda oblysy qurylǵannan beri óńirdi partııalyq bılik boıynsha (1938-1991 jyldary) 17 adam basqarypty. Olardyń qaı-qaısysy bolsa da óz zamanynda árqıly bıliktik talaptarǵa sáıkes oblystyń órkendeýi men damýyna ózindik úlesterin qosa aldy. Eshqaısynyń da ólkege sińirgen eńbegin joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. Biraq solar­dyń ishinde eldiń erekshe yqylasyna bólengen, shoqtyǵy bıik basshylar da boldy. Solardyń biri basshylyq qyzmeti KSRO-daǵy qaıta qurý jáne jarııa­lylyqpen tuspa-tus kelgen Erkin Áýelbekov edi. 1985-1989 jyldary Qyzylorda obly­sy­nyń basshylyǵynda bolǵan E.Áýel­bekov kim edi, ol oblys tarıhynda nesi­men este qal­dy degen suraqtarǵa jaýap izdesek, tómendegideı derekterdi kezdes­tiremiz. Onyń Qyzylorda oblysyna kelgenge deıin ómirbaıandyq deregine úńilsek, Erkin Nurjanulynyń 1930 jyly 20 maýsymda burynǵy Kókshetaý oblysynyń Rýzaev aýdanyndaǵy Frýnze aýylynda dúnıege kelgenin kóremiz. 1953 jyly Máskeýdegi K.A.Tımırıazev atyn­daǵy Aýyl sharýashy­ly­ǵy akademııasy­nyń ekonomıka fakýl­tetin bitirgen ol 1953-1957 jyldary Sol­tústik Qazaqstan oblysyndaǵy Konovalov MTS-iniń bas agronomy, Presnov aýda­nyndaǵy Nı­kolaev MTS-iniń dırektory, 1957-1961 jyldary Maresev keńsharynyń dırektory, 1961-1963 jyldary Soltústik Qazaqstan oblystyq atqarý komıteti tór­aǵasynyń orynbasary, 1963 jyly Sol­tústik Qazaqstan oblystyq partııa komı­tetiniń hatshysy, 1963-1965 jyldary oblys­tyq atqarý komıtetiniń tóraǵasy, 1965-1967 jyldary Qazaq KSR Aýyl sha­rýashylyǵy mınıstriniń birinshi oryn­basary, 1967-1968 jyldary Astyq ónimderi jáne mal azyǵy ónerkásibi mınıstri, 1978-1985 jyldary Kókshetaý oblystyq partııa komıtetiniń jáne Torǵaı oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy qyzmetterinde boldy. 1985 jyly 22 qańtarda Qyzylorda oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy bolyp saılandy. E.Áýelbekov oblys basshylyǵyna kel­gen kúnnen bastap-aq aımaqtaǵy áleý­mettik-ekonomıkalyq jaǵdaımen tanysyp, oblystaǵy kóp jyldan beri qordalanyp qalǵan máseleler men kemshilikterdi she­shýdi qolǵa aldy. Osy jyldyń 2 aqpanynda oblystyq partııa-sharýashylyq aktıvi mek­tebiniń tyńdaýshylary aldynda sóılegen sózinde oblystaǵy jaǵdaıǵa tereń taldaý jasap, alda turǵan mindetterdi baıandady, óziniń pikir-usynystaryn ortaǵa saldy. Al bul kezdegi oblystaǵy aýyl sharýa­shylyǵyndaǵy, ónerkásiptegi, qurylys­taǵy jáne taǵy basqa salalardaǵy jaǵdaı res­pýb­lıkadaǵy ortasha deńgeımen salys­tyr­ǵanda alańdatarlyqtaı edi. Kúrish sharýa­shylyǵy birshama damyǵanymen onyń sapasy men agrotehnıkalyq sharalardy jaqsartý qajet etiletin. Sýarmaly egin­shilikke qolaıly aımaq bolǵanymen baqsha daqyldaryn ósirý negizinen jeke sektorda ǵana jaqsy ónim berdi. Baqsha daqyldaryn ósirýdiń jospary jeke sektorlar esebinen ǵana oryndalyp keldi. Jońyshqanyń ár gektarynan 4-5 sentner (al bul kezde kór­shiles Shymkent oblysynda 12-14 sentner) ǵana ónim jınaldy. Al munyń ózi mal sharýashylyǵyn damytýǵa, et pen sút óndirýde qıynshylyqtar ákeldi. Kartop pen kókónis jáne basqa da daqyldar árbir jan basyna shaqqandaǵy respýblıkalyq deńgeıden edáýir kem óndirildi. Oblystaǵy et óndirý de jyldan jylǵa azaıyp, mem­leketke 1985 jyly 10 myń tonna et qaryz boldy. Iri qaranyń etke ótkizý salmaǵy ortasha eseppen alǵanda 302 kg. ǵana boldy, ár sıyrdan jylyna 230 kg. sút óndirildi. О́nerkásip óndirisi de basqa aımaqtar­men salystyrǵanda edáýir artta qaldy. Qyzylorda oblysynda ónerkásip ónimi jan basyna shaqqanda respýblıkalyq ortasha deńgeıden 4 ese az óndirildi. Al bul ýaqytta jumysqa qabiletti turǵyndardyń 20 paıy­zy jumyssyz otyrdy. Qyzylordalyqtar et, sút, jumyrtqa, kókónis jáne kartopty respýblıka jáne Odaq boıynsha 1,5-3 ese az paıdalandy. Soǵan qaramastan, osy jyldardaǵy oblys basshylary madaqtalyp, memleket­tik nagradalarǵa ıe bolyp, qyzmetteri joǵa­rylap jatty. Kúrdeli qurylys boıynsha ótken 4 jyldyq jospar tek 3 jyl boı­yn­sha ǵana oryndaldy. Jyl boıynda birde-bir úı salmaǵan keńsharlar da bolǵan. Oblys qurylys kólemi boıynsha respýb­lıkalyq ortasha deńgeıden úsh ese artta qaldy. Oblystaǵy kommýnaldyq salada da kúrdeli jaǵdaı qalyptasqan edi. Sondyqtan da jańadan kelgen oblys basshysy monsha, jylý, sý, kólik qyzmetterin jandandyrý máselesin alǵa qoıdy. Máseleni kún tártibine qoıýmen ǵana sheshýge bolmaıtyn edi. Ony sheshýdiń naqty joldary belgilenip, oǵan jaýapty adam­dar­dan qatań jaýap­kershilik te talap etildi. E.Áýelbekovtiń oblystyq partııa ak­tıvi aldynda sóılegen sózinde turǵyn úı bólýdegi ádildik, aryz-shaǵymdarmen jumys isteý, jıyn­dar men is­saparlardy azaıtý, bas­shylardyń kabı­net­teri men dań­ǵa­radaı úıleri, qyzmettik kó­likterdi paıdalaný, kórneki nasıhat jáne taǵy basqalar da nazar­dan tys qalmady. Aımaq basshysy oblys aktıvi aldyn­daǵy alǵashqy sóı­le­gen sózi­nen keıin-aq oblys jurtshyly­ǵy­nyń yqy­lasyna bó­lene bastady. Ol oblystyń keıbir óndiris oryndary men mekemelerine, halyqqa qyzmet kórsetetin oryn­­dar men dúken­der­ge aldyn ala es­kert­­pesten, óziniń kim eke­nin aıtpastan baryp kó­rip, jaǵdaımen kóz­be-kóz tanysty, halyq­pen ashyq pikirlesti. E.Áýelbekovtiń me­kemelerge, dúkenderge baryp, qoǵamdyq kólik­ke minip, halyqpen shúıir­keleskenin qy­zyl­ordalyqtar áli kún­ge deıin jyr qylyp aıtady. E.Áýelbekovtiń joǵaryda atalǵan áre­keti qarapaıymdylyqty ǵana emes, iske degen jaýapkershilikti, ony sheshýdiń tyń áreketterine barýyn kórsetedi. Dúkenderde kezekke turyp, tańerteńgi “sý jańa” jańalyqtardy estýge bolatyn bolsa, óziniń kim ekenin aıtpaı sharýa­shylyqtarǵa barýy arqyly túıtkili kóp máselelerdi (al ondaǵy máselelerdi sol jerde jumys istep jatqandardan artyq eshkim de bilmeıdi) sheshýdiń tıimdi jol­da­ryn tabady. Halyq kóp jaǵdaıda bas­shy­larǵa “aqylsynyp” usynystar aıta bersek, jergilikti jaǵdaıǵa qaraı óz pikirimizdi bildirsek, joǵarydaǵylarǵa da, ózderiniń tikeleı basshylaryna da jaqpaı qalýymyz múmkin dep te jaltaqtaıdy. 1985-1989 jyldary oblysty basqarǵan E.Áýelbekov ártúrli áleýmettik toptyń da, jeke adamnyń da, tómengi basshylyqtyń da múddeleri men minez-qulqyn árdaıym zert­tep, qadaǵalap otyrdy, máselelerdi jumys barysyna qaraı, halyqtyń, aımaqtyń ereksheligine qaraı sheshti. Qyzylorda oblysyna kelgen kúnnen bastap-aq uzaq jyldardan beri jınaqtalyp qalǵan máselelerdi, kúrmeýi qıyn túıinderdi sheshý úshin óziniń “jańa tártibin” ornatty. Bul tártiptiń negizi ózderin jergilikti knıaz­dar­daı sezinetin basshylardy “artyqshy­lyqtarynan” aıyrýdan, jumys isteýdiń “kabınettik stılinen” bas tartqyzýdan, záýlim úıleriniń “qorshaýyn” buzýdan, qo­ǵamdyq kóliktermen júrýdi mindetteý­den jáne taǵy basqalardan turdy. E.Áýelbekov engizgen “jańa tártip­ter­diń” biri oblys ortalyǵyndaǵy dúkenderge, kóshelerge, shaǵyn aýdan­darǵa, jataqhana­larǵa, bastaýysh uıym­darǵa oblystyq par­tııa komıtetiniń qyzmetkerlerine jaýap­ker­shilik júk­tep, sondaǵy máselelerdi der kezinde sheshýdi tapsyryp, solarǵa bekitip berýi boldy. Erkin Nurjanulynyń ózi Ok­tıabrdiń 60 jyldyǵy kóshesin (qazirgi Jel­toqsan kóshesi) jáne osy kóshe boıyndaǵy “Kóktem” gas­tronomyn, medı­sına ýchılıshesiniń jataqhanasyn sheftik qamqorlyqqa aldy. Oblystyq partııa komıtetiniń qyzmetkerleri de ózderine bekitilgen kósheler men dúkenderdiń jáne taǵy basqalardyń jylýyna, jaryǵyna, tazalyǵyna, bezendirilýi men kógaldan­dyrylýyna, turǵyndardyń muń-muqtajda­ry men aryz-shaǵymdaryna jaýap berdi, basshylyq pen turǵyndar­dyń da óz kó­sheleri men úıleri, tazalyǵy úshin jaýap­kershilikteri arta tústi. E.Áýelbekovtiń Qyzylorda oblysyn­daǵy basshylyq qyzmeti Aral ekologııalyq apatynyń máselesin jalpy memlekettik jáne halyqaralyq deńgeıde kóterýimen, onyń zardaptaryn joıý úshin Odaq kóle­minde sharalar qabyldaýǵa jetkizýimen de este qaldy. 1988 jyly 28 maýsym-2 shil­de kúnderi Máskeýde ótken Búkilodaqtyq XIX partııa konferen­sııasynda E.Áýel­bekov delegattarǵa jáne Odaq basshy­lyǵyna sol kezdegi oblystyń jaǵdaıy týraly obektıvti shyndyqty jetkizip, Araldyń, búkil oblystyń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ekologııalyq jaǵ­daıyn jaqsartý sharalaryn qoldanýdy usyndy. Bul kezde oblystyń jan basyna shaqqandaǵy kirisi KSRO-daǵy ortasha kiris­ten eki ese tómen edi. Ol KSRO Mı­nıstrler Keńesiniń “Qyzylorda obly­synyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn jedeldetý jónindegi sharalar týraly” arnaıy qaýlysynyń qabyldanýyna qol jetkizdi. KSRO Mınıstrler Keńesiniń “Aral teńizi aýdanyndaǵy ekologııalyq jáne sanıtarlyq ahýaldy túpkilikti jaqsartý jónindegi sharalar týraly” qaýlysynyń qabyldanýy jáne onyń qaǵaz júzinde qalyp qoımaı, der kezinde júzege asýy úshin de aıanbaı eńbek etti. Ob­lys basshy­lyǵy usyn­ǵan dáıektemeler negi­zinde osy kezeńde Qy­zylorda oblysy boı­ynsha KOKP Ortalyq Ko­mı­teti, Qazaqstan Kom­par­tııasy Ortalyq Komıteti, KSRO Mı­nıstrler Keńesi jáne Qazaq KSR Mınıstr­ler Keńesiniń bes partııa­lyq-memlekettik qujat­tary qabyldandy. E.Áýelbekovtiń kúsh-jigeriniń arqasynda eńbekaqy tóleýdiń shó­leıt­tik koeffısıenti engizildi. Qyzylorda obly­synyń óndiristik qýatyn arttyrýdaǵy “Qumkól” munaı ken ornyn ı­ge­rý­diń qanshalyqty mańyz­dy bolǵandyǵy aıtpasaq ta túsinikti. Ońtústik Torǵaı keninde geo­lo­gııalyq barlaý jumys­tary 70-jyldardyń basynda qolǵa alynǵan edi. Al ony burǵylaý jáne ıgerý 1984 jyldan bastaldy. E.Áýel­bekov­tiń oblysqa basshy bolyp kelýimen birge bul aý­qym­dy jumys odan ári jandandy. 1985 jyldyń ortasyna qaraı KSRO Munaı ónerkásibi mı­nıstrliginiń “Qazaq KSR-indegi “Qumkól” munaı ken ornyn ashýǵa daıyndaý jáne ıgerýge baılanysty jumys­tardy uıymdastyrý týraly” buıryǵy da shyqty. Mu­naı ken or­nyn ashý men ony ıgerý jumystaryn uıym­das­tyrý atalmysh mınıstr­liktiń 1985 jyl­ǵy maýsym aıyndaǵy №314 buıryǵy boıynsha “Mańǵystaýmunaı” bir­lestigine júkteldi. Nátı­jesinde 1986 jyldyń alǵashqy jartysynda 33 uńǵyma qazylyp, onyń 28-inen munaı kózi ta­byldy. Osylaısha E.Áýel­bekov óziniń Qy­zylorda oblysynda basshylyq etken jylda­rynda “Qumkól” munaı kenishin ıgerýdiń barlyq sharttaryn qolǵa alyp, onyń júzege asýyna orasan zor yqpal etti. E.Áýelbekovtiń bas­shy­lyǵy kezinde Qyzyl­orda oblysynda “Ismer” tigin jáne toqylmaıtyn matalar fabrıka­lary, “Rısmash” zaýyty, Aral elektr tehnıkalyq zaýy­ty, Qyzylorda vagon jóndeý zaýyty, Shalqııa kenishin paıdalaný qu­ry­lysy jáne taǵy basqalar paıdalanýǵa berildi nemese qolǵa alý bas­tal­dy. Erkin Nurjan­ulynyń oblystaǵy áleý­met­tik-ekonomıkalyq saladaǵy san-salaly qyz­metin qysqasha túıinder bolsaq, ol oblystyń taıaý jáne uzaq merzimderge baǵyttalǵan strategııalyq damý josparlary men baǵdarlamalaryn Odaq jáne respýblıka kólemindegi memlekettik josparǵa engizýge jáne olardy júzege asyrýda kóp kúsh-jiger jumsap, tabandylyq tanyta aldy. E.Áýelbekov odaqtyq jıyndarda KSRO Densaýlyq saqtaý mınıstri E.Chazovty, Melıorasııa jáne sý sharýashylyǵy mı­nıstri H.Vasılevti, Aýyl sharýashylyǵy mashınalaryn jasaý mınıstri A.Ejev­skııdi, Qarjy jáne eńbek mınıstrligi men komıtetiniń basshylary B.Gostev pen N.Gladkııdi Qyzylorda oblysyna kóńil bólmegendigi, bıýrokrattyq áreketteri men jaıbasar­lyqtary úshin Kreml minberinen syn sadaǵyna aldy. Mysaly, “Qyzylorda kúrish zaýyty” boıynsha KOKP Ortalyq Komıteti men Mınıstrler Keńesiniń bir­neshe ret qaýlylar qabyldaǵanyna qara­mas­tan A.Ejevskıı basqarǵan mınıstr­liktiń jaýapsyzdyǵynan atalǵan qury­lystyń tym sozylyp ketkendigin ashyna aıtyp, bul máseleni sezd delegattaryna da habardar etti. Ras, soqtyqpaly-soqpaqsyz sol zamanda Erkin Áýelbekovtiń de ashyq aıtamyn dep asyra aıtqan, basynan baǵy taıǵan basshynyń sońynan tas atqandaı aýyr sóılegen tustary da, onyń tusynda joǵary qyzmetke kóterilgen tulǵalardy tuqyrtpaq bolǵandaı áser qaldyrǵan sátteri de joq emes. Munyń bári azamattarymyzdy bir-birine aıdap salyp qoıǵan ker kezeńniń kesirli kórinisteri degennen basqa qazir ne deıik? 1989 jyly tamyz aıynda E.Áýelbekov KSRO Joǵarǵy Keńesiniń múshesi, Ulttar keńesiniń ult saıasaty jáne halyqaralyq qatynastar jónindegi komıssııasy tór­aǵasynyń oryn­basary bolyp saılandy. 1991 jyldyń so­ńynda, KSRO taraǵannan keıin Qazaq­stanǵa qaıtyp oralsa, 1999 jyldyń basynda ómirden ozdy. Erkin Nurjanulynyń Syr óńiri úshin atqarǵan qyzmetin oblys halqy  umytpaıdy. Murat MUHAMEDOV, Qyzylorda oblysy ákiminiń orynbasary, saıası ǵylymdar doktory.