ORYNDAÝShYLYQ TÁRTIPTIŃ ARǴY JAǴY MEN BERGI JAǴY

Búgingi kúni elimiz áli de bolsa el basqarý júıesiniń qalyptasý kezeńin basynan ótkerip jatqany belgili. Jańa qoǵamymyzdyń keleshek dástúrlerin, kúndelikti tirshiligin retteıtin memleketimizdiń negizgi zańnamalyq quraldary men quqyqtyq erejeleri birshama ómir synymen shyńdalyp, búgingi kúnniń talaptaryna saı qoldanylyp jatyr. Mekemelerde únemi júrgizilip otyratyn ákimshilik reformalardyń da nátıjeleri barshylyq. Ár deńgeıdegi mekemelerdiń basqarý júıeleri nyǵaıyp keledi, basqarýshy kadrlardyń da kásibı ıkemdilikteri men biliktilikteri ósý ústinde. Áıtse de, búgingi tańda mekemelerdiń óndiristik úderisterinde tapsyrma be­rý­shi men tapsyrmany oryndaýshynyń ara­syndaǵy qarym-qatynastar bir júıe­ge keldi dep aıtý qıyn. Tapsyrma be­rýshi tıimdi bolatyn ákimshilik bas­qa­rý tásilderimen jáne únemdi bolady-aý degen qarjylyq yntalandyrý ádis­terimen tapsyrmany oryndatýǵa um­tyl­sa, al tapsyrma alýshy ony der kezinde oryndaýdyń múmkin bolatyn amal­da­ryn jasaýǵa tyrysady. Sonymen qatar, berilgen tapsyrmalarda qoıylǵan ta­laptarǵa sáıkes oryndaýshydan belgi­lengen ýaqytynda tolyq jáne sapaly nátıjeler alý qıyndap ketti. “Oryndaýshylyq tártip” sóz tirkesi búgin ákimshilik basqarý úderisteriniń kó­keıkesti uǵymdarynyń (baǵalaý kór­setkishteriniń) biri bolyp otyr. Meke­me­lerde oryndaýshyǵa berilgen tap­syrmanyń oryndalǵan nátıjelerine baqylaý jasap qadaǵalaý úshin birinshi kezekte jazbasha esep-aqparat suratý tereń qalyptasqan. Qajetti jaǵdaı­lar­da sol alynǵan aqparattyń shynaıy ekenin bilip, tapsyrmanyń oryndal­ǵa­ny­na kóz jetkizý maqsatynda tapsyrma ıesi tekserýler júrgizedi. Árıne, bárin de jazbasha esep-aqparattar alý arqyly bilip otyrý tıimdi bolar edi, biraq jos­parly tekserýler júrgizý jumystary da mekemelerdiń qajetti fýnksııalarynyń qatarynan áli túse qoıǵan joq. Oryn­daýshylardyń atqarǵan jumystaryn baryp tekseris júrgizý arqyly tapsyr­ma­ny qadaǵalaý qosymsha ýaqytty da, qosymsha kúsh jumsaýdy da qajet etedi. Bú­gingi tańda, aqparattyq tehnologııa­lar­dyń dúrildep turǵan zamanynda oryn­daýshylar sol esep-aqparattaryn qıynnan qıystyryp, aınalasyn tep-tegis etip jumyrlap, ádemilep jazýdy ábden meńgerip alǵan. Keıbir jaǵ­daı­lar­da sol aqparattardy oqyp otyryp qan­shama qyrýar is-sharýalardy tyndy­ryp tastaǵanymyzǵa ózderimiz de tań­qa­lyp jatatynymyz taǵy bar. О́kinish­ke qaraı, berilgen aqparattardyń maz­munynan tapsyrmanyń shyn máninde durys ta naqty oryndalýyn ańǵarý múm­kin bolmaı jatady. “Ádemi” ja­zyl­ǵan aqparattardyń “astaryna” úńilip shyndyqty bilý de, “ala jippen tigilgen jikterin” ajyratý da qıynǵa soǵady. Sonyń saldarynan tapsyrmalar bel­gilengen ýaqyttarynan negizsiz keshigip, sapasy da, kólemi de tapsyrmada kór­se­tilgen tıisti talaptarǵa sáıkes kelmeı oryndalyp nemese oryndalmaı jatady. Tipti osy maqsatta bólingen qarjy-qara­jattyń ózi de durys ıgerilmeıdi nemese ornymen jumsalmaıdy. Oryndaýshylyq tártiptiń arǵy ja­ǵynda da, bergi jaǵynda da oryn alyp otyrǵan olqylyqtar az emes. Eki jaq­tyń arajigin tapsyrmanyń oryndalýy týraly esep-aqparattyń berilgen kúni­men mejelep, arǵy jaqta júrgen oryn­daýshynyń jasap jatatyn kúndelikti tirshilikterine birshama úńilip kóreıik. Jumysyna tııanaqty oryndaýshy tapsyrma berilgen kúnnen bastap ony júzege asyrý úshin is-qımyldar jospa­ryn jasap, bar yntasymen iske kirisedi. Eger qısyndy sebeptermen tapsyrma ýa­qytynda jáne tolyǵymen oryn­dal­maıtyny aldyn ala belgili bolsa, onda ol tapsyrma ıesin der kezinde habardar etip, tyǵyryqtan shyǵý joldaryn shu­ǵyl birge qarastyryp, aradaǵy ózara ke­lisilgen qajetti sheshimderdi birge qa­byldaıdy. Josparly jumys atqara­tyn, jaýapkershiligi de, yntasy da jetkilikti oryndaýshynyń tapsyrmany der kezinde jáne tolyq oryndaýǵa múm­kindikteri de mol. Al oryndalý merzimi kelgenshe tapsyrmaǵa nemquraıly qarap, jaıbaraqat júrgen kelesi bir oryn­daýshy esep-aqparat berýdiń ýaqy­ty kelgen kezde túımedeıdi túıe­deı etip kórsetý úshin ábigerge túsedi jáne onyń mańaıynda sybaılas jem­qorlyqtyń da aýyly alys júrmeıtini belgili. Mundaı áreket jasaýǵa basshylyqtyń aldyn­da­ǵy ákimshilik nemese basqa da qyl­mystyq jazaǵa tartylý qorqynyshy da sebep bolyp jatady. Árıne, oryn­daýshynyń osyndaı yńǵaısyz jaǵ­daı­lardyń bolatynyn aldyn ala bile tura oryndaýshylyq tártipti buzýǵa barýyn oıǵa syıǵyzý qıyn... О́z kezeginde tapsyrmalar oryndaý­shy­nyń eńbek shartymen ákimshilik qa­rym-qatynasta júrgen jumys ornyn­daǵy fýnksıonaldyq mindetterine nemese eki jaqtyń belgili bir ózara arnaıy jasalǵan kelisim-sharttarynyń máselelerine qatysty berilip jatady. “Oryndaýshynyń belgilengen tıisti eńbekaqysynyń tıimdilikpen ótelýin, kelisim-sharttarda zańdy jolmen ózara ýáde etip qabyldap alǵan múddeli jaq­tardyń mindettemeleriniń tolyǵymen oryndalýyn qalaı múltiksiz qamtama­syz etýge bolar edi... ” degen suraq kez kelgen basshynyń kókeıinde júrgeni anyq. Qosymsha yntalandyrý júıesin qamtıtyn eńbekaqyny aıtpaǵanda, oryndaýshynyń ózine tıesili eńbekaqy mólsherin onyń óz mańdaı terimen to­lyq ótelýin qamtamasyz etýdiń qajet­tiligi týyndaıtyn jaǵdaılar mekeme­ler­de az emes. Ásirese, salyq tólep otyr­ǵan qarapaıym azamattardyń ese­binen qarjylandyrylatyn bıýdjettik mekemelerdegi oryndaýshyǵa oryndaý­shylyq tártiptiń álsizdigi saldarynan onyń tıesili eńbekaqysynyń tıimsiz jáne orynsyz paıdalanylýyna eshqan­daı jol bermegen jón. “Esep-aqparattar ádemi jazylyp jáne ýaqytynda kelse boldy, arǵy jaq­taǵylar (oryndaýshylar) naqty bolyp jatqan jaǵdaılarǵa ózderi jaýap bere jatar” degen úmitpen bergi jaq­ta­ǵylardyń (oryndatýshylardyń) aqparattyń mazmunyna tereń úńilmeı-aq tapsyrmanyń tolyq oryndalýyna qatysty “sońǵy núkteni” qoıa salatyny taǵy bar. Tapsyrmanyń aldyna qoıǵan maqsatyna qol jetkizilgen kezde ǵana onyń tolyq jáne sapaly oryn­dal­ǵanyn quptap “sońǵy núkte” qoıýǵa bo­la­dy. Mekemeniń shekten shyǵyp qaǵaz­basty bolyp (bıýrokratııalanyp) jata­tyn apparaty kelip túsken esep-aqpa­rat týraly qujattyń syrtqy túrine qa­rap-aq máseleni “jabyldy” dep bas­shy­lyqtyń qorytyndy sheshimin daıyndaý úshin asyǵýǵa beıim. Esep-aqparatty belgilengen ýaqytynda berý men tap­syr­many naqty shynaıy oryndap at­qarýdyń aıyrmashylyǵyn shatastyryp alatyn oryndaýshylar da az emes. “Tap­­syrmany oryndaýǵa asyq” degen qa­ǵı­dany dálme-dál túsinetinder onyń oryndalý sapasyn ekinshi kezekke qoıyp júr. Qarjylyq aqysy kórsetilgen tap­syrmanyń oryndalǵanyna kóz jetkizý úshin qarjy “ıgerildi” nemese “tolyq ıge­rilmedi” degen mekemeniń qarjy qu­ry­lymynyń (bóliminiń) esep-aqpara­tyn negizge alý jaǵdaılary durys emes ustanym. Qarjynyń ıgerilgeni týraly aqparatpen birge tapsyrylǵan jumys kóleminiń tolyq jáne sapaly oryndal­ǵany týraly naqty esep-aqparatty bir ýaqytta jáne baılanystyra otyryp qarastyrǵanymyz durys. Oryndaýshylyq tártip kópjaqty úde­ris desek, onyń taǵy bir erekshe nazar aýdaratyn jaǵy – ol “oryndatý­shy­lyq tártip”. Onyń ishinde tapsyr­manyń mazmunynyń túsinikti bolmaı jatýy men qoıylatyn talaptardyń ál­siz bolýy da oryndalý sapasyna keri yqpalyn tıgizip jatady. Oryndatý­shy­nyń ózi de ózinen joǵary jaqqa oryn­daýshy bolyp tabylady. Ol ózine tıe­sili qyzmetine sáıkes oryndaýshynyń jumysyna basshylyq jasap, qadaǵalap, úılestirip, ony qajetti jaǵdaılarmen qamtamasyz etip otyrady. Keıbir jaǵ­daılarda sol oryndatýshynyń ózi de, ási­rese, oryndalýy tym uzaq ýaqytty qa­jet etetin, tym kúrdeli ári qıyn tap­syrmaǵa qatysty joǵary jaqqa “oryndaımyz” dep asyǵys ýáde berip jatady. Degenmen, artynan yńǵaısyz jaǵdaıdan shyǵý úshin, ýáde bergen ýa­qyt aralyǵynda bolmaı jatqan nárseni boldyrýǵa oryndaýshyny májbúrleýdiń sapaly nátıje bermeıtini anyq. Sondyqtan da oryndaýshylyq tár­tip­tiń arǵy jaǵynda is-sharalardyń oryndalýyna qatysty oryndaýshynyń naqty qımyldary jatsa, bergi jaǵynda tapsyrma berýshiniń (oryndatýshynyń) tapsyrmanyń mazmunyn túsinikti etip berýge, oǵan qoıylatyn tıisti talap­tar­dy anyqtap berýge, oryndalý barysyna baqylaý men tekserý jasap otyrýǵa, olardan alynǵan esep-aqparatty ádil saraptama jasap qabyldap alýǵa qatys­ty tól mindetteri men jaýapkershi­lik­teri jatyr. Tapsyrmanyń oryndalý sapasyna onyń oryndalǵandyǵyna baǵa beretin kórsetkishterdiń anyq bolmaýy­nyń da, oryndalýynyń aıaqtalý túri men merziminiń naqtylanbaýynyń da keri yqpaly az emes. Múmkin, búgin, oryndatýshylardyń tapsyrmanyń oryndalý barysyn qanshalyqty durys uıymdastyra alǵanyn qarastyryp jáne baǵa berip otyratyn tártip orna­tý­dyń da kezegi kelgen shyǵar... Tapsyrma berýshiniń de, oryndaý­shynyń da qyzmettik is-qımyldarynyń nátıjelerine olardyń baǵynystaǵy mekemeleriniń jáne qoǵam ókilderiniń tarapynan ádil baǵa berý júıesi áli de bolsa damymaı keledi. Qoldanystaǵy júrgen sondaı júıelerdiń qaı-qaısysy bolsa da obektıvti baǵa berýge kelgen kezde múddeli jaqtardyń sýbektıvti yq­palynan shyǵa almaı jatady. Meke­me­niń baqylaý, qadaǵalaý jáne tekserý jumystary qoǵam ókilderiniń de na­za­rynda bolsa soǵurlym bul úderisterdiń nátıjeleriniń ádil baǵa alýynyń yq­tımaldylyǵy joǵary bolar edi. Qoǵam­dyq baqylaýdy memlekettik baqylaý­dyń quramdas bóligi retinde qarastyryp jáne onyń kómekshi quraly retinde paıdalaný artyq bolmas edi. Sondyqtan da qoǵamdyq baqylaýdyń, ásirese, qo­ǵamdyq birlestikterdiń múmkindikterin keńinen paıdalaný qajet. Bul, árıne, quqyqtyq aktilerge ózgerister engizýdi qajet etedi. Tapsyrmanyń oryndalǵany týraly neǵurlym kóp jáne kólemdi qujattar daıyndalsa, ony aıqyndaıtyn dálel­der de soǵurlym kóp bolady degen qate uǵym esep-aqparat qaǵazdary sanynyń negizsiz kóbeıýine ákelip soǵady. Son­dyqtan da ár basqarý deńgeıinde otyr­ǵan basqarýshy tulǵalar (oryndatý­shy­lar) óz quzyretiniń aıasyna qatysty qa­jetti sheshimderdi der kezinde tolyq qa­byldap otyrsa, qujattamalyq qaǵazdar­dyń sany da birshama azaıar edi. Sony­men qatar, jeke jaýapkershilik pen ujymdyq jaýapkershiliktiń arajigin ajyratý arqyly oryndaýshylyq tár­tipti de, oryndatýshylyq tártipti de kúsheıtýge bolar edi. О́ıtkeni, keıbir jaǵdaılarda tapsyrmanyń oryn­dalýyna qatysty jeke jaýapkershilik ujymdyq jaýapkershiliktiń kóleń­kesinde qalyp qoıyp jatady. Tapsyrmanyń oryndalýy týraly esep-aqparatqa saraptama beretin ár deńgeıdegi baqylaýshy-oryndaýshylar ony maquldaý úshin jeke qoldaryn qoıady. Qol qoıýshylardyń aldyn ala belgilengen tizimi men qol qoıý reti bolady. Áıtse de, ókinishke qaraı, qa­ǵazbasty bolyp jatatyn mekemelerdegi asyǵys jaǵdaılar men ujymdyq jaýap­kershiliktiń kóleńkesi óz kezegi kelgen kelesi qol qoıýshyny aldyńǵylar qoıǵan qoltańbalarǵa qatysty pikirlerge eriksiz alańdatyp otyrady. Keshegi keńes dáýiri kezinde áleý­mettik-ekonomıkalyq aqparattyń tó­men­nen joǵary jaqtyń nazaryna jet­kenshe “ósý, ulǵaıý, kúsheıý, qubylý, túr­lený...” sııaqty qısyq zańdylyq­tary bolatyn. Sondaı “túrlengen” aqparattar basshylyqqa alyna otyryp jalpyǵa birdeı qarapaıym halyqtyń ál-aýqatyna qatysty sheshimder qabyl­danyp otyratyn. Aqyry sondaı esep-aqparattardyń qajetti degen naqty áleýmettik-ekonomıkalyq jaǵdaıǵa sáıkes kelmeýi Keńes ókimetiniń ishteı shirip qulaýyna alyp keldi. Sondyqtan da ondaı qısyq zańdylyqtardy boldyrmaýdyń joldaryn búgin qarastyrýymyz kerek. Tapsyrmaǵa qatysty túsken esep-aqparat­qa saraptama jasaıtyn qury­lym men onyń oryndalǵan nátı­je­leri­ne tekserý júrgizetin qurylym jumys barysynda bir-birine táýelsiz bolýy qajet, óıtkeni, ol tapsyrmanyń oryn­dalý barysyna degen obektıvti kóz­qaras qalyptastyrady. Esep-aqparatqa saraptama jasaǵan qurylym tekserýdi ózi júrgizse, onda ol tekseristiń nátı­jesin kezinde ózi jasaǵan saraptama-jazbanyń mazmunyna sáıkestendirýge umtylýy múmkin. Táýelsizdigimizdi endi ǵana alyp eli­mizdiń táı-táı basqan alǵashqy jyldary “josparly ekonomıkalyq júıeni artqa tastadyq, endi barlyq qarym-qatynastardy naryqtyń ózi-aq retteıdi, bárin de báseke sheshedi” dep máz bolǵan ýaqyttyń salqyny áli de bolsa ár deńgeıdegi oryndaýshylardy jeke is-qımyldaryn josparlap otyrý­ǵa mindettemeı otyr. “Aldyn ala jeke jospar jasaý, jeke is-qımyldardy belgileý oryndaýshylardyń oı-jiger keńistigi men umtylys deńgeıin shek­teıdi jáne jedel paıda ákelýge jete­leıtin naryqtyq qatynastardy tejeı­di” degen jalǵan uǵym oryndaýshy­lardyń josparly jumys jasaýyna yntalandyrmaýda. Ákimshilik qatynastardaǵy júıeniń turaqty bolmaýyna jáne normatıvtik quqyqtyq aktilerdiń tym jıi ózgerip otyrýyna baılanysty kadrlardyń bir orynda turaqtamaý úrdisi keıbir oryn­daýshylardyń erteńgi kúnniń nátıje­sine asa kóp oılana qoımaýyna ákele­tini sózsiz. Jumys ornynda ózderin ýaqytsha sezingen oryndaýshy búgin oryndaýǵa tapsyrma alyp, erteń onyń nátıjeli aıaqtalýyna múddeli emes. Sol sebepti de berilgen tapsyrmanyń negizgi ólsheıtin kórsetkishteri oryndaýshynyń jaýapty bolýyn májbúrlemeýi kerek, onyń kásibı sheberliginiń deńgeıine táýeldi bolmaýy kerek jáne de oryn­daýǵa ıkemdi, oryndalýǵa beıim bolyp, naqty nátıje alýǵa baǵyttalýǵa tıisti. Basqasha aıtqanda, tapsyrmalardyń oryndalý múmkindikterin ólsheıtin kórsetkishter pendeniń pendeshiligine táýeldi bolmaǵany durys. Búgingi tańda el qazynasynan jumsalatyn qarjynyń únemdi bolýy mem­lekettik satyp alý úderisindegi oryn­daýshylyq tártiptiń durys bolýyna tirelip jatyr. Al qarapaıym azamattardyń ómir súrý sapasynyń deńgeıi memlekettik qyzmet kórsetip júrgen oryndaýshylardyń tártibine táýeldi bolyp tabylady. Sondyqtan da osy eki baǵyttaǵy oryndaýshylyq tártipti birinshi kezekte qolǵa alý qajet. Munaı baǵasynyń bıikke sharyq­taǵan jáne álemdik ekonomıka ál-aýqatynyń mamyrajaı kezeńindegi aǵyl-tegil jumsalǵan esepsiz qarjynyń obaly, árıne, oryndaýshylarǵa “tıim­dilik” týraly, “eńbek ónimdiligi” týraly tereń oılanýǵa mursha bermegeni ras. Endi búgin álemdik qarjy daǵdarysy qysqan kezeńde tek oryndaýshylyq tár­tipti kúsheıtý arqyly ǵana el muqta­jyna qajetti is-sharalardy oıdaǵydaı júzege asyra alamyz. “Qyzylaǵash qa­sireti” de, turǵyndardyń ómirine qaýip tóndirip otyratyn tabıǵat apattaryna qarsy is-sharalar qoldanýǵa qatysty jaýapty mekemelerdiń basqa da der kezinde oryndamaǵan tapsyrmalary da sondaı jaıbaraqat ýaqytta oryndaý­shy­lardyń qoǵamda qalyptasyp qalǵan múshkil jaýapkershilik deńgeıleriniń saldary. Memlekettik organdar men mekeme­ler qyzmetiniń tıimdiligine jyl saıynǵy baǵa berý júıesi týraly jáne Memleket basshysynyń aktileri men tapsyrmalarynyń jobalaryn daıyn­daý, kelisý, qol qoıýǵa usyný jáne olardyń oryndalýyn baqylaýdy júzege asyrý týraly Elbasynyń bekitken jańa jarlyqtary qoǵamymyzdy basqarýdyń barlyq deńgeılerindegi oryndaýshylyq tártipti jandandyratyn boldy. Elimiz damýynyń jańa kezeńinde údemeli ın­dýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵdarla­many iske asyrý jolymen onyń báse­kege qabilettiligin arttyrýǵa baǵyttal­ǵan jańa mindetter tur. Sondyqtan da órkenıet kóshinen qalyp qoımaý maqsatynda ıgeriletin qarjyny da, mejelenetin ýaqytty da ári tıimdi, ári únemdi etetin júıeli tártiptiń ornaı­tyn kezeńi kelgen sııaqty. Oryndaý­shylyq tártiptiń kepili – júıeli baqylaý. Onyń ishinde memlekettik baqylaýdyń múmkindikterin keńinen paıdalanyp, qoǵamdyq baqylaýdyń da mańyzyn umytpaǵan jón. Baqylaý bar jerde tártip bar. Tártip bar jerde qoldaǵy bar az qarajattyń ózimen de kóp is-sharýa tyndyrýǵa bolady. Búgingi eldegi jaǵdaı osyny talap etip otyr. Endeshe, “kórpemizge qaraı kósilýdiń” ýaqyty kelgeni anyq. Tıimdi jumys atqarýdyń qajetti memlekettik másele ekenin ár deńgeıdegi, ár mekemelerdegi oryndaýshylar men oryndatýshylar endi túsinetin shyǵar dep úmittenemiz... Mútalap ÁBSATTAROV. ASTANA.