Indýstrııalandyrý ıgiligi: belesten beleske

О́nimdi óndirý bar da, ishki tutynystan artylǵanyn ótkizý bar. Bul – naryq talaby. О́tkizý úshin ekonomıkalyq jaǵynan qolaıly, qarym-qatynas turǵysynan jaıly jol-kólik qatynasynyń bolýy tıis. Búgingi tańda elimizde júrgizilip jatqan ındýstrııalyq damý yrǵaǵynyń bir tetigi osynda jatyr desek, munaıly ári teńiz jaǵalaýynda ornalasýynyń ózi kólik dálizi bolý múmkindigin arttyrǵan Mańǵystaý óńirinde bul máseleler qarqyndy qolǵa alynǵan. Elimizdiń Investısııalar jáne damý mınıstri Á.Isekeshev Mań­­ǵystaý ólkesine saparynda óńir­diń ındýstrııalyq jáne kólik-logıstıkalyq damý aıasynda jasalyp jatqan jáne josparlanǵan jumystar barysymen tanysyp, birqatar kásiporyndardy aralady jáne olardaǵy qazirgi tańdaǵy tynys-tirshilikke tánti bolyp, eńbek ónimdiligi men jumysshylardyń ońdy hal-ahýalyna kóz jetkizdi. Mınıstr Mańǵystaýǵa saparyn Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda portynan bastap, bul aımaqta júrip jatqan portty soltústik baǵytqa qaraı keńeıtý jumystary barysymen tanysty. Qazaqstandaǵy jalǵyz teńiz porty retinde saýda-sattyq, tasymal jáne qatynas baǵytynda biraz jaýapkershilikti arqalaǵan jáne keleshekte kórseter qyz­me­ti­niń kókjıegi keńeıe túsedi dep kútiletin Aqtaý teńiz porty Qa­zaqstandy teńiz joly arqy­ly halyqaralyq júk tasyma­lyna qatystyrady. Sýy qatpaıtyn teńiz jaǵasynda jyl on eki aı táýlik qurǵatpaı qyzmet etetin portta qýaty jylyna 10,4 mln. tonnalyq tórt munaı quıý aılaqtary, jyldyq qýaty 1,5 mln. tonna quraıtyn úsh ámbebap qurǵaq júk termınaly men 25 myń tonna astyq saqtaý qoımasy bar 600 myń tonnalyq qýattaǵy astyq termınaly, sondaı-aq, jylyna 1 mln. tonna júk ótkize alatyn múmkindikke ıe parom kesheni bar. Porttyń áleýetin arttyrý maqsatynda ony soltústik baǵytta keńeıtý jáne teńiz túbin tereńdetý jumystary josparlanǵan desek, mınıstr Á.Isekeshev teńiz jaǵasynda qazirgi tańda qarqyndy júrip jatqan jumystardy kórdi. Merdiger «Naıza-Qurylys» kompanııasynyń bas dırektory Q.Ývataevtyń aıtýynsha, atalǵan keńeıtý jumystary nátıjesinde qazirgi port kólemi soltústik baǵytqa qaraı taǵy 22 ga jerge ulǵaımaq. 60 myń tonna kóleminde astyq saqtaıtyn alty qoıma, aýmaǵy 77 myń sharshy metr shamasynda konteınerlik alań men kemeler kelip toqtaıtyn úsh aılaq iske qosylǵan soń porttyń júk tasymaldaý qýaty eki ese, al astyq tasymaldaý qýaty 3 ese artatyn bolady. Quny 38 mlrd. teńge quraıtyn jobany júzege asyrý úshin eńbek alańynda qazir 390 adam jumys isteýde, qystyń shyńyltyr aıazyna qaramaı toqtaýsyz jumys kórigin qyzdyrǵan olar qurylysty bıyl shilde aıynda bitirip, tapsyrýdy mejelep otyr. Elimizdiń Investısııalar jáne damý mınıstri Á.Isekeshev qu­rylys alańynda keńeıtý jumys­tarynyń júrisimen birge, jobanyń negizgi kórsetkishteri, joba kestesi, Mańǵystaý oblysynyń kólik-logıstıkalyq damý múmkindigi týraly tyńdady. Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» Joldaýyn júzege asyrýda kóliktik-logıstıkalyq tizbekti damytýǵa kirisken Mańǵystaý oblysynda Aqtaý halyqaralyq teńiz-saýda portyn keńeıtýmen birge, Quryq paromdyq kesheni men ondaǵy «Borjaqty – Ersaı» temirjol qurylysy qolǵa alyndy. Sondaı-aq, «Jezqazǵan – Beıneý» jáne «О́zen – Bolashaq» shekaralyq temirjol jelisiniń ashylýy óńirde júk tasymalynyń kólemin arttyrǵan, ıaǵnı qazaqstandyq port arqyly tasymaldanǵan júk kólemi bıyl ótken jylǵydan 2 paıyzǵa artyp, 10,3 mln. tonnaǵa jetken. Al temirjol arqyly júk tasymaldaý da byltyrǵydan 10 paıyz artyq kórsetkishke ıe. О́zindik artyqshylyqtary, jeńildikteri bar arnaıy ekono­mıkalyq aımaqtardyń kásip­ker­likti qolǵa alyp, el tutynýyna qajetti ónim óndiremin degen­niń tabys aımaǵy dep sanalatyny belgili. Mańǵystaý obly­syn­daǵy «Aqtaý teńiz porty» arnaıy ekonomıkalyq aımaǵy ınfra­qurylymdyq qamtylýmen birge, qataryna túrli jańa nysandardy tartyp, jańa kásiporyndardyń tusaýyn kesý barysynda oń isterdi jolǵa qoıyp keledi. 2000 ga jerge sozylyp jatqan atalǵan aımaq 7 arnaıy bólikterge, ıaǵnı sýbaımaqtarǵa bólingen. Osy bólikterdiń ázirge 20,8 paıyzy ınfraqurylymdalǵan. Aımaqta qazir Sıngapýr, Ispanııa, Ońtústik Koreıa, Fransııa, Norvegııa, Italııa jáne Ázerbaıjan sekildi shetelder ınvestorlary 12 jobaǵa qatysýda. «Aqtaý teńiz porty» AEA-da mınıstr Á.Isekeshev Memleket basshysynyń «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýyn júzege asyrý aıasynda jýyrda ǵana ashylǵan «KIS-Aqtaý» JShS kásipornynda boldy. Temir-beton ónimderin óndirip, jańa tehnologııa negizinde daıyndalǵan turǵyn úı qurylysyna qajetti qurylys buıymdaryn daıyndaýmen aınalysatyn jańa kásiporynnyń ashylýy qurylysy kóp, ásirese, turǵyn úı suranysy joǵary óńirde atalǵan máselelerdiń sheshimin tabýyna oń yqpal etedi dep kútilýde. Á.Isekeshev Mańǵystaýdaǵy aıtýly kásiporyndardyń biri, Qazaqstandaǵy suıyq jáne gaz túrindegi músátir, álsiz azot qyshqyly jáne músátir selıtrasyn óndiretin birden-bir kásiporyn – «QazAzot» JShS-ine baryp, memlekettik ındýstrııalandyrý kartasy qatysýshysy retinde jańǵyrtý jáne qaıta qurylymdaýdan ótken zaýyttyń jumysymen tanysty. Budan eki jyl buryn júrgizilgen jańǵyrtýdan soń músátir selıtrasyn jańa tehnologııa boıynsha óndirýdi engizgen, nátıjesinde qýaty 50 paıyzǵa ulǵaıǵan zaýytta 250 myń tonna músátir, 450 myń tonna shamasynda azottyq tyńaıtqysh óndirilgen. Quny 5 610 mln. teńge quraıtyn joba júzege asyrylǵan kúnnen bastap munda jumys jasaýshylar sany 30 adamǵa artqan. Zaýyttyń hımııalyq ónimderi men mıneraldy tyńaıtqyshtary, ıaǵnı músátir jáne músátir selıtrasy ónimderi taý-ken salasyndaǵy tehnologııalyq úderisterde jáne agroónerkásip keshenin damytýda qoldanylady. Álemdik naryqta mıneraldy tyńaıtqysh óndirýden básekege qabiletti jáne óz ónimderin eksporttaýshy retinde tanylǵan «QazAzot» JShS ónimderin Reseı, Ýkraına, Qyrǵyzstan, Túrikmenstan, Grýzııa, Ázerbaıjan jáne Lıtva elderine shyǵaryp keledi. – О́ńirde jańa temirjol jelileriniń ashylýy zaýyt tynysyn ashyp, kókjıegin keńeıte tústi. О́nimdi eksporttaý kólemi artty. Endi Túrikmenstan arqy­ly Úndistan, Birikken Arab Ámir­likteri, Parsy shyǵanaǵyna jetý úshin kelissózder jasalýda, – deıdi zaýyt basshysynyń orynbasary M.Bakırov. Á.Isekeshev «QazAzot» JShS-in­de jergilikti kásiporyn bas­shylarymen kezdesti. Mańǵystaý oblysy ákiminiń orynbasary R.Ámirjanov údemeli ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý memle­kettik baǵdarlamasynyń óńirde júzege asyrylýy, «Aqtaý teńiz porty» AEA-ny jáne týrıstik klasterdi damytý, 2015-2019 jyldarǵa mejelengen mindetter men tapsyrmalar týraly aıtyp, mınıstrge óńirdiń óndiristik kompanııalaryn qoldaýǵa qatysty usynystaryn bildirdi. Mańǵystaý óńiri ındýstrııalandyrý úderisine óz úlesin qosýmen qatar, óz múmkindigin de kórsetýde. О́ńir 2010-2014 jyl­­dary Indýstrııalandyrý karta­­syna quny 272 mlrd. teńge qurap, 3,8 myń adamdy turaqty jumys ornymen qamtıtyn 40 joba engizgen bolsa, onyń ekeýi respýb­lıkalyq, qalǵany aımaqtyq deńgeı­de. 2014 jyldyń 11 aıynda óńir­de iske qosylǵan kásiporyndar 73 mlrd.-tan astam teńgeniń ónimin óndirgen. Al aldaǵy besjyldyqqa Mańǵystaý oblysynyń usynysy quny 1,8 trln. teńgeni quraıtyn jáne 16 myń adamǵa jumys ornyn usynatyn 77 ınvestısııalyq jo­ba bolyp otyr. Onyń ishinde In­­­dýstrııalandyrý kartasyna 58 joba jatsa, onyń 23-i res­pýb­­­­lı­kalyq, 35-i aımaqtyq In­dýs­­­trııa­landyrý kartasyna usy­nylǵan. Áleýmettik ahýal men ekono­mı­kalyq damýdyń yrǵaǵynan jańyl­maý úshin Mańǵystaý oblysynda qolǵa alynǵan jumystar jalǵasyn tabýda. Gúlaıym ShYNTEMIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». Mańǵystaý oblysy. Sýretti túsirgen Serik MAIEMEROV.