Memlekettik tildi meńgerý – mindet
Ata Zańymyz memlekettik tildiń mártebesin kóterýge kepildik beredi. «Til týraly» zańnyń 4-babynda: «Memlekettik til – memlekettiń búkil aýmaǵyndaǵy qoǵamdyq qatynastardyń barlyq salasynda qoldanylatyn memlekettik basqarý, zań shyǵarý, sot isin júrgizý jáne is qaǵazdaryn júrgizý tili» dep atap kórsetilgen. Osy oraıda, sottardyń is júrgizýdi memlekettik tilge kóshirýge joǵaryda atalǵan zańnyń talaptaryn oryndaýǵa baǵyttalǵan jumystar oń nátıjesin berip otyr. Joǵarǵy sottyń josparynda aýdandyq jáne oǵan teńestirilgen sottarda memlekettik tildi damytý máselesi qatań baqylaýǵa alynyp, aldaǵy ýaqytta qujattardyń memlekettik tildegi úlesin 100 paıyzǵa jetkizý kózdelgen.
Qazaq tilin shyn máninde memlekettik til deńgeıine kótergimiz kelse, eń áýeli oǵan degen suranys pen qajettilikti arttyrýǵa tıispiz. Búginde tilimizge degen qajettilik óz deńgeıinde dep aıta almasaq kerek. Osy sebepti Qazaqstanda qazaq tilin bilmeı-aq erkin ómir súrýge bolady degen kózqarastaǵylar qatary áli de bolsa qalyń. Al talap kúsheıtilip, suranys pen qajettilik arttyrylǵan jaǵdaıda, árbir el azamaty, ulty men násiline qaramastan, memlekettik tildi meńgerýdi aldyna mindet etip qoıyp, osy jolda aıtarlyqtaı ter tóger edi dep paıymdaımyz. Tilge degen qajettilik qalyptastyrý joǵarydan bastalyp, satylap keıingi býyn mekemelerinde jalǵassa, kóp keshikpeı istiń oń baǵyt alatyny kúmánsiz.
Osy oraıda Batys Qazaqstan oblysynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq soty memlekettik tildi qoldanýdyń aıasyn keńeıtýge arnalǵan memlekettik baǵdarlama sheńberinde shyǵys qujattaryn, ilespe hattar men ishki qyzmet qujattaryn, sondaı-aq barlyq jumys jospary men uıymdastyrylatyn is-sharalardy memlekettik tilde júzege asyryp jatqanyn aıta keteıin. Bul máseleniń Joǵarǵy sot pen oblystyq sot basshylyǵynyń baqylaýynda turǵany da istiń jedel oń baǵyt alýyna septigin tıgizgenin atap kórsetken jón.
Qazaq tili – barshamyzdyń rýhanı negizimiz. Búgingi mindet ony barlyq salada belsendi paıdalanyp, qoldanylý aıasyn keńeıtýge kúsh salý bolýǵa tıis.
Jandos ESENOV,
Batys Qazaqstan oblysynyń mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq soty ákimshisiniń basshysy
ORAL
Tasqynǵa qarsy turý amaldary
Qar men jańbyr sýynan týyndaǵan sý tasqyny qaýpiniń aldyn alý ońaı emes jáne bul máseleni sheshý úshin keshendi tásil qajet. Sý tasqynyn basqarýdyń ǵylymı negizdelgen ádisteriniń biri sý resýrstaryn basqarý júıelerin jáne sý tasqynynan qorǵaý ınfraqurylymyn qurý bolyp sanalady.
Osy rette tasqynnyń aldyn alýǵa kómektesetin birneshe naqty is-sharany atap ótkim keledi.
Birinshisi – qorǵanys ınfraqurylymy: bógetter, drenajdyq kanaldar men drenaj júıelerin salý jáne sý aǵyndaryn tıimdi basqarý úshin drenajdyq jáne drenajdyq júıelerdi jaqsartý.
Ekinshisi – monıtorıng jáne eskertý: sý deńgeıin baqylaý júıelerin ornatý, sý tasqynyn boljaý jáne yqtımal qaýipter týraly halyqty eskertý.
Úshinshisi – jerdi paıdalanýdy basqarý: artyq ylǵaldy sińiretin tabıǵı sý qoımalaryn saqtaý úshin jer resýrstaryn paıdalanýdy baqylaý.
Tórtinshisi – aǵyndardy retteý: sýdyń ońtaıly deńgeıin ustap turý jáne ózender men kólderdiń tolyp ketýine jol bermeý úshin sý qoımalaryndaǵy sý tógindilerin basqarý.
Besinshisi – bilim berý jáne halyqty uıymdastyrý: sý tasqyny, qaýipsizdik jáne qorǵaý sharalary týraly oqytý baǵdarlamalaryn júrgizý, sondaı-aq tótenshe jaǵdaılarǵa tez den qoıý úshin evakýasııalyq josparlardy uıymdastyrý.
Bekmuhamed BEGALIEV,
zeınetker
ShYMKENT
Aýyl sportyn jandandyryp edik
Keńes dáýirinde halqymyzdy aýyldan uzatpaı, mádenıetten, órkenıetten oqshaý qaldyrdy. Sony ózimiz de bastan ótkerdik. Tipti mektep oqýshylary aqysyz qara jumys istedi. Aýyl men qala arasyna kózge kórinbeıtin ótkel qoıyldy. Qysqasy, sol zamanǵa búgingi kúnniń bıiginen qarasam, kóp nársege kóńilim tolmaıdy. Al búginde aýyl men qala mádenıeti jaqyndaı túskenin ańǵaramyn. Buryn shalǵymen shóp shaýyp, arbamen otyn tasyǵan aýyl turǵyndarynyń qasynda qalalyqtar áldeqaıda mádenıetti kórinetin. Qazir bári ózgerdi.
Olımpıada chempıony, marqum Jaqsylyq Úshkempirovtiń: «Ár aýyldan bir azamat shyǵyp, týǵan jerin kórkeıtýge kúsh salsa, aýyl ajarlana túsedi», dep aıtqany bar edi. Qalada kez kelgen sport túrimen aınalysýǵa múmkindik bar. Al aýylda ondaı jaǵdaı bolǵan joq. Aýyl balalary boıyndaǵy qabileti men ónerin ózderi ushtady. Keıbir talantty jastar orys tilin bilmegennen qoǵamnan shettep qaldy. Máselen, biz áskerde bolǵanda orysshany jetik bilmegendikten qatty qınaldyq. Sodan namysqa tyrysyp, sol qıyndyqty jeńýge tyrystyq.
Áskerden oralǵannan keıin Shalkóde aýyldyq okrýgine qarasty Talas (Qoshqar) aýyly Shoqan Ýálıhanov atyndaǵy segiz jyldyq orta mektebine dene tárbıesi pániniń muǵalimi bolyp ornalastym. Aǵashtan salynǵan eski mektep. Jaǵdaıy syn kótermeıdi. Sport quraldary múldem joq. Oqýshylar eski bas kıimniń ishine shóp tyǵyp, dop jasap oınap júr. Sport alańy da salynbaǵan. Bir jaǵynan, dene tárbıesi pánin eshkim sabaq dep eseptemeıdi. Sodan birden jumysqa kiristim. Aldymen oqýshylardy uqyptylyqqa, tártipke úırettim. Dene tárbıesinde sport kıimin kııýdi talap ettim. Erkin kúresten sport sheberi retinde kúres úıirmesin ashtym. Balalardy daıyndaıtyn oryn bolmaǵandyqtan, mekteptegi aǵash sheberhanasynyń edenine saban tósep, sonda daıyndaldyq. Sóıtip, aýdandyq jarystarǵa qatysyp, júldeli oryndarǵa ıe boldyq.
1983 jyly mektebimiz on jyldyqqa aınalyp, eki qabatty jańa ǵımaratqa kóshti. Oqýshylar sany 300-ge jetti. Degenmen mekteptiń sport zaly tolyq jabdyqtalǵan joq. Áriptesim Qaharman Raqymbekov ekeýmiz aptalap júrip, sportzaldy bir qalypqa keltirdik. Kúres úıirmesiniń jumysyn odan ári jandandyrdyq. Bizge aýdandaǵy qazaq kúresiniń jattyqtyrýshysy Bekbolat Birbaev aqyl-keńesin berip otyrdy. Aıadaı ǵana eldi mekende aýyl sportyn damytýǵa jalǵyz men ǵana emes, kóptegen azamat úles qosty.
Qazir el eńsesi bıik. Aýylda bolsyn, qalada bolsyn kózdiń jaýyn alar zamanaýı sport keshenderi jetkilikti. Jastarǵa sporttyń kez kelgen túrimen aınalysýǵa múmkindik mol. Keıde osy sport saraılary bizdiń jas kúnimizde bolǵanda ǵoı dep armandaımyn. Árıne, ýaqytty keri qaıtara almaımyz. Aýyl – ulttyń qara shańyraǵy. Bastysy, osyny umytpaıyq.
Nurlan ÁKIMBAIULY,
zeınetker ustaz
Jetisý oblysy
