Jahandaný dáýirindegi jalǵyzdyq

Jasy júzden álde­qashan asyp ketken Gogoldiń keıipkerin búgingi ýaqyttyń qaharmany jasaýǵa kez kelgen rejısserdiń júregi daýalamasy anyq. Aka­kııdi atom zamanyndaǵy adam­dar­dyń qurdas-qurbysy ja­saýǵa búgingi kún rejısseriniń qarymy jete me? Kúni keshe Al­maty memlekettik Qýyrshaq teatrynyń sahnasynan jarq etken «Shekpenniń» premerasyna bara jatyp osy oıdyń qursaýynan shyǵa almadyq. «Shekpendi» sahnalaýǵa HHI ǵa­syrdyń teatr áleminde esimi asa tanymal talantty re­jıs­ser­lerdiń biri Nıkolaz Sa­bashvılı Grýzııadan arnaıy shaqyrylǵan eken. Barǵan bette bizge málim bolǵany, álemniń eń tanymal teatrlaryna attaı qalap, spektakl sahnalaýǵa shaqyrylatyn N.Sabashvılı – rýhanı qarymy myqty, suranysta júretin sanaýly rejısserdiń biri ári Grý­zııadaǵy qýyrshaq teatrlary birlestiginiń jetekshisi de.

Gogoldiń «Shekpen» pove­sindegi qarapaıym sheneýnik Akakıı Bashmachkındi kim bil­meıdi? Jalǵyzbasty, kedeı adam. О́mir súrýge ıkemi joq. Aınalasyndaǵy adamdardyń aıarlyǵy men qatygezdigi ony janshyp tastaǵan. Búkil ómiriniń máni jumys dep oılap, moınyna qamyt baılap alyp, mańaıyndaǵy merezderdiń kúlkisi men mazaǵyna ushyrap, súıretilip tirshilik keship júrgen bireý. Ústindegi jibi setinep, sógilgeli turǵan eski shekpen – áleýmettik mártebesiniń aıǵaǵy. Osynyń bárine ol yzaly, ókpeli. Biraq ony kórsete alatyn júrek, qaırat qylatyn rýh joq. О́mir Akakııdiń syrtynda emes, ishinde qaınap jatyr...

Tiginshi jańa shekpen tigip bergen kúngi Akakııdiń qýanyshyn aıtyp jetkizý múmkin emes. «Shekpen» mıstıkalyq saryn aralasyp, qosalqy álemniń qu­by­lysy qatar júrgendeı áser beredi. О́zimen ózi jazýyn jazyp, tynysh, isine muqııat ómir súrip júrgen Akakııdi aınalasy erkine qoımaı, sheńberinen shyǵýǵa májbrleıdi. Akakııdi mańaıyndaǵylar mazaq etken saıyn yzaqorlyǵy arta tú­sedi, psıhıkalyq aýytqýy bar, júıke júıesi buzylǵan adam­nyń alaq-julaq keıipine engizedi. Tipti jaǵasy janattyń terisinen tigilgen qymbat shekpenge qoly jetse de, Akakııdiń ishki arpalysy báseńdemeıdi. Sebebi tóńiregindegiler kemsitip, tómendetkenin qoımaıdy. Syr­tyn ózgertkenimen, ishki jan dúnıesi ózgermegen ókpeli adam ólira shaqtaǵy qýanyshty sezinýge daıyn emes.

Spektakl salǵan jerden qyzyqty bastalady. Bul jolǵy sahnada «oınaǵan» qýyrshaqtar erekshe boldy. Basy bólek, de­nesi bólek, qoly bólek, aıa­ǵy bólek, tipti aıaq kıimi de bólek bir qýyrshaqtyń qımyl-qozǵa­lysyna on adam qyzmet etedi. Ádepki klassıkalyq úlgidegi bes saýsaqqa jippen ilingen marıonetka qýyrshaqtar emes, mundaǵy keıipkerdiń ár múshesin ár adam oınatqan soń rejısser kóp oıdy ısharamen, tuspalmen beredi. Ár detaldy sóıletedi. Qolǵap kıgen qýyrshaq beınelerdiń qımyly tilsiz sóıleıdi. Sah­nada anımasııalyq fılm jú­rip jatqan sekildi ıakı ártis ja­saǵan pantomımo sııaqty áser bergenimen, keıipkerdiń kóńil kúıi men mımıkasyn aq qolǵaptar senimdi keıipteıdi. Rejısser izdenisi tosyn. Buryn-sońdy Qýyrshaq teatrynyń sahnasynda bolmaǵan jańa stıl, túrli sımvoldarǵa toly, jańa ssenografııalyq sheshim, basty geroı Shoqan Qulnazarovtyń oıyn órnegi de ózgeshe, osynyń bári kórermendi eriksiz jetelep, eliktire túsedi. Jańa ınter­pretasııadaǵy «Shekpenniń» kórkem qundylyǵy kóz aldyda osylaısha bıiktedi. Sahnada aıryqsha ahýal ornaǵanyn jas kórermender de kishkentaı jú­regimen sezip, jym-jyrt qalypta baqylaǵanymen bildirdi.

«Baıqasańyz, akterlerdiń bári de qara kıim kıgen. Tek Aka­kııdiń ústinde aq shańqan kóı­lek, shalbarynyń qyry synbaǵan, muntazdaı taza. Ju­mysyn minsiz atqaryp, ózi jasap alǵan «zona komfortadan» shyqqysy kelmeıdi. Anyǵynda, shyǵýǵa qorqady. Ol ózine emes, ózgege unaýǵa tyrysady. Soǵan qarastan joly bolmaǵan adam. Akakııdiń bir ǵana armany bar – jańa shekpen alý. Sol shekpendi alý úshin tabysyn tamaqtan únemdep, ol ashtyqqa da kónedi, aınalasyndaǵylardyń qııanatyna da shydaıdy. Osy shekpenniń jolynda ol býllıngke ushyraıdy. Rejısser osy detal arqyly mektepte býllıngke ushyraǵan balalarǵa, býllıng jasaýǵa oqtalyp júrgen buzyq balalarǵa bul áreketiniń durys emes ekenin jetkizedi. Spektakl sońynda menen qoltańba alyp jatqan oqýshylardyń biri: «aǵa, men eshqashan eshkimge býllıng jasamaımyn» dep ýádesin berip ketti. Bul – qoıylym muratynyń oryndalǵany», deıdi Akakııdiń rólin oınaǵan Shoqan Qulnazarov.

 «Shekpen» – jahandaný dáýirindegi jalǵyzdyq týraly qoıylym. Qazir kóptiń ishinde júrip jalǵyzdyqtan jarylyp kete jazdaıtyn, top adamnyń ishinde otyryp toryǵatyn adam kóp. Biraq sol kedergiler men sátsizdikterge qaramastan qoǵamnan ornyn tabýǵa tyrmysyp júrgen adamdardyń jan­keshtiligi súısindiredi. N.Sabash­vılıdiń aıtýynsha, Gogol bul shyǵarmasynda ózin qor sezinetin kembaǵal adamnyń sezimin jáne onyń sebebin qozǵaıdy. Bul saıasattan da, jeke qarym-qatynastan da joǵary turǵan tereń másele. Bul – jas ereksheligi shektelmegen barlyq jastaǵy kórermenge arnalǵan qoıylym. HHI ǵasyrda «qarym-qatynas defısıti» degen túsinik paıda boldy, bul qoıy­lym, jaqyny jatqa aınalyp, qoǵamnan boıyn aýlaq salyp, óz-ózinen oqshaý tartyp bara jatqan áleýmettiń qasiretin baıandaıdy, ózektiligi – osynda.

Akakıı adamnyń aıaýshy­lyǵyn týǵyzatyn personaj, solaı bola tura, spektakl sar­kazmge tunyp tur. Adam­nyń aspan astynan oryn ıele­nýi, qoǵamdy quraıtyn san tarap­taǵy áleýmettik top ishinen tulǵa bolyp qalyptasýy ońaı emes. Almaty Qýyrshaq teatrynyń ártis­teri bir saǵat ýaqyt ara­ly­ǵynda osy qıyn­dyqtyń jigin ashyp, kórsetip berdi. Spek­takldiń basty kórer­meni bolǵan 5-7 synyp oqý­shy­lary «Shek­pendi» bir demmen tamashalady. Siltideı tynyp otyryp tyńdap, sońynda kórermen qoshemetine bas ıip turǵan bas keıipkerdi «Akakıı, seni jaqsy kóremiz!», «Akakıı – myqty!» dep aıǵaılap shyǵa­ryp salýy, demek rejısser ıdeıa­synyń áleýmettik sanasy oıanyp, ortaǵa endi beıimdelip kele jatqan jasóspirimniń júregin qataldyqtan jasqap, ıite alǵany.

ALMATY