Kákimjan Qazybaev ózi basqaratyn QazTAG ujymynyń shyǵarmashylyq qyzmetkerleri arasynda. Sýretti túsirgen – I.Býdnevıch
Iá, boıymyz ósip, oıymyz erjetkende ózimiz sóz etip otyrǵan jannyń qaramaǵynda eńbek etip, bes jyl birge jumys istegendigimizdi qalaı umytaıyq? Ol basylym basshysy men ondaǵy shyǵarmashylyq ujym músheleri arasyndaǵy ózara túsinistik pen syılastyqqa toly keremet kezder edi. Sonyń belgisindeı bolsyn dep abzal aǵa ómirden ótken 1989 jyldan soń men zamandastarynyń júrekjardy sózderin jınaqtap, «Qazaqstan» baspasynan «Kózden ketse de, kóńilde qalǵan» degen estelikter kitabyn shyǵarǵanmyn. Al 2009 jylǵy 80 jyldyq mereıtoıy qarsańynda «Amanat» atty portrettik esse de jazǵanmyn. Osymen ustaz aldyndaǵy paryzymyz óteldi-aý, shamasy, degen oıda edik. Biraq... Taıaýda jeke arhıvimdi retke keltirip otyrǵanymda «Qazaqstan kommýnısi» jýrnaly redaksııasy. 1986-1989 jyldar» degen qoıyn dápterimniń shyǵa kelgeni. Ony ashyp qarasam bas redaktor Kákimjan aǵanyń sol ýaqyttardaǵy aptalyq lezdeme, basqosýlarda aıtqan ıdeıalary men qolǵa alǵan uıymdastyrý jumystaryn óte qysqa túrde qaǵazǵa túsirip otyrǵan ekenmin. Qoıyn dápterdegi ár bet tyń derekter men sırek faktilerge tunyp tur. Bulardy kórgende oılanyp qaldym. Sóıttim de jańadan tabylǵan osy málimetter negizinde arýaqty aǵa týraly taǵy bir maqalaǵa qalam tartýdy jón kórdim.
-1-
...Meniń bul jýrnalǵa jumysqa shaqyrylýym 1986 jyldyń aqpan aıyndaǵy mynadaı jaǵdaıǵa baılanysty boldy. Ol sol ýaqyttaǵy Ortalyq Komıtettiń ıdeologııa jónindegi hatshysy Kákimjan Qazybaevtyń qyzmet ornyn aýystyryp, biz sóz etkeli otyrǵan teorııalyq-saıası basylymǵa jetekshilik etýge kelýi edi. Osyǵan baılanysty Kákeń joǵarydan berilgen tapsyrma boıynsha redaksııany jasartýǵa kiristi. Burynǵy kásibı jýrnalıst, baspasózdiń barlyq býynyndaǵy qyzmet baspaldaqtarynan baıyppen basyp ótken kánigi maman bul kisiniń sondaǵy dittegen kadrlarynyń qatarynda «Lenınshil jas» gazetinde jumys istep júrgen men de bar bolyp shyqtym. Bas redaktorymyz Seıdahmet Berdiqulov «Qazaqstan kommýnısiniń» maǵan «quda túsken» joǵarydaǵy habaryn estigende qatty qınaldy. О́ıtkeni ózi jumysqa alyp, ózi tárbıelep ósirip, endi tolyqqandy maman bolǵan meni basqa redaksııaǵa jibere salý ońaı ma? Biraq qansha degenmen ol kisi jasy úlken Kákeńniń aıtqan sózinen asyp kete almady. Aǵa áriptesiniń ótinishin jerge tastamaı, meniń atalǵan jýrnalǵa bólim meńgerýshisi bolyp barýyma kelisimin berip, sát sapar tiledi.
Ashyǵyn aıtaıyn, biri zeınet jasyna kelip, ekinshisi ol mejeden asyp ketse de áli jumys istep júrgen sol kezdegi jýrnal qyzmetkerleri qaı jaǵynan alyp qaraǵanda da myqty adamdar edi. Olaı deıtinim, aldymen bul aǵa býyn ókilderi HH ǵasyr basyndaǵy asharshylyqty kórgen, 1941-1945 jyldardaǵy soǵysqa qatysyp, sondaǵy ot keshýden ótken jandar bolatyn. Sodan soń olar sol alapattan elge aman-esen kelisimen, ústilerindegi soldat shınelin sheshpeı, stýdent partasyna otyryp, bilim alyp, respýblıkalyq gazet-jýrnaldardaǵy nebir qıyn da kúrdeli jumystardy tabandylyqpen atqarǵan eńbek torylary-tyn. Bárinen buryn ómir degenniń ne ekenin ábden kórgen bul aǵalarymyz óte saýatty, eki tilge birdeı jetik qabilet ıeleri edi. Olar nebir qıyn qujat, is qaǵazdary men resmı materıaldardy orys tilinde esh qatesiz jazyp, sol tilden qazaqshaǵa múdirmeı aýdara da beretin.
Sózim qurǵaq bolmas úshin osy jaıtqa baılanysty bir mysal aıtaıyn. Ataqty Karl Marks bar ǵoı. Mine, sol aqyl-oı alybynyń «Kapıtal» atty túsinýge óte qıyn, kúrdeli eńbegi 50-jyldardyń aıaǵynda ana tilimizge aýdarylyp, oǵan osy «Qazaqstan kommýnısindegi» aǵalarymyz da atsalysqan eken. Jýrnal redaksııasy tabaldyryǵyn attaǵan 80-jyldardyń ortasyndaǵy bizdiń kezimizde joǵarydaǵy kitaptyń ekinshi basylymyn jaryqqa shyǵarý týraly Partııa tarıhy ınstıtýtynda másele kóterilip, soǵan ázirlik júrip jatty. Sonda oǵan jaýapty komıssııa músheleri bas redaktor Kákimjan aǵa Qazybaevqa telefon soǵyp, budan shırek ǵasyr buryn «Kapıtaldy» tárjimeleýge «Qazaqstan kommýnısi» qyzmetkerleri tarapynan qatysqan adamdardy suraǵany bar. Sol kezde jýrnalda ol jumysqa atsalysqan 2 qyzmetker qalǵan eken. Biz mine, osy aǵalarymyzdy kórdik. Birge jumys istedik. Aıtqan aqyl-keńesterin tyńdap, tárjime salasyndaǵy tájirıbelerin úırenýge tyrystyq. Basshymyz Kákeńniń eńbegi sonda, ol kisi redaksııadaǵy bul aǵa býyn ókilderiniń qyzmetterine tıispedi. Ortalyq Komıtettiń redaksııa apparatyn jańart degenin biz sııaqty kadrlarmen jasartqany bolmasa, Tóleýbaı Ydyrysov, Ábıbolla Ahmetov, Bekmyrza Baımahanov, Oraq Smaǵulov sekildi ardager jýrnalısterdi qysqartpady. Alańsyz jumys isteýlerine jaǵdaı jasap, urpaqtar sabaqtastyǵyn saqtap qaldy. Al bul kisiler bizdi qıyn jumystarǵa qalaı úıretip, kómektesti deseńizshi!
...Ol ýaqyt elimizde 1985 jylǵy qaıta qurý lebiniń esip, 1986 jyly ótken SOKP XXVII sezinen keıin jurttyń odaqtaǵy jańa ózgerister dáýirine aıaq basamyz dep jelpinip jatqan kezi edi. Bıik minbeler men túrli jıyndardaǵy demokratııa, jarııalylyqqa oraı aıtylyp jatqan tyń oı, ozyq ıdeıalar jaqsy-tyn, árıne. Biraq qaı saladaǵy basshylar da buǵan daıyn bolmaı shyqty. Ol sol kezdegi úlkendi-kishili mekeme ıeleriniń jańalyq ataýlyny jatyrqap, eski jumys tásilderiniń jalyna jarmasyp alǵan ádetterinen anyq baıqalatyn. Partııa dırektıvalary men úkimet qaýly-qararlarynda: «Jeke basqa tabyný zardaptarynan eldi habardar etý, repressııa kezindegi jazyqsyz jazalaýdy jarııaly túrde kórsetý, odan bergi toqyraý jyldaryndaǵy tomaǵa-tuıyq tirlikten arylý jóninde ashyq aıtylsyn», – degen nusqaýlar berilip jatqanymen, sondaı derek, málimet, anyqtama saqtalǵan salalyq oryndar qorqasoqtap, redaksııalardyń ótinish hattaryn keri ysyrdy da otyrdy. Bul baıaǵy: «Erteń zaman qalaı bolady? Basymyz pálege qalmaı ma?» – degen ásire saqtyq edi.
-2-
Mine, sondaı óliara, ótpeli kezde biz bir kezdegi respýblıkadaǵy úshinshi adam, bas ıdeolog Kákeńniń qaıratyn kórdik. Qoǵamdaǵy qatyp qalǵan muz tońynyń baspasózdegi siresken seńin sógý úshin ol kisi aldymen bárimizben aqyldasa otyryp, keshendi jospar jasady. Sodan soń redaksııaǵa quzyrly organdar: Ortalyq Komıtettiń Nasıhat bólimi men Memlekettik qaýipsizdik komıtetiniń, burynǵy ózine baǵynyshty mekemeler: Partııa tarıhy ınstıtýty jáne Bas arhıv basqarmasynyń jaýapty adamdaryn shaqyrdy. «Dóńgelek stol» basyndaǵy suhbat» dep atalatyn osy otyrysta: «Partııamyz ben úkimetimiz, – dep bastady sózin Kákeń, – el basqarýdaǵy burynǵy ketken kemshilikterdi kórsetińder. Ondaı solaqaılyq endi qaıtalanbasyn. Ashyp jazyńdar», – deıdi. Bizdiń jýrnal qyzmetkerleri buǵan daıyn. Oǵan dálel: sóz etkeli otyrǵan taqyrypqa arnalyp jasalǵan redaksııanyń keshendi jospary. Biraq ókinishke qaraı, atalǵan iske sizder ázir emes bolyp shyqtyńyzdar. О́tinish hattarymyzdy keri ysyrasyzdar. Málimet, anyqtama berý jónindegi áńgimeni uzyn arqaý, keń tusaýǵa salyp jatyrsyzdar. Sonda partııanyń aldymyzǵa qoıyp otyrǵan mindetin qalaı júzege asyramyz? Ortalyq Komıtettiń bizge jetekshilik etip otyrǵan bólimine erteń ne dep esep beremiz? «Tıisti mekemeler esikterin tars jaýyp alǵan. Kirgizbeıdi», – desek uıat. «О́tinishimizge qulaq aspaıdy», – dep shaǵymdaný ábestik. Ne isteımiz?
– Máseleniń qoıylysy durys, – dedi jýrnal bas redaktorynyń sózinen keıin oılanyp baryp til qatqan Memlekettik qaýipsizdik komıtetinen kelgen ókil, polkovnık Ábdirahmanov. – Osy basqosý aldynda bastyqtaryma kirip, ózara pikir alysqanbyz. Sonda ol kisiler 1937 jylǵy zobalańda ustalyp, 1957-1960 jyldardaǵy aqtalýǵa ilikpeı, umyt qalǵan otandastarymyzdyń tizimin berýge peıildi ekenin aıtty. «Jarııalaýǵa jatpaıdy» degen grıfi bar papkadaǵy sol derekterdi marqumdardyń týǵan-týystary bile me, bilmeı me, bul belgisiz. Sondyqtan atalǵan tizimdi jýrnalǵa ár oblys boıynsha berip turǵan durys qoı dep oılaımyz.
– Al bizdiń mekeme muraǵatynda akademık Sátbaevtyń Stalınge jazǵan haty bar, – dep sózge aralasty osy kezde Bas arhıv basqarmasynyń bastyǵy Sapar Baıjanov aǵamyz. – Bul 1952 jylǵy alasapyranda ǵalymnyń qarsylastarynyń: «Ol kúmándi «Edige batyr» jyryn el aýzynan jazyp alǵan ultshyl», – dep jazǵan aryzyna baılanysty Qanekeńniń Kreml basshysyna bergen túsiniktemesi ǵoı.
– Bárekeldi! Durys-aq. Endi osy otyrǵan bárińizge bir suraq. 1932 jylǵy asharshylyqqa baılanysty jazylǵan ataqty «Beseýdiń haty»... Sodan keıingi Turar Rysqulovtyń da osyndaı janaıqaıy... Bular qaıda? Qaı mekeme arhıvinde dep oılaısyzdar?
– Ol eki qujat ta, sodan soń Oraz Isaevtyń Stalınge joldaǵan 1933 jylǵy haty da bizde, – dedi Kákeńniń saýalyna ún qatqan Partııa tarıhy ınstıtýty dırektorynyń orynbasary Raqymjanov. – Basshylyqqa hat joldap suratsańyzdar, ózimizdiń aýdaryp ári qajetti túsiniktemelerin jasap berýimizge ábden bolady. Biraq bárin emes. Bir-birlep... Bulardan bólek.., ıá, budan basqa ınstıtýt ǵalymdarynyń sizderdiń basylymdaryńyzǵa dep oılastyrǵan bir taqyryby bar edi. Ol – «Bizderdi kim basqaryp keldi?» degen hronıkalyq zertteý maqala. Qup kórseńizder ony jazýdy Qarpyqova degen ǵylymı qyzmetkerimizge tapsyraıyq. Buǵan qalaı qaraısyzdar?
...Jınalys bitken soń kelgen qonaqtardyń sózderi men ýádelerine qatty kóńildengen Kákeń endi solardyń beretin materıaldaryna baılanysty bárimizge tapsyrma júkteýge kiristi. Atap aıtqanda, ǵylym men mádenıet bóliminiń meńgerýshisi Toqtarbek Qyzyqbaev Bas arhıv basqarmasymen habarlasyp otyratyn boldy. Nasıhat bólimine jetekshilik etetin Bolat Babaqov MQQ-dan josparlanǵan dúnıeni qadaǵalaýǵa kóshti. Uıymdyq-partııalyq jumys bóliminiń meńgerýshisi maǵan Partııa tarıhy ınstıtýtymen baılanys jasap otyrý tapsyryldy. Sonyń nátıjesinde jýrnalǵa aldymen kelgen maqala «Sátbaevtyń Stalınge haty» edi. Ony ózi de myqty jýrnalıst, Bas arhıv basqarmasyna barǵanǵa deıin «Sosıalıstik Qazaqstan» gazetinde kóp jyl redaktorlyq qyzmet atqarǵan Sapekeń, Sapar Baıjanov aǵamyz qatyryp turyp aýdaryp, alǵysóz sekildi túsiniktemesin de myqtap jazyp, redaksııaǵa óz aıaǵymen ákelip berdi.
Sodan keıingi bizdiń qolymyzǵa ile-shala kelip tıgen dúnıe 1920-1988 jyldar aralyǵyndaǵy keńestik Qazaqstanǵa jetekshilik etken birinshi basshylar týraly maqala edi. Ony oqyp otyryp qalaı tańǵaldyq deseńizshi. Sebebi buryn mundaı derek dál osyndaı júıelilikpen esh jerde aıtylyp, jazylmaǵan edi. Ras, Qazaq ensıklopedııasynda atalǵan qaıratkerler alfavıttik tártipke baılanysty ár tomǵa shashyrap ornalastyrylyp, tolyq emes túrde berilgeninen habarymyz bar bolatyn. Al 1985 jylǵy «Qazaqstan Kompartııasy tarıhynyń ocherkteri» atty úlken eńbekte ol múlde joq-tyn. Endi jańa zaman talabyna baılanysty Partııa tarıhy ınstıtýtynyń ǵylymı qyzmetkeri ázirlegen myna qolymyzdaǵy maqalada bári tolyq qamtylǵan bolyp shaqty. Onymen tanysqandaǵy taǵy bir tańǵalǵanymyz, tańǵala otyryp qorlanǵanymyz sol ótken 68 jyl ishindegi keńestik Qazaqstandy basqarǵan 18 adamnyń 3-eý ǵana qazaq, qalǵan 15-iniń ózge ulttar ókili ekendigi edi. Bulardy mysal retinde bir-birden ǵana alyp aıtar bolsaq: Pestkovskıı (polıak), Kostelovskaıa (ýkraın), Naneıshvılı (grýzın), Goloshekın (evreı), Mırzoıan (armıan), Skvorsov (orys), Ponomarenko (belarýs), Iýsýpov (uıǵyr) der edik. Bulardyń ara-arasyndaǵy 8 adam orys pen ýkraın ulttaryn quraıdy. Al qazaqtardan she? «Olar kimder?» – deısizder ǵoı. Muhammedhafıı Myrzaǵalıev (1921), Jumabaı Shaıahmetov (1946-1954), Dinmuhammed Qonaev (1960-1962 jəne 1964-1986).
Joǵaryda aıtylǵan «Sətbaevtyń Stalınge haty» men «Bizderdi kim basqaryp keldi?» atty maqalalar jýrnalda jaryq kórisimen el buǵan gý ete tústi deısiz. Olardyń artynan ala berip oqyrmandarǵa «Beseýdiń haty», sondaı-aq «Turar Rysqulovtyń Stalınge haty» jəne jol tartty. Odan keıingi atalǵan jarııalanymdardy Oraz Isaevtyń Kremlge joldaǵan janaıqaıy jalǵastyryp, tolyqtyra tústi. Osy jerde atap aıtatyn nərse, asharshylyq jónindegi bul qujattardyń təýelsizdik tusynda emes, ómirde Keńes ókimeti əli bar ýaqytta jaryq kórgendigi edi. Redaksııanyń osy qadamy respýblıkamyzdaǵy zııaly qaýym ókilderi úshin óte zor oqıǵa boldy. Al atalǵan dúnıelerdi arhıvtiń jabyq sórelerinen tıisti adamdar arqyly aldyrtyp, «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalyna ǵana jarııalatqan bas redaktorymyz Kəkeń, Kəkimjan Qazybaevtyń eńbegi endi aıtpasa da túsinikti ǵoı dep oılaımyn. Bul jerde sol oqıǵaǵa kýəger meniń: «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalyna ǵana jarııalatqan», – degen sózdi aıryqsha bólip aıtýymnyń óz məni bar. О́ıtkeni kónekózder ǵana biletin joǵarǵydaǵy synı hattar sodan jarty ǵasyrdan keıingi qaıta qurýdaǵy demokratııa, jarııalylyq dúmpýi arqasynda 1988-1989 jyldary alǵash ret tek ózimiz sóz etip otyrǵan teorııalyq-saıası basylymda jaryq kórgen edi. Respýblıkamyzdaǵy ózge gazet-jýrnaldardyń sodan keıin de, qazir de ózderi basyp júrgen atalǵan materıaldardy qaıdan alǵanyn aıtpaı, úzip-julyp jarııalap kele jatqandary «Qazaqstan kommýnısindegi» sol mətinder. Osy arada: «Derekkózge nege silteme jasalynbaıdy? Ony kórsetý sonshalyqty qıyn ba? Ədep pen obal-saýap qaıda?» – degen sózder, amal joq, oıǵa oralmaı qoımaıdy.
...Ol kez ıaǵnı, 1985-1988 jyldar aralyǵyndaǵy ýaqyt óte qıyn kezeń edi dep joǵaryda aıttym. Iə, minberlerde: «Qaıta qurý keldi. Demokratııa men jarııalylyqqa jol ashyldy. Alǵa!» – degen urandar aıqaılap aıtylyp jatqanymen, sózden iske kóshý ońaı bolmady. О́ıtkeni jumys istep turǵan eski júıe elge burynǵysha bılik júrgize berýdi qalady. Al ýaqyt talap etken jańa úderister negizindegi is-qımyldar túrli bıýrokratııalyq kedergilerge ushyrap, qoǵamda qanat jaıa almaı jatty. Tipti atqarýshy býyndardyń ishinde ol ýaqytta: «Osy saıasattyń aıaǵy qalaı bolar eken?» – degen kúdik te joq emes edi. Biraq kóptiń aty kóp qoı. Ýaqyt óte kele KSRO-daǵy 290 mıllıon halyqty rýhanı turǵydan demep otyrǵan ortalyq buqaralyq aqparat quraldarynyń arasyndaǵy «Izvestııa», «Argýmenty ı fakty», «Ogonek» jəne «APN» sekildi gazet-jýrnal, agenttik tarapynan jańa úderiske degen umtylys baıqala bastady. Oǵan odaqtaǵy ǵylym, bilim, saıasattaný salasyndaǵy akademııa, ınstıtýttardyń ozyq oıly basshylary men mamandary qosyldy. Sóıtip atalmysh ujymdarda qaıta qurýdyń alǵa qoıǵan mindetterinen týyndaıtyn jumysty jeleldetý, onyń qozǵaýshy kúshi – adam faktoryn jandandyrý batyl qolǵa alyndy. Al ózimizdiń Qazaqstanǵa kelsek, ol ýaqyttaǵy sondaı bastamashy býyndardyń biri «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalynyń basshylyǵy bolǵan edi. Oǵan redaksııa qyzmetkerleriniń 1986 jyldyń naýryzynan 1989 jyldyń qazanyna deıingi atqarǵan jańashyldyqqa toly isteri dəlel.
-3-
Joǵarydaǵy jaıttar, qurmetti oqyrman, maqalamyzdyń basynda sóz etken qoıyn dápterden sol ýaqyttaǵy zaman tynysyna saı iriktelip alynǵan ómirlik mysaldar. Endigi aıtaıyq degenimiz, bizdiń qolymyzǵa keıinnen kelip tıip, osy bloknot arasyna uqyptap salynyp qoıylǵan orys tilindegi shaǵyn jazba. Munyń ıesi – memleket jáne qoǵam qaıratkeri Kákimjan Qazybaev. 2009 jyldyń kókteminde ony maǵan aǵamyzdyń aıaýly jary Orynsha apa Qarabalına men jıeni Beken Nurahmetov jibergen edi. Buryn esh jerde jarııalanbaǵan ol mátindi alǵash oqyǵanymda ózimniń ne bolǵanymdy bilmeı ketkenmin. Qazir de mine, kózim buldyrap, dál sondaı kúı keship otyrmyn.
«Apyraı, – dedim ishimnen kúbirlep, – qylqandaı jas kezinde respýblıkalyq «Lenınshil jas» gazetinde jaýapty hatshy qyzmetin abyroımen atqarǵanyn bylaı qoıǵanda, keıin QazTAG atty alyp aqparat agenttiginiń dırektory, Ortalyq Komıtettiń ıdeologııa jónindegi hatshysy, odan saıası-teorııalyq «Qazaqstan kommýnısi» jýrnalynyń bas redaktory laýazymyndaǵy aǵamyzdyń ómirden baz keshetindeı taýsyla sóılep, túńilýine ne sebep boldy eken? Ol kezde biz bul kisimen bir redaksııada jumys istedik qoı. Sonda qatar júrip, basshymyzdyń janaıqaıǵa toly ishki kúızelisin qalaı sezbegenbiz?» Bloknot paraǵyndaǵy bir bettik oryssha mátin astynda «1987 g. 12.09» degen belgi tur. Al jazbany ústirt qarap, beıjaı oqý tipten múmkin emes. О́ıtkeni onda Máskeýdiń Almatydaǵy Jeltoqsan oqıǵasynan keıin qazaq halqyn qaralaǵan qaýlysyna baılanysty shyńǵyrǵan shyndyq shyrqyrap tur. Onda bylaı delingen:
«Iа dolgo byl prıgovoren sılamı tıhoı mashıny davlenııa k molchanııý. Segodnıa ý menıa dýshevnyı vzryv. Iа ne mogý molchat, kogda zadevaetsıa chest ı sovest moego naroda.
Iа byl boısom ıdeologıı, byl ıdeologom ot mozga do kosteı. Iа byl gotov pojertvovat soboı radı kommýnıstıcheskogo ıdeala. Odno postanovlenıe po nasheı respýblıke, tak nazyvaevoe po patrıotıcheskomý ı ınternasıonalnomý vospıtanııý, perevernýlo vse v moeı dýshe. Kogda selyı moı narod nazvan nasıonalıstom, prı tom na glazah vseı strany, ıa poterıal vsıakýıý verý k okrýjaıýshım, k verham, kotorye mnoıý rýkovodılı dolgıe gody, k samomý sebe. Vot chto sdelal neprodýmannyı, nevzveshannyı dokýment so mnoı ı ne tolko so mnoı.
Segodnıa na nas davıt tot je samyı dokýment, oglıadyvaemsıa, boımsıa. Beret verh strah, a ne razým. Etot strah brosaet to v odný, to v drýgýıý kraınost. Pod davlenıem etogo straha ýnıchtojaem lýchshýıý sılý, lýchshıh lıýdeı. Po kraıneı mere dýshım.
Segodnıa dýshıtsıa moı ıazyk. Ýmret ıazyk, ýmret narod. Kazahskıı ıazyk v reanımasıonnom sostoıanıı. Eslı ded ne ponımaet vnýka, eslı otes obıasnıaetsıa s detmı na lomannom rýsskom ıazyke, mojno schıtat eto normalnym s tochkı zrenııa lenınskoı nasıonalnoı polıtıkı. Bolshınstvo kazahov ne znaıýt rodnoı ıazyk.
Prı takom polojenıı nýjen takoı Zakon, nýjen prejde vsego dlıa ojıvlenııa so smertelnogo polojenııa samogo kazahskogo ıazyka.
Iа predpochıtaıý kýlt lıchnostı, chem kýlt boltovnı. K.Kazybaev. 12.09.1987 g.»
Mine, bul bir kezdegi bas ıdeologtiń óz qoǵamy týraly aıtqan ókinishti sózi. О́mir boıǵy eńbeginiń jelge ushqany jónindegi pushaıman pikiri. Budan: «Idealdarǵa adal boldyq. «Aǵa ultqa» qurmetpen qaradyq. Baqytty bolashaq bar degenge sendik. О́kinishke qaraı, biz ómir súrip, qyzmet etken memleketimizdiń saıasaty is júzinde olaı bolmaı shyqty. Ásirese ult máselesinde. Sonyń saldarynan keńestik kezeńdegi úlken-kishimizdiń bári derlik aldanǵan urpaq boldyq. Sender, keıingi býyn, biz sııaqty bos uranǵa boı aldyrmańdar», – degen oıdy ańǵarǵandaımyz. Jáne: «Ásireqyzyl úgit-nasıhatqa bas-kóz joq berilip ketpeńder. Bılikke qyzmet etýdiń óz ólshemi bar eken. Oǵan keıin baryp qana kóz jetkizdik. Odan jasar qorytyndy: tıisti shekten, qalypty jaǵdaıdan asyp ketpeńder», – dep eskertkendeı. Iá, bul ıshara bılik pen saıasatqa kózsiz sený qasiret degen sózder ǵoı. Osyny baıqap, baǵamdaǵanda teolog ǵalym Aınur Ábdirásilqyzynyń 2011 jyldyń 28 qazanyndaǵy «Egemen Qazaqstanǵa» bergen suhbaty eske túsedi. Tilshimen aradaǵy áńgimesinde ol Muhammed paıǵambardyń bir hadısin keltiredi. Onda: «Esh nársege, tipti dinge de shekten tys berilmeńder», – dep aıtylady eken. Qudaıdyń bir pendesi Kákeń, Kákimjan Qazybaev aǵa da Quran súresinen buryn esh habary bolmasa da soǵan uqsas oıdy óz ıntýısııasymen sezip aıtqanyna tańǵalasyń. О́ıtkeni ol ýaqyt dindi ǵaıbattaǵan ateızm zamanynyń bel alyp turǵan kezi edi ǵoı. Soǵan qaramastan... Iá, osynyń ózi kóp jaıdy ańǵartqandaı.
Janbolat AÝPBAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
ASTANA
