О́ner – halyqtiki

Jańaqorǵan aýdanynyń ónerge degen kózqarasy meni burynnan tolǵandyratyn. О́ıtkeni, esimdi bilgeli sol ónerdiń aınalasynda júrmin. Qazaqsha aıtqanda, sol teriniń bir pushpaǵyn ılep kelemin. Aýdannyń mádenıet salasyn basqardym, aýdandaǵy Álshekeı atyndaǵy óner mektebinde dırektor bolyp istedim. Osy ýaqyttar ishin­de kórgenimmen, kóńilge túıgenderimmen oqyr­manmen bóliseıin. Bireý keliser, bireý kelispes... Súgirdiń ustazy sanalǵan dáýlesker kúıshi Álshekeı atamyzǵa marqum B.Baıkenjeev júgirip júrip óner mektebiniń atyn alyp berdi. Sol óner ordasynda dırektor bolyp qyzmet istep júrgen kezimde mekteptiń 30 jyldyǵy qarsańynda bilim uıasynyń aldyna Álshekeıdiń bıýstin qoıýǵa usynys aıtyp, aýdan basshylarynan bastap oblys ákimine deıin bardym. Biraq eshkimnen qoldaý bolmaı, talabym tasqa shaǵyldy. Sodan soń óz kúshimizben mekteptiń qabyrǵasyna «Bul jerge 1992 jyly Súgirdiń ustazy dáýlesker kúıshi Álshekeıdiń aty berildi» dep bir jaǵyna, ekinshi jaǵyna «1972-1992 jyldary B.Baıkenjeev ómiriniń sońǵy kúnderine deıin dırektor bolyp qyzmet istedi» dep qara granıtten estelik taqta qoıdyrdym. Men ol jerden qyzmetten ketken soń qaı aqylgóıdiń aıtqanyn bilmeımin, qara tastan estelik taqta qoıýǵa bolmaıdy dep aldyryp tastapty. Ony alyp tastaǵanda kimdi muqatpaqshy boldy eken. Meni me, álde Álshekeı men Beksultandy ma? Menińshe, bul isten tek ónerge zııan keldi. Qazaqtyń án ónerine «Aqbaıan», «Aqsholpan», «Jeńeshem», «Jańaqorǵan», t.b. kóptegen elge tanymal ánderdi alyp kelgen B.Baıkenjeevtiń ómirinde bolǵan myna bir oqıǵany úlkender umyta qoımaǵan bolar. Bekeńniń ústinen aryzdar jazylyp, kún kórsetpegen soń ol Jańaqorǵandy tastap, Almatyǵa ketip, 3-4 jyl júrip qaıtqan bolatyn. Daryndy akter, rejısser, dramatýrg, ánshi, aqyn Á.Májıtovtiń ónerdegi taǵdyry da kisi qyzyǵarlyqtaı boldy dep aıta almaımyn. Allanyń bergen keremet óneri bola tura, mádenıet salasynan qyzmet taba almaı ár jerde jumys istep júrdi. О́miriniń sońǵy jyldarynda bes-alty jyl mádenıet salasynda qyzmet istep, qandaı nátıjege jetkenin bilemiz. Asharshylyq taqyrybyna jazylǵan «Bir úzim nan» atty dramasyna bılikten, ne bolmasa jeke adamdardan qoldaý tappaı jalǵyz sıyryn satyp Almatyǵa kelip, M.Áýezov atyndaǵy akedemııalyq teatrynda kórsetýi erlik emeı ne? Eger ózi súıgen óner salasynda júrgende qanshama shyǵarma jazǵan bolar edi. О́kinishti-aq. О́mirden ótkennen soń da qurmettelip jatqany shamaly. Artynda qalǵan súıikti jary, ul-qyzdarynyń arqasynda aty atalyp keledi. Bolmasa Á.Májıtov atyndaǵy halyq teatrlarynyń oblystyq, respýblıkalyq baıqaýyn eki jylda bir ótkizip tursa, qandaı ǵanıbet bolar edi. Ol da aýdan basshylyǵynyń ónerge degen kózqarasynyń salǵyrttyǵynan. Al aıtystyń aqtańgeri atanǵan M.Kókenovtiń kózi tirisinde qanshalyqty basshylardyń qurmettegenin bilmeımin. Qaıtys bolǵannan keıin osy ýaqytqa deıin Manap aqynnyń atyna laıyq birde bir is-shara ótken emes. Eger de kelgen qonaqtar ataqty M.Kókenov atyndaǵy kóshe qaısy dese ne basynyń, ne aıaǵynyń qaısy ekeni belgisiz kósheni kórsetýge uıat. Al ol kisiniń zamandastary E.Qońqabaev, M.Raıısheva týraly aıtatyn sóz de joq. Esirkep Qońqabaev aǵanyń uly Bóribaı kókemiz qaıta-qaıta aıtyp júrip ákesine bir kósheniń atyn alyp berdi-aý, áıteýir. Jańaqorǵan aýdanynda mýzyka salasyndaǵy saýat alǵan birinshi maman. Búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı seziletin «Qarakózaıym», t.b. tamasha ánderdiń avtory Bekeńnen (Baıkenjeev) bastap bárimiz ustaz sanaıtyn N.Jamanbaev aǵamyz týraly aýdan basshylary bilmeıdi de ǵoı deımin. Jasyraq kezinde belgili ǵalym B.Alııarov aǵamyz ustazdy eske alý konsertterin uıymdastyryp turatyn. Sońǵy jyldary ol kisi de sharshady, árıne. Bizdiń elde izdeýshisi joq adamdar esten shyǵyp qala beretini qalaı? Ondaı kisiler bar. Mysaly, Nartaımen birge qyzmet istegen erekshe óner ıesi Kúndebaı, Nartaıdyń shákirti T.Aıbergenov arnap óleń jazǵan Qutbaı aqyn, aýdanda alǵash halyq teatryn uıymdastyrǵan M.Raııshevalar. Al aýdannyń mádenıet salasynyń bastyǵy dataly kúnderge arnalǵan merekeni toılaýdan basqa eshnárse bilmeıdi. Aýdandaǵy ónerge degen osyndaı kózqarasty sezgen soń S.Eleýov, D.Syzdyqovtar da elden ketti. Olary durys ta bolǵan eken. Dúısenhannyń Jańaqorǵan týraly jaqsy áni bolatyn, keıin aty ózgerip, basqa án bolyp ketipti. Buryn Dúısenhannyń munysy qalaı dep ishteı renjip júretinmin. Keıin túsindim.Derekti fılm rejısseri K.Omarovtyń usynysymen Qalılanyń sózine jazylǵan «Jánnatym – Jańaqorǵanym» atty án jazdym. «Sol ánimdi jaryqqa shyǵarý úshin demeýshi bolyńyz», dep aýdan ákiminiń aldyna neshe ret bardym. Osy máselemen ákimniń orynbasarlaryna, mekeme basshylaryna, qaltaly azamattarǵa ótinish jasadym. Kórermiz dep shyǵaryp salýdan aspady. Almatyǵa kelgen soń ol týraly estigen Memlekettik syılyqtyń laýreaty akademık Amangeldi Sadanov aǵamyzdyń arqasynda án jaryqqa shyqty. Ol kisige úlken rahmet, Allanyń nury jaýsyn! Al kórshi Shıeli aýdanynda Shıelige arnalǵan qyryqshaqty án bar. Ar jaǵyn ózderińiz oılanyp qorytyndy jasaı berińizder. Men, jumys surap /qyzmet emes/ aýdan ákiminen bastap mádenıet bólimi, bilim bólimi bastyqtarynyń aldaryna baryp shyqtym, nátıjesiz. Maǵan qatty batqany aýdannyń oblystaǵy esep berý konsertine qatysaıyn dep ótinish jasaǵanymda, sol konsertke qatystyrmaǵany. Elbasynyń Jarlyǵymen berilgen «Qazaqstannyń eńbek sińirgen qyzmetkeri» qurmetti ataǵy bar aýdandaǵy jalǵyz óner ıesi bola turyp, súıikti sahnama jete almaǵanym janyma qatty batty. Shyndyǵynda, aýdannan shyqqan birde-bir ónerpazymyz elge kelip óner kórsetken emes. Burnaǵy jyly D.Syzdyqov elge baryp Roza Rymbaeva, taǵy da basqa belgili ónerpazdardy ertip aparyp tegin konsert kórsetkende, búkil el alaqanyna salyp otyrǵan Qazaqstannyń halyq ártisi Rymbaevaǵa aýdan ákimi kelip iltıpat bildirýge jaramaǵanyn qalaı túsinemiz? Qazaqtyń aıtys ónerinde erekshe orny bar Ábilqaıyr Syzdyqovtyń maqalada jazǵandaı, aýdandyq emhanada jumys isteýi eldigimizge syn, ónerge jasalǵan qııanat emes pe? Qazaqtyń Ostrovskııi atanǵan qaısar aqyn, jerlesimiz Nurtas Isabaev byltyr 60-qa toldy. О́tken joly kezdeskenimde: «Endi qansha jasaıtynymdy Alla biler, osy mereıtoıym atalmaı qalady-aý!», dep qamyǵyp otyr. Qazaqtyń qazirgi kórnekti aqyndarynyń biri Esenǵalı Raýshanov Kelintóbede orta mektepti bitirgen. Erterekte bir kezdeskenimde: «Ábdireıim, mende bir azamatqa jetetin abyroı-ataq, qyzmet, bedel bar. Jylda 1 qyrkúıekte Kelintóbege, ózim oqyǵan mektepke jańa oqý jylynyń bas­talýymen quttyqtap jedelhat jiberemin. Balalarym: «Áke sizdi izdep jatqan eshkim joq qoı, ony kimge jiberesiz?», – deıdi. Shynynda da, Jańaqorǵannan meni izdep jatqan eshkim joq», dep ókpesin bildirgen bolatyn. Sol kezdegi aýdan ákimi Ibragım Ábıbýllaevqa kelip, Esenǵalıdyń ókpesin aıtqanymda: «Jaraıdy, osy kúzde shaqyryp, kezdesý ótkizeıik», – degen edi, ol kisi aýysyp ketip, ol da aıaqsyz qaldy. Men qazir Esenǵalımen kezdesýge uıalyp júrmin. Baıaǵyda kúıeýi ólgende bir apamyz: «Qaı qylyǵyńdy aıtyp jylaıyn», degen eken. Sol aıtpaqshy, qaısy birin aıta bereıin. О́ner halyqtiki, al halyqtyń ıesi sol eldiń basshylary bolǵandyqtan, óner ıelerine basshylardan qamqorlyq bolýy tıis. Shyǵystyń jeti juldyzynyń biri Hafızge Aqsaq Temir aıtypty: «Aqyny ákimin izdegen el baqytsyz, ákimi aqynyn izdegen el baqytty», dep. Múmkin aýdandaǵy keıbir kemshilikter óner adamdaryn, qurmetti azamattaryn ákim baýyrlarynyń izdemegendiginen bolar. Munyń bárin jazyp otyrǵandaǵy maqsatym – ishtegi oılarymmen bólisý jáne osy aıtylǵan jaǵdaılardy oqyp, aýdan basshylary oılanar degen úmit qoı. Basqa nıetten aýlaqpyn. Ábdireıim О́MIROV, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri. Qyzylorda oblysy.