Prezıdent solardyń bastylarynyń biri retinde erterekte bolǵan tarıhı oqıǵalar men osyǵan belgili bir mólsherde qatysy bar tanymal tulǵalardyń áreketterin osy kezderi talmas tartys ústinde talqylap, ar sotyna salǵysy keletindeı pıǵyl tanytýshylardyń kóbeıip bara jatqanyna alańdaýshylyq bildirdi. Shyny kerek, bizdi de bul jaıt biraz ýaqyttan beri tolǵandyryp júr edi. Sondyqtan osy oraıda sana saraıynda talaıdan qordalanyp qalǵan oıymyzdy ortaǵa salmaı tura almadyq.
Álbette, tarıhı shyndyq aıtylýy kerek. Aqıqat – almas qylysh, ol qyn túbinde qylańytyp jatyp almaıdy. Erte me, kesh pe, jaqtaýshyny jaryp ótip, áıteýir bir jalǵannyń jaryǵyna shyǵady. Alaıda bul joly meńzelip otyrǵan raıdaǵy áńgime dáıekti derekterge negizdelgen shynaıy shyndyq shyraıynan emes, aýyzeki sóz syńaılas alypqashpa túıtkilderden túren tartatyn qıys qaýesetter haqynan qozǵalyp otyr. Bir qyzyǵy, tarıhtyń qoınaýynan bulaısha qısyn izdeıtinder kánigi tarıhshylar emes, kóbine-kóp belgili bir oqıǵalar men jaǵdaıattar tóńireginen ilip alyp sóz taratýǵa ǵana jaraıtyn, bilim deńgeıleri dárkúmán kádýilgi kóp sózdi dıletanttar bolyp keledi. Áleýmettik jelilerdiń tarlandary bolyp alǵan olar sondaıda máseleniń túpki mánine asa kóp kóńil bólmeı, sózdiń kenin ońdy-soldy aýdaryp-tóńkerip jatady. Mundaılardyń deni bir kitapty shala-pula bir sholyp, qarap shyǵyp nemese bir maqalany dendetip oqyp alyp, kósiltip jaza salady. Qandaı da bir tarıhı máselelerdi indetip kóterip, paıymdy pikir bildirý úshin bir emes birneshe, keıde tipti áldeneshe ondaǵan kitapty oqyp shyǵýǵa týra keletini olardyń qaperine de kirmeıdi. Sóıtip, otbasy, oshaq qasyndaǵy sydyrma sıpatynda qozǵalatyn saraptaýlaryn qalyń kópshiliktiń nazaryna usyna qoıady.
Tarıh ǵylymy tek tarıhı naqty faktige, tolyqqandy tujyrymǵa súıenedi. Fakti – tarıhtyń tili, jany, irgetasy, sulbasy, negizgi elementi, matematıkanyń sıfrlarsyz, lıngvıstıkanyń leksema birlestikterinsiz ómir súre almaıtyny sııaqty, ol da ózine kerekti naqty derektersiz tirshilik etýge qaýqarsyz. Biz sondyqtan áldeqandaı bir mátinderdiń tarıhı shyndyqqa qanshalyqty janasymdy ekenin qarastyryp otyrǵanda, birinshi kezekte onyń qandaı senimdi faktilerge súıenip turǵanyna nazar aýdaramyz. Eger istiń faktilik jaǵy ysyrylyp qalyp, dúdámal dolbar men pátýasyz paıymǵa jol berilse, usynylyp otyrǵan mátinderdiń quny, eger olar belgili bir pýblısıstıkalyq nemese fılosofııalyq qasıetterge ıe bolsa da, túkke turǵysyz ekeni aıdan anyq aıqyndala túsedi. Álbette, mundaı shıki shirkinder tarıh ǵylymymen eshqashan qatar qona almaıtyny beseneden belgili.
Tarıh ǵylymynyń mindeti – shynaıy tarıh pen boljamdy tarıhtyń kózge kórinip turǵan aıansyz arajigin bir-birine etene jaqyndastyrý nemese olardyń arasyndaǵy aıyrymdardy barynsha azaıtý. Bul mindetti júzege asyrý barysynda faktiler men oqıǵalardyń jón-josyqsyz ınterpretasııaǵa ushyrap ketýine jol berýge bolmaıdy. Ádette qalyń kópshiliktiń, bylaıǵy jurttyń temir talqysyna túsip ketken oqıǵalar tarıhty naqty ǵylymnan aýa jaıylýshylyǵy mol gýmanıtarlyq ǵylymǵa aınaldyryp jiberedi.
Qazaq «Oqý – ınemen qudyq qazǵandaı» degendi beker aıtpaǵan. Bul naqyldyń tarıh ǵylymyna tikeleı qatysy bar. Demek «jeti ret ólshep, bir ret kesetin» qaǵıdat tarıh úshin aýadaı qajet. Tarıh shúbáli sheshimderdi, ekiushty emlelerdi qalamaıdy. Osy turǵydan kelgende, Prezıdenttiń qazaq qoǵamynda birazdan beri tartys-talas arqaýyna aınalyp kele jatqan «Shyńǵys hannyń tegi kim?» degen turpattaǵy josyqtar jóninde aıtyp ótken tujyrymymen tolyq kelisemin. Sebebi bul negizsiz emes.
Birinshiden, ol zamanda áli qazaq degen halyq bolǵan joq, ıaǵnı qazaq ulty qalyptasqan joq edi. Al qazirgi qazaq etnosyn qurap otyrǵan taıpalar men rýlardyń bárin birdeı óz násilimizge jatqyzýǵa haqymyz joq. Bul úshin sol zamandaǵy rýlar birlestikteriniń bizden basqa kóptegen etnostyń sapynda bar ekenin aıtsaq ta jetkilikti. Máselen, jalaıyr taıpasynyń kóp bolǵanda, on paıyzdaı bóligi ǵana qazaq tinin qalyptastyrýǵa qatysqan, qalǵan qalyń bóligi parsy men ázerbaıjan jamaǵatyna sińip ketti. Sol sııaqty qońyrattyń tórtten bir bóligi ǵana qazaq qonysynda, qalǵandary negizinen ózbek pen qaraqalpaqtyń tútinin tútetip otyr. Sonaý Kavkazdaǵy qumyqtar ózderin túgelimen qypshaq taıpasynyń ókili sanaıdy. Mundaı mysaldardy qazaqtyń qazirgi rýlarynyń kez kelgeninen tarqatyp aıtyp shyǵýǵa bolady.
Ekinshiden, Mońǵolııa jeriniń Kenditaý aımaǵyndaǵy Onon ózeniniń jaǵasynda Esýgeı batyrdyń otbasynda ómirge kelgen Shyńǵys hannyń bórjúgin taıpasyna jatatyny arǵy-bergi tarıhı mánbelerdiń bárinde taıǵa tańba basqandaı jazylyp qalǵan. Osy rette bórjúginniń keıin XV ǵasyrda tarıh sahnasy aıdynyna shyǵatyn qazaq halqynyń dińgeginde múlde bolmaǵany da beseneden belgili.
Úshinshiden, ǵalymdarymyz atalǵan taıpanyń túrkitildi ekenin de áli tolyq dáleldep shyǵa qoıǵan joq.
Tórtinshiden, belgili matematık Asqar Jumadildaev aıtpaqshy, Shyńǵys hannyń «qazaq» ekenin aıǵaqtap shyǵýdan dál qazir bizge kelip-keteri joq. Munyń ornyna, biz áli Ulyq ulystyń («Altyn Orda» ataýyn Batys oqymystylary oılap tapqan) memlekettik tili qypshaq tili bolǵanyn álem aldynda tolyq dáleldeı almaı kelemiz. Biz úshin tap qazir osy taqyryp barynsha mańyzdy. Osyǵan talassyz qol jetkizgen kezde bizge KSRO tarıhshylary tańǵan kóptegen traktat adyra qalyp, tarıhymyzdyń birtalaı beti qaıta ashylar edi.
Memleket basshysy keıingi jyldary qazaq qaýymy ortasynda paıda bolǵan Alash kósemderi men keńes qaıratkerlerin bir-birine qarsy qoıyp, aıdap salý tendensııasyn da oryndy synǵa alyp otyr. Prezıdent atap ótkendeı, olardyń árqaısysy zamanynda óz dúnıetanymy aıasynda qoǵam múddesine qyzmet etti. Aıtylyp otyrǵan qaıratkerlerdiń birde-biri «qazaqqa bolmasyn» degen joq, birde-biri óz halqynyń múddesine qaıshy keletin ántek áreketterge barmady, qaı-qaısysy da óz turǵysynan jurtyna jaqsylyq jasaýǵa umtyldy. Biraq olardyń barlyǵy da kádimgi ózimiz sııaqty jumyr basty, julyn júıkeli pende-tin, al pende bolǵannan keıin adam áste qatelespeı, jaza baspaı, artyq-kem qımyldamaı turmaıdy. Baz biri tipti jappaı qýǵyn-súrgin dúrbeleńi keńinen etek alyp turǵan almaǵaıyp kezeńde joǵarydan partııa atynan berilgen tapsyrmalardy oryndamasqa amalsyz boldy. Bálkim, halqyna qalaıda bir adal bolǵandarynyń birden-bir aıǵaǵy shyǵar, sol ardaqtylarymyzdyń eshbiri stalındik repressııa mashınasynyń oqpanynan aqyry qutyla almady. Al qazirgi beıbit, qoı ústine boztorǵaı jumyrtqalaǵan dáýirde jańbyr jaýmaı sý bolyp júrgen, memleket pen eline shashetekten zalal keltirip kele jatqan, qatelikteri eki dúnıede de ótelýi qıyn azamattar bizdiń qoǵamymyzda az ba?! Salystyra kelip, qarar bolsaq, aldyńǵy tolqyndaǵy atalar men aǵalardyń olqylyqtary qazirgi keıbir kisápir kisilerdiń kesirli tirlikteri qasynda jip ese almaı qalady. Osyndaıda naǵyz synshyldar áldeqashan súıekteri qýrap qalǵan arýaqty babalarǵa qarsy shaıqas ashpaı, aldymen osyndaı zııankestermen kúresip alsyn degiń keledi. Sondyqtan bul mazmunda da áńgimeni burqyratýdyń endigi jerde esh reti joq dep esepteımin.
Bir nárse aıqyn: Alash zııalylary HH ǵasyrda qazaq qoǵamynyń barsha jańarýynyń basynda turdy. Olar ózderine deıingi tarıhı tulǵalardyń el úshin kerekti eńbekterinen tamyr tartty. Sóıtip, ata-babalarymyzdan beri sabaqty jibi jalǵasyp kele jatqan uly dala demokratııasyn jańǵyrtty. Olar zar zaman aqyndarynan, Abaıdan eń ozyq oılardy ekshep alyp, azattyq jolyndaǵy kúrestiń tıimdi ádis-tásilin tańdap aldy. Osy tolymdy tolqyn shyn máninde jalpy qazaq ıntellıgensııasynyń qarlyǵashtary edi. Endi kelip, olardy bir-birine qarsy qoıýdyń qajettigi bar ma?! Joǵaryda atap ótkenimizdeı, olardyń kózdegeni qazaqtyń azattyǵy men halyqtyń múddesi boldy. Sol sebepti de jas urpaqty tarıhtan túńildirýdiń, teris oı týdyrýdyń esh qajeti joq. Endigi másele ótken tarıhtan taǵylym ala otyryp, Ádiletti Qazaqstandy qurý bolýǵa tıis. Memleket basshysynyń Ulttyq quryltaıda aıtyp otyrǵany da osyny meńzeıdi.
Qazaqta erteden kele jatqan «О́speıtin eldiń balasy ónbeıtin daýdy qýady» degen naqyl bar. Búgingi qoǵamnyń ózekti máseleleri solaqaılyqtan aýlaq bolýǵa úndeıdi. Rasynda da, elbuzarlar halyq ishine iritki salýǵa qyzmet etedi. Halqymyz qazir onsyz da din men til turǵysynda tórtke bólinip ketýdiń qarsańynda tur. Endi solardyń qataryna tarıhı oqıǵalar men tulǵalarǵa qatysty daý-damaı kelip qosylsa, jurt jetige bólinip ketedi. Mine, biz osydan saq bolýymyz kerek. Uly Abaı bul ahýaldy «Birińdi, qazaq, biriń dos, kórmeseń, istiń bári bos» dep ertede-aq eskertip ketken. Osyny dáıim jadymyzda ustaǵanymyz jón. Al tarıhty tereńdetip taldaýdy, oǵan baıypty baǵa berýdi tarıhshylardyń ózderine qaldyraıyq.
Murat BAQTIIаRULY,
saıası ǵylymdar doktory, professor, Senatorlar keńesiniń múshesi
