SAMǴAÝ

Sultan Jıenbaev – elimizdiń saıası ómirimen birge jasasyp kele jatqan qaıratker. El ómirindegi eleýli oqıǵalarǵa kýá ǵana emes, oǵan belsene aralasqan azamat. Kúni keshe Uly Otan soǵysynyń 65 jyldyǵy atap ótilgende, sol soǵysta erlik kórsetken sanaýly adamdardyń qatarynda Sultekeń Máskeýge de baryp, úlken toıǵa qatysyp qaıtty. Sol sura­pyl soǵystan eske alatyn jaılar kóp. Basqasyn aıtpaǵanda, qazaqtyń batyr qyzy Mánshúk Mámetovamen bir qury­lymda birge qyzmet atqardy. О́zi qatty jaralan­ǵanda, Mánshúktiń járdem berge­nin, jigerlendirgenin ol esh ýaqytta umytpaıdy. Soǵystan keıin Sultan Jıenbaev eldi qalpyna keltirý jumy­syna belsendi qatysty. Onyń úlken uıymdastyrýshylyq qabiletin ańǵaryp, respýblıka basshylyǵy ony jaýapty jumystarǵa jiberdi. Qyryq jyldaı temir jol, saýda salasynda, partııalyq jáne memlekettik jumysta basshylyq qyzmette boldy. Segiz jyldaı respýblıka Saýda mınıstri, on bes jyl boıy respýblıka Mı­nıstrler Keńesi tóraǵasynyń oryn­basary qyzmetin atqardy. О́miriniń sol tusyn aıtqanda, Sultekeń qazaqtyń birtýar azamattary, úlken qaıratkerler Dinmuhamed Ahmetuly Qonaev, Báıken Áshimuly Áshimov, Nursultan Ábishuly Nazarbaevtar týraly tebirene áńgime qozǵaıdy. – Úlken qaıratkerler týraly, olar­men qarym-qatynasta bolǵanyń týraly aıtý qıyn. Olarmen aralasqandy aıtqan-da, maqtanǵandaı kórinesiń. Biraq taǵdyr degen bar, sol taǵdyr meni sol adamdar­men qyzmettes etti. Tipti otbasylyq aralasýǵa da, jaqyn júrýge de jazdy. Sonda reti kelgende olar týraly aıtý paryzdaı kórinetini de bar. Negizgi áńgime Nursultan Ábishuly Nazarbaev týraly bol­ǵanmen, men sózdi Dinmuhamed Ahmet­uly Qonaevtan bastaǵym kelip otyr. Nazarbaevtaı jas ta bolsa alǵyr basshyny alǵash tanyǵan Dımekeń ǵoı. – Biz de, Sulteke, halqymyzǵa aıryq­sha qyzmet etken osynaý eki basshynyń qarym-qatynasy týraly suramaqshy edik, ózińiz bastap kettińiz... – Dımekeńdi erekshe jaqsy kórgen­dikten ǵana emes, osy eki tulǵanyń arasynda ózim ańǵarǵan baılanystyń barlyǵynan da solaı etip otyrmyn. Dımekeń jaryqtyq respýblıkanyń shırek ǵasyrdaı birinshi basshysy boldy.  Eshkim oǵan kóp otyrdyń degen joq. Qaıta Máskeýdiń jetesiz basshylary ony ornynan alǵanda, qazaq jastarynyń bas kótergeni de kóp jaıdy ańǵartady. Eldi odan ári basqara bergeni jón edi degenderi ǵoı bul. Sol Dımekeń adam tanyǵysh edi. Ol tanyǵan adamdardyń ishinde kezdeısoq kelgender bolmaıtyn. Búgin kelip, erteń ketetinder kezdespeıtin. Sonyń arqasynda basshy­lyqta alasapyran aýystyrýǵa jol be-rilmeıtin. Endi Dımekeń men Nazar­baevtyń qatysyna kelsek, jetpisinshi jyldardyń aıaǵynda Qaraǵandyda respýb­lıkalyq partııa aktıviniń jınalysy ótti. Oǵan Qonaevtyń ózi qatysty. Sonda sol jınalysta sóz sóılep, keleli oı aıtqan jalyndy jas partııalyq qyzmetkerdiń alǵyrlyǵyna rıza bolypty. Ol Qaraǵan­dy oblystyq partııa komıtetiniń ónerkásip jónindegi hatshysy Nursultan Nazarbaev edi. Almatyǵa kelgen soń Dıme­keń osy jınalysta sóz bolǵan máselelerdi Ortalyq partııa Komıteti Bıýrosynyń múshelerine keńinen aıtyp berdi. “Oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy Nursultan Nazarbaev degen alǵyr, bilimdi mamandy Ortalyq Komıtet hatshylyǵyna usynsam degen oıym bar”,  degen edi Dımekeń. Keıin Ortalyq Komıtet plenýmynda birinshi hatshynyń usynysy biraýyzdan qoldaý tapty. Nursultan Ábishuly Almatyǵa kelgen soń, jaqsy aralasa bastadyq... – Osy jerde sózińizdi bóleıik, Sulteke, siz buǵan deıin Nursultan Ábishulymen kezdesken joq pa edińiz? – Iá, umytyp barady ekem, men Nursultan Ábishulyn 60-shy jyldardyń aıaǵynda kezdestirgem. Onda men res­pýb­lı­ka Saýda mınıstri edim de, issaparmen Temirtaýǵa bardym. Onda Nursultan Nazarbaev qalalyq partııa komıtetiniń hatshysy eken. Barǵan jumysym boıyn­sha jaǵdaımen tanys­tym, hatshymen pikir almastyq. Maǵan ol aıryqsha áser qaldyrdy. Jaǵdaıdy jan-jaqty biletin­digimen, máseleni tereń paıymdaıtyn­dyǵymen, pikirin jetik jetkizetindigimen, erekshe sheshendigimen meni tańdandyrdy. Qazaqtyń jas qyrandaı ótkir bir balasy samǵap ushqaly turǵandaı kóringen. Meniń aldyma da qordalanyp qalǵan biraz máselelerdi aqtaryp saldy. Keıin óz tarapymnan, mınıstrdiń qolynan keletindeı dárejede, sol máselelerdi sheshýge kómek qolymdy sozdym. – Sol tanystyǵyńyz keıin Nurekeń Ortalyq Komıtettiń hatshysy bolǵan kezde jalǵasyn tapqan shyǵar? – Áńgime mynada: ol Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń ónerkásip jónindegi hatshysy bolsa, men Qazaq KSR Mınıstrler Keńesi tóraǵasy­nyń jeńil ónerkásip jónindegi orynba­sarymyn, bylaısha aıtqanda, ekeýmizdiń ılegenimiz bir teriniń pushpaǵy. Jańa qyzmettiń qyr-syryn Nurekeń bu­ryn­nan da biledi. Tek jumystyń aýqymy ózgerdi. Buryn bir oblys máselesin qam­tysa, endi respýblıka kólemindegi máselelerdi sheshýge týra keledi. Onyń ústine, kúni keshe óndiristiń ózinde tikeleı jumys istegeni bar, sol máselelerdi janymen sezinedi dese de bolady. Ol zaman – partııanyń degenimen júrgen zaman. О́mirdiń barlyq salasyndaǵy saıasatty partııa belgileıdi. Respýblıka ekonomıka­sy­nyń ózekti salasy – ónerkásip damýynyń baǵyt-baǵdaryn belgileý jáne oǵan basshylyq jasaý Nurekeńe júkteldi, bul mindetti ol abyroımen atqardy dep aıta alamyn. Kóp nárseni kózimmen kórdim. Biraz máseleni birlesip sheshtik. Ortalyq Komıtet pen respýblıka Úkimeti arasynda jaqsy qarym-qatynas qalyp­tasty. Partııanyń basshylyq rólin alǵa tosyp, úkimettik qurylymdarǵa tizesin batyrǵan emes. Onymen kezdesken jurt sóz estımin dep emes, máseleni sheship qaıtamyn dep baratyn. – Arada endi bir bes jyl ótkende, Sulteke, sizge Nursultan Ábishulymen tikeleı birge jumys isteýge týra keldi. – Osy jerde taǵy da Dımash Ahmetulyn eske alǵym kelip otyr. Sol tusta Kompartııa Ortalyq komıtetiniń birinshi hatshysynyń qatysynsyz respýb-lı­kanyń basshy qyzmetine eshkim ta­ǵaıyndalmaıdy. Birinshiniń ózi usynady, áıtpese usynysty sol adam maquldaıdy. 1984 jyly Úkimetti uzaq ýaqyt basqarǵan Báıken Áshimuly Áshimov Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqa­synyń tóraǵasy qyzmetine aýysty. Onyń ornyna Nursultan Nazarbaev taǵaıyndaldy. Bul Dıme­keń­niń tańdaýy ekendiginde daý bolmasa kerek. Sol tusta tájirıbesi de bar, isker­ligimen de kóringen azamattar barshylyq edi. Basqasyn bylaı qoıǵanda, oblysty basqaryp otyrǵan bilikti azamattarǵa da bul qyzmetti tapsyrsa, alyp ketetini anyq. Biraq Dımekeń, bolashaqty oılady bilem, 44 jastaǵy Nursultan Nazarbaevqa toqtaǵan. Arǵysyn aıtpaǵanda, sol Ortalyq komıtettegi bes jyl hatshylyq qyzmeti­nen onyń aýqymdylyǵyn, el basshysyna laıyqty qasıetterin ańǵarǵany anyq. Tereń bilimdi, kez kelgen aýdıtorııany baýrap alatyn týa bitti sheshendik qasıet boıyna daryǵan Nursultan Ábishuly sol kezdegi Odaqtaǵy eń jas Premer-Mınıstr boldy. – Buǵan deıin siz 14 jyl Úkimet basshysynyń orynbasary bolyp qyzmet atqardyńyz. Jańa Úkimet Tóraǵasyn burynǵylarmen salystyrýǵa múmkindigińiz bar. Osy rette ne aıtar edińiz? – Bul jerde aldymen halqymyzdyń abzal azamaty Báıken Áshimuly kóńilge oralady ǵoı. Dúnıeden ozǵanyna da kóp bola qoımaǵan Baıekeń de kemeńger qaıratkerlerimizdiń biri boldy. Tipti qyzmetinen ketkennen keıin de ol sol kemeńgerliginen aınyǵan joq, halqymyz­dyń abyz aqsaqalyna aınaldy. Al onyń qyzmetine kelsek, ol baısaldy da para­satty basshynyń ónegesi dep sıpattaýǵa laıyq. Áldenege asyp-sasý, qıyndyqta abyrjyp qalý ol kisige jat edi. Tek ózi ǵana emes-aý, ol jetekshilik etken úlken basqarý organy tııanaqtylyqpen, úıle­simdilikpen, baıyptylyqpen jumys istedi. Arpalys bolmaıtyn. Sodan da osynaý qyzmette ol uzaq otyrdy. Oǵan partııa da, Dımekeń de úlken senim artty. Endi sol Baıekeń men onyń ornyn basqan Nurekeńdi salystyrar bolsaq, uqsastyǵy da kóp, erekshelikteri de bar der edim. Basty uqsastyq – ekeýi de jumysqa barynsha berilgen, el múddesine barynsha adal basshylar boldy. Erek­shelik degende, Nazarbaev jiger-qýaty tasyǵan jas basshy, oǵan bilimdarlyǵyn qosyńyz. Áıteýir osy eki qaıratkerdi salystyrǵan soń, Nazarbaevtyń Áshi­mov­ten alǵan ónegesi de az bolmaǵan shyǵar dep oılaımyn. Muny, Nursultan Ábish­ulynyń ózi de Báıken Áshimulynyń 90 jyldyǵynda arnaıy aıtty da. Al meniń sonda baıqaǵanym, jańa tóraǵa ózinen bu­rynǵy basshynyń atyna syn aıtqan emes, onyń atyn qadirlep aıtyp otyratyn. Ol qıyn kezeń edi. Keńes Odaǵynyń eko­nomıkasy men halyq sharýashy­lyǵynda toqyraý baıqala bastaǵan kezde kelgen Nazarbaev onyń respýblıka eko­nomıkasyna dendep enbeýi úshin kúresti. Odaqtyq úkimetpen, onyń mınıstrlik­terimen tyǵyz baılanysta bolyp, kóp máselelerdi sheship otyrdy. Osy jerde onyń kimmen bolsa da, qaı deńgeıde bolsa da til tabysý qabiletin erekshe atap ótkim keledi. Ol tek óz respýblıkamyzda ǵana emes, odaqtyq kólemde bedelge ıe bola bastady. Onyń pikirimen sol odaqtyq deńgeıdegi basshylar da sanasatyn. Bul respýblıkamyz úshin mańyzdy másele­lerdiń oń sheshilýine jaǵdaı jasady. – Árıne, sol tusta partııanyń degeni bolyp turdy da, respýblıkanyń birinshi basshysy sanalatyn Qazaqstan Kompar­tııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevtyń bedeli kúmán týdyrmaıtyn, al is júzinde Úkimet basshysy respýblıkada ekinshi tulǵa boldy. Osy eki basshynyń ara qatynasy jóninde keıde ártúrli áńgimeler estilip qalady. – Joǵaryda Dinmuhamed Ahmetuly­nyń Ortalyq komıtettiń hatshylyǵyna Nazarbaevty qalaı usynǵanyn jáne onyń bári ashyq túrde júrgizilgenin aıttym. Ol kezde jasyryn áńgime, áldebir toptyń tyqpalaýy deıtin bolmaıtyn. Qabiletimen kóringen adamǵa qoldaý kórsetiletin jáne ol ashyq aıtylatyn. Nursultan Nazar­baev Úkimet basshysy bolyp taǵaıyndal­ǵannan keıin Dinmuhamed Ahmetulynyń Bıýro mú­shelerine: “Sizderdiń ómirlik táji­rı­be­lerińiz mol, Nursultanǵa barynsha qoldaý kórsetińizder. Túbinde eldi basqaratyn osy bolady” degenin óz qulaǵymmen estigem. Men ǵana emes, basqalar da estidi. Alǵashqy kezde-aq Nurekeń Úkimet basshysy bolyp saılan­ǵannan keıin  bolashaq el bıliginiń tizginin osy adamnyń ustaıty­nyn ańǵarǵanbyz. О́zara áńgimede solaı deıtinbiz. Ras, sol tustaǵy totalıtarlyq júıe, Máskeýdiń óktemdigi Dımekeńniń ózi tańdaǵan adamǵa aq tilekpen bılik tizginin ustatýǵa múmkindik bermedi. Araǵa Máskeýdiń qoldaýymen kelgen Kolbın degenniń kılikkenin de jurt biledi. Biraq báribir aqyrynda Dımekeńniń sol tań­daýy, aq tilegi júzege asty. Meniń piki­rimshe, Nursultan Ábishulynyń Úkimet basshysy bolǵan ýaqyt onyń respýblıka­nyń birinshi basshylyǵyna daıyndyq kezeń boldy. Bul mektep jas basshyǵa kóp nárseni úıretti, ony shyńdady, samǵap bıikke kóterilýine jaǵdaı jasady. Qonaev sol tusta Odaq kóleminde bedeldi basshy edi. Ásirese, Orta Azııa elderinde aıryqsha bedelge ıe boldy, ol óziniń baıypty kemeńgerlik qalpynan aınymaıtyn. Kadrlarǵa asa saqtyqpen qaraıtyn, olardy sapyrylys­tyryp, aýystyryp jatpaıtyn. Eshkim de ózin qashan aýystyrar eken demeı, adal, izdenimpazdyqpen jumys istese, eńbegi baǵalanatynyna, bolashaǵyna tolyq senimmen qarar edi. Halyq arasynda da Dımekeńniń bedeli joǵary edi. Meniń oıymsha, Máskeýdegiler Qonaevtyń sol bedelin artyq kórdi. Olarǵa qaı jerde de óz degeninen shyqpaıtyn, basyn shulǵyp otyratyn adam kerek edi. Dinmuhamed Ahmetulymen qyzmette de, ómirde de jaqyn aralasqan adammyn. Kórshi turdyq. Onyń Nazarbaevqa kózqara­syn, ol jaıyndaǵy pikirin bir adamdaı bilemin deı alamyn. Dımekeń Nursultan Ábishulyna jaqyn izbasaryn­daı aıryqsha qamqorlyqpen qarady. Onyń bastamashylyq qadamdaryn barynsha qoldap otyratyn. О́z kezeginde Nurekeń de Dımash Ahmetulyna úlken qurmetpen qarady. Nazarbaev­tyń Máskeý jibergen Gennadıı Kol­bınmen til tabysyp jumys istegeni de bile-bilgen adamǵa  kóregen­dik­tiń kórinisi. Kolbındeı áperbaqanǵa bar bılikti ustatyp, syrt qalyp qoıǵanda, ne bolar edi? Áıtpese Nazarbaevtyń or­nynda Meńdibaev sııaqtylar bolǵanda, jaǵdaıymyz qandaı kúıge túser edi. Máskeýdiń totalıtarlyq tegeýrinine tótep berip, qıyn-qystaý kezeńde jumys isteýge týra keldi. Meniń óz basym Nazarbaevtyń sol tustaǵy eńbegin, qolynan kelgenshe respýblıka­nyń, ultymyzdyń múddesi úshin tabandy­lyq kórsetken kúsh-jigerin joǵary baǵalaımyn. El múddesi úshin kimmen bolsa da til tabysyp jumys isteý kóp adamnyń qolynan kele bermeıtin óner. Sol óner keıin Nazarbaevtyń res­pýblı­kanyń birinshi basshysy bo­lýyna, elimizdi damýdyń jańa bıik­terine kóterýge múmkindik berdi. Respýblıka Úkimetinde Nazarbaevtyń basshylyǵymen bir jyldaı birge qyzmet istedik. Burynǵy qyzmettegini qosa alǵanda, onyń jumys stılin jaqsy ańǵardym deýime bolǵandaı. Isker basshy, bilimdar basshy, bastamashyl adam retinde jadymyzda qaldy. Joǵaryda aıtqandaı, onyń Úkimettegi tóraǵalyq qyzmeti el basshysy deıtin bıik mansapqa kóteriler­degi bıik tuǵyr boldy. Bul tuǵyrǵa talaılar shyqqan. Biraq odan da bıikke kóterilý Qonaev pen Nazarbaevtyń ǵana peshenesine jazylypty. – Úkimet basshysy bolyp Nazarbaev kelgennen keıin bir jyldan soń zeınetkerlikke shyǵypsyz... – Suraǵyńnyń aıaǵyn aıtqyzbaı-aq jaýabyn bereıin. Meni qýdalaǵan joq, jasym zeınetkerlikten birshama asyp ta ketken bolatyn. Ádepke júgingende de men ornymdy jastarǵa usynýǵa tıis edim. Úkimet basshysy menen jıyrma jastaı kishi, jasymdy syılap, maǵan qatań talap ta qoımaýy múmkin. Al onymen ózi sııaqty jigerli jastardyń jumys istegeni maqul. Bárin eskerip, zeınetkerlikke shyǵýdy jón sanadyq. Osy jerde bir jaǵdaıǵa toqtala ket­kendi jón kórip otyrmyn. Zeınetkerlik deıtin uǵymǵa syımaıtyn tulǵalar bar. Olar buryn da bolǵan, keıin de boldy. Dinmuhamed Ahmetuly Qonaevtyń da jasy sonda jetpisten asyp ketken edi. Ol el basshylyǵynyń tizginin myqtap ustap otyrdy. Onyń zeınetkerlikke shyǵýy týraly áńgime aıtýdyń ózi sonda oǵash kóriner edi. Ondaı adamdardyń úlken aqyl-parasaty, halyqtyń arasyndaǵy abyroı-bedeli elge qyzmet etýge tıis edi. Keıin ony Máskeý ketýge májbúrlegende, halyqtyń kóterilgeni de zańdylyq. – Sizdiń sol zeınetkerlikke shyqqa­nyńyzǵa da shırek ǵasyrdan asa ýaqyt ótipti. Elge qyzmet etken, úlken laýazymdy qyzmet atqaryp, saıası ómirge de aralasqan adamnyń zeınetkerlikke shyqqan soń da eldiń saıası ómirin qadaǵalap otyratyny daýsyzdaı kórinedi. Úlken ózgerister boldy. Táýelsizdikke qolymyz jetti, elimizdi álem tanydy. Osynaý uly ózgeristerdiń basynda bir kezde ózińiz birge qyzmet etken qaıratkerdiń bolǵany da sizdi aıryqsha sezimge bóler dep oılaımyz... – Elimizdiń saıası ómirin qadaǵalap otyratynymyzdy dóp basyp aıtyp otyrsyń. Búgingi ómir bizdiń keshegi ómirimizdiń jalǵasy. Qarttyq dendep ketpese, jurttyń bári sol ómiriniń jalǵasyna beı-jaı qaramaıdy. Bolyp jatqan jaqsylyqqa qýanamyz, qıyndyq­tar bizdiń de janymyzǵa batady. Tikeleı ózimiz aralasyp jatpaǵandyqtan, syrt kózdeımiz ǵoı. Sol shırek ǵasyrdaı ýaqytta elimizde júzege asqan isterge syrt kózben baǵa berer bolsaq, jaqsylyǵymyz kóp, kóleńkemizden kúngeıimiz kóp dep oılaımyn. Eń basty tabysymyz deıik, halqymyzdyń baqyty deıik, ol – Táýelsizdikke qolymyz jetkeni. Ashtyqty da, toqshylyqty da kórgen halyqpyz. Ashyqqan qaryn toıynady. Táýelsizdik halyqqa bir-aq ret beriledi. Halqymyz 300 jyl bodandyqta boldy. Táýelsizdikti ǵasyrlar boıy armandadyq. Basqany bylaı qoıǵanda, kúni keshegi KSRO tusynda da ashtyqty bastan keshirdik, biraz ýaqyt qolymyz aýzymyzǵa jetip, tamaǵymyz toıdy degende de taǵdyrymyz Máskeýdiń qolynda bolyp, janymyz kúızeldi. Arystarymyz qurban bolyp, halqymyzdyń qaımaǵy qalqyp alynyp tastalǵany, bertinde Kolbın sııaqtylar­dyń kerdeńdegeni de sol táýelsizdigimizdiń joqtyǵy edi ǵoı. Endi Táýelsizdigimizge qol jetti-aý degen kezde el basshyly­ǵynyń tizginin Nursultan Nazarbaevtaı kemeńger adamnyń ustaǵany da halqymyz­dyń baǵy desek lázim. Bireýler sol táýelsizdik ózi keldi dep, onyń baǵasyn túsirgisi keledi. Ony ǵasyrlar boıy armandaǵanymyzdyń ózi ne turady. Jáne sol táýelsizdikti ustap turýdyń ózi bizge qandaı qıyndyqqa túskenin de janymyz­ben sezindik. Sol táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda, burynǵy júıe kúıregen kezindegi qıyndyqtardy kópshiligimiz kórdik. Dúkenderimizdiń só­resi qańyrap bos turdy, qart­tarymyzdyń azyn-aýlaq zeınetaqysyn tóleýge de, dárigerler men muǵalimderdiń jutań aılyǵyn tóleýge de qarjy ta­bylmaı, el qınaldy. Sol qıyndyqtan shyqtyq. Shırap shyqtyq desek te artyq emes. Bireýler bizdiń táýelsizdikpen birge kelgen tabysymyzdy, oǵan Elbasynyń parasatty basshylyǵynyń arqasynda qol jetkenin jete baǵalaı almaıdy nemese baǵalaǵysy kelmeıdi. Oǵan da óre kerek shyǵar. Basqany bylaı qoıǵanda, basqa eldermen salystyrýǵa bolady ǵoı. Orta Azııa elderindegi jaǵdaımen bizdiń eldiń jaǵdaıyn salystyrsań da oǵan kóz jetedi. Árkim ózderin basqalardan kem sanamas, biraq tapjyltpaıtyn sıfrlar kimniń kim ekenin naqty aıtyp beredi. Jan basyna shaqqandaǵy tabys jóninde qyrǵyzdardyń bizden on esedeı tómendigin sońǵy kezde jurt mysalǵa kóp keltirip júr. О́zbek­terdiń deńgeıi de bizdikiniń jartysyna jetpeıdi. TMD-nyń Eýropa aımaǵyndaǵy músheleri de bizge baǵyt túzep otyr. Ekonomıkada ǵana emes, saıası ómirdegi jaǵdaıda da bizdegi turaqtylyqqa kóp elder qyzyǵa qaraıdy. Bireýlerde ártúrli revolıýsııalar bolyp jatsa, endi bireýler tutastyǵynan aıyrylyp, japa shegip jatyr. Eger el basshylyǵynda kóregen adam otyrǵanda, aıtalyq Moldavııa óziniń bir bóligi Prıdnestroveden aıyrylar ma edi? Onda halyqtyń úshten biri – orys, úshten biri – ýkraın, úshten biri – molda­van bola turyp, separatıster qalaısha óz oılaryn júzege asyrdy deısiń. Al bizdiń soltústik oblys­tarymyzda orystardyń úles salmaǵy áldeqaıda kóp bolsa da, Máskeýdegi talaılardyń bizdiń jerimizge kóz alartqanynan esh nárse shyqqan joq. Bizdiń basshylyǵymyzdyń kóregendigi oǵan jol bermedi deýimiz kerek. Qazir biz Eýropadaǵy qaýipsizdik pen yntymaqtastyq uıymynyń tóraǵasymyz. Osyndaı mártebege basqa elderdiń de jetkisi keledi. Biraq úles bizge tıip otyr. Maqtanýymyzǵa bolady. Oǵan Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń qajyrly eńbegi, bastamashylyq qadamdary, zor halyq­aralyq bedeli arqasynda jetkenimizge eshqandaı daý joq. Sol úshin de Elbasy­nyń atyna talaı rızashylyq sózder aıtýǵa bolar edi. Bir bul emes, onyń bastamashylyǵymen elimizdiń abyroı-bedelin kóteretin qanshama ister tyndy­rylyp jatyr. Jaqynda bir basylymnan Nazarbaevtyń bastama­shylyǵymen júzege asqan onnan astam halyqaralyq deńgeı­degi sharalar tizip aıtylypty. Bári jón. Bári de aıtýǵa turarlyq. Ondaı ister jurttyń jadynda júredi. Al men Nursultan Nazarbaevtyń qyzmetine, ol tyndyrǵan úlken isterge baılanysty onyń atyn halqymyzdyń tarıhynda máńgilikke jazatyn úsh máseleni bóle-jara aıtqym keledi. Onyń birinshisi – Saryarqanyń tórinen Astana deıtin ásem qala ornattyq. Búgingi Astanany kórýge kózben birge adal nıet te kerek. Ol jaı qala ǵana emes, eldiń tutastyǵyn oılaǵan, halyqtyń birligin oılaǵan kemeńgerlik saıasattyń kórinisi. Soltústik óńirde qazaqtardyń sany azdyǵy jurtqa belgili. Áldebir arandatýshy kúshterdiń soltústik oblys­tardy Reseıge qosý jónindegi áńgimeni qozdyrǵan kezde mundaǵy qazaqtardyń qońyltaqsyǵany da shyndyq. Dál osy sátte el astanasyn Aqmolaǵa aýystyrý jóninde sheshim qabyldaǵany eldiń tutastyǵyn nyǵaıtqan batyl da úlken saıası qadam boldy. Men ózim Almatyda týyp-ósken adammyn. Qalamdy janymdaı jaqsy kóremin, onyń mártebesiniń óse túskenin qalaımyn. Biraq astananyń eldiń ortalyǵyna kóshkeni halyqtyń taǵdyryn oılaǵan, eldiń mártebesin ósirgen kóregendik shara boldy dep esepteımin. Ekinshisi – kezinde tarıhtyń tál­kegimen jer betine tarydaı shashyrap ketken, qandastarymyzdyń tarıhı atamekenine oralýyna barlyq jaǵdaı jasaldy. Almatyda ótken álem qazaq-tarynyń alǵashqy quryltaıynda qushaq jaıyp qaýyshqan qandastarymyzdyń qýanyshynda shek bolmaǵanyn kórdik. О́zderiniń qandastaryn Otanyna shaqyrǵan, oǵan barynsha jaǵdaı jasaǵan elder shamaly. Izraıl, Germanııa jáne biz. Reseı de mundaı elder qataryna bizden keıin qosyldy. Bázbireýler osynaý úlken istegi keıbir kemshilikterdi alǵa tosyp, oǵan jóndi mán beril­me­gendeı etip kórsetkisi keledi. Kem­shilikter qaı iste bolsa da bolady, eń bastysy – Úkimeti­mizdiń qandas­tarymyzdy elge qaıtaryp, olarǵa jaǵdaı jasaýdy baǵdarǵa alyp otyrǵandyǵy. Bul demografııalyq másele ǵana emes, ulttyq qaýipsizdigimizge áser etetin faktor, jalpy ulttyq damýy­myzdyń sara baǵyty. Úshinshisi – ata-babalarymyzdan aman jetken memlekettik shekaramyzdy barlyq halyqaralyq qujattarǵa saı bekitip aldyq. Ol qazir halyqaralyq bas uıym – Birikken Ulttar Uıymynyń keńsesinde tirkelgen. Endi eshkim oǵan kóz alarta almaıdy. Atom qarýynan bas tartqan kezimizde de elimizdiń qaýipsizdigin qamtamasyz etýge ıadrolyq derjava­lardyń kepildigin alǵanymyz kóregendik boldy. Sondyqtan da, shekaramyz myǵym dep aıta alamyz. Jer daýy qaı zamanda da eń bir shetin másele bolǵan. Kórshiles elderdiń arasyndaǵy janjaldardyń kópshiligi osy jer daýynan ýshyǵyp jatady. Sol shekaramyzdy nyǵaıtý jolynda Nursultan Nazarbaevtyń atqarǵan zor isin bolashaq urpaǵymyz rızashylyq kóńilmen eske alatyn bolady. Árıne, men bul jerde Nurekeńniń atyna baılanysty basqa da talaı aýqymdy isterdiń mańyzyn kemsitkim joq. Tize bersek, kóp qoı. Atom polıgonyn jabý, ıadrolyq qarýdan bas tartý, álemdik din basshylarynyń basyn qosyp, yntymaqqa uıytqy bolý, elderdi jaqyndastyrýǵa baılanysty qanshama halyqaralyq uıymdardy qurýdaǵy belsendiligi, basqa da bastamalary onyń álemdik deńgeıdegi basshy ekenin aıqyn sıpattaıdy. Al men osyndaı basshymen qyzmettes bolǵanymdy, onyń sharyqtap samǵaýyna kýá bolǵanymdy maqtanysh etemin. – Endi bir suraq, Sulteke. Bir kezde birge qyzmet istegen adam retinde Prezıdentpen habarlasyp turasyz ba? – Prezıdenttiń ýaqyty tapshy, ony bárimiz de bilemiz. Sondyqtan buryn tanys edim dep, kezdesýge suraný artyq. Biraq Prezıdent bizdi umytpaıdy. 80, 85 jyldyq mereıtoılarymda quttyqtap, quttyqtaý hattar jiberdi. О́ziniń kitabyna qolyn qoıyp, meniń atyma marapat aıtyp usynǵany bar. Birge sýretke de tústik. Biz sııaqty aqsaqaldardy Nurekeń umytpaıdy. Áńgimelesken Mamadııar JAQYP.