Dúbiri bólek dúldúl

О́ıtkeni ol eń aldymen alty Alash ardaqtaǵan Aqan seriniń onsyz da dabyraly dańqyn odan saıyn dúrildetken Sandalgeri edi. Arqa­daǵy Saǵynaıdyń asynda soıqannyń soıylynan mert bolǵan jel jetpes júırigin joqtaǵan aqynnyń ashy zary Altaı men Atyraýdyń arasyn jańǵyrtyp jiberdi.

Ekinshiden, jyr jampozy Ilııas Jansúgirovtiń ataqty Ereımentaý etegindegi Qýsaq kóldiń jaǵasynda qas­tan­dyqpen óltirilgen Qulager tragedııasyn arqaý etken alǵash poemasy álem ádebıetiniń Ábishi (Kekilbaıuly) aıtqandaı, «...poe­tıkalyq polotnosy tek qana bir qalam­gerdiń elden erek talantyn kórsetip qana qoımaı, búkil ulttyq kórkem oıy­myzdyń qýaty men damý qarqynyn tanyta alatyndaı mereıli bıigimiz» retinde óre­li sóz óneriniń sóresinen oıyp otyryp oryn aldy.

Aýzymen qus tistegen qos sańlaq qol­tyǵynan demese, Qulagerge qanat bit­peı qaıtedi endi. Sóıtip, sóldi jyrmen «jarnamasy» jasalǵan janýar bergi zamandaǵy báıge bermes qyl quı­ryq­tylardyń sımvoly bolyp tarıhta qal­dy. Áıtpese keń-baıtaq elimizdiń ár óńirinde shashasyna shań juqpaǵan shabys attary az bolmaǵany anyq.

Fılm bastalǵan tusta kórinis bere­tin kórkem tabıǵat, aq qar, kók muzǵa qaramaı, aýyzdyǵymen alysqan atynyń basyn jiberip, aıyzyn qandyrǵan Aqan beınesi, belgili ánshi Erlan Rysqalı áýeletken áıgili «Mańmańger» áni sanamyzdy san saqqa júgirtip, oı ormanyna jeteleı jóneldi.

Al endi oı-shuńqyry ózimizge bala jastan jaqsy tanys Oıtoǵandy kór­gende, kóńilimiz tolqyp, kózimiz jasaý­ra­ǵanyn nesine jasyraıyq. Tamam qara sıraq jınalyp, talaı asyq atqan aıtaqyrlardy, alańsyz asyr salyp, ústinde aýnap-qýnaǵan aq shaǵyldardy, qarshadaıymyzdan qozy-laq jaıǵan jazıraly jazyqty jańa kórgendeı ádemi áserge bólendik. Osynaý kıeli ólkede týyp-óskender Ilekeńdeı iri tulǵanyń jerlesi ekenimizdi árdaıym maqtan tutatynymyz taǵy ras. Biz onyń shyǵarmalaryn oqymaı turyp-aq, elge málim esimine qanyqtyq. Sebebi sol kisiniń atyndaǵy orta mektepte bilim aldyq. Uly tulǵanyń týystaryn kórdik. Bertinde Jansúgirulynyń jarqyn beınesin kórip qalǵan qazynaly qarttardyń emirene tolǵaǵan estelikterine qulaq quryshyn qandyrdyq. Solardyń birin Serperbaı Ábishuly bylaı «soǵatyn». Birde Jan­súgirdiń shabyndyǵyn inisi ruqsatsyz shaýyp alypty. Soǵan ashýlanǵan ol baýy­rynan «barymta» shópti qaıtarýyn talap etedi. Anaý bolsa aǵasyna ózine tıesili telimdi nusqap, sondaǵy sony shalǵyndy óziń oryp alǵanyń oryndy bolar deıdi. Aqyry is nasyrǵa shaýyp, aǵaıyndylardyń arazdyǵy aınalaǵa jaıylady. Esi kirip, erjetip qalǵan Ilııas ortaǵa túsip, emshektes ekeýin tatýlastyrýǵa tyrysypty. Odan eshteńe shyqpaǵan soń, álgi álekke salǵan daý­ly maıany órtep jiberipti. Sosyn ákesine «endi iniń ekeýiń kúlin shelektep bólip alyńdar», depti.

Erterekte, eldi eleńdetken eki oqı­ǵa aýyldastarymyzdyń esinen ketpeıdi. Birinshisi – 1965 jyly aýlymyzdyń irge­sindegi kókmaısada ótken aqynnyń aqtalǵannan keıingi alǵashqy mereıtoıy. Bul toıǵa kimder kelmedi deseńizshi. Sol kezdegi kózi tiri klassıkterdiń bári keldi. Saýsaq búgip sanasaq, Sábıt Muqanov, Ǵabıt Músirepov, Ǵabıden Mustafın, Ǵalı Ormanov, Qalıjan Bekhojın bolyp kete beredi. Mártebeli meımandardyń eń jasy respýblıkalyq «Lenınshil jas» gaze­tiniń redaktory Sherhan Murtazaev bolatyn. Bul toıdan túsirilgen kıno «Qazaq­fılmniń» qorynda saqtalǵan. Aqyn-jazýshylardyń qoltańba qoıyp ber­gen kitaptary men sarǵaıǵan sýretteri mek­te­bimizdiń murajaıynda qattaýly tur.

Ekinshisi – Muhtar Áýezov atyndaǵy Qazaq akademııalyq drama teatrynyń «Qyzyltań» keńsharyna kelip, jaıqalǵan jasyl baq ortasynda ornalasqan jazǵy klýbta Qudash Muqashevtyń «Dala dastany» pesasyn qoıýy. Bul jetpis úshtiń jyly kúzi edi. Tańdaı qaqtyrǵan tamasha spektakldegi Ilııas rólin jastyǵyna qaramaı, kórermen kózaıymyna aınalyp úlgergen Ánýar Boranbaev oınasa, Maqpal beınesinde – qazirgi Halyq ártisi Gúljan Áspetova, Jansúgir obrazynda Múlik Súrtibaev kóringen-tuǵyn. Qoıýshy rejısser – Qadyr Jetpisbaev. Oı, sondaǵy oıtoǵandyqtardyń ortalaryna Ilııas qaıta tirilip kelgendeı qatty qýanǵandary-aı. Aldyńǵy qatarda qaz-qatar tizilip, kezinde Ilııastyń atyn erttegen, qamshysyn ápergen, úzeńgi qaǵystyryp, qatar júrgen aqsaqaldar otyrdy. Oń-solymyzdy tolyq aıyra qoımaǵan oqýshy bolsaq ta, jadymyzda qalyp qoıǵan osynaý keremet keshti oıǵa alsaq, janymyz jadyraıdy.

Kóńil aýanymen taqyryptan sál aýytqyp, kórip otyrǵan kınomyzdy umytyp kettik bilem. Ekranǵa qaıta eneıik. Keshegi keńestik kezeńde Jańalyq atalyp ketken jerdegi Qońyr­tóbeniń basynda turyp, túsirý tobyna túsinik berýshi Tópek Káýkenbaev sóziniń jany bar. Mynaý tarıhtyń talaı syryn búk­ken buırat qumnyń arasyndaǵy Qaınar aýlynda Bersúgir, Jansúgirdiń qystaýy bol­ǵan. Ilııastyń kindik qany osy araǵa tam­ǵan. Ony ózi de «О́mirbaıanym» atty jaz­basynda atap kórsetkeni ámbege aıan. Kóz júgirtip kórelik, káne. «Boz dala, qula qum. Olardy qaq aıyra aqqan ıir ózen. О́zen ólkesi túlki jún qula qamys. Tal, jyńǵyl. Jıde. Qyry – terisken, qara jýsan. Oıy – shı, usaq quraq. Qumy – saǵyz, seleý, qylsha. Qyrda – qum ishinde, ólkede – ózen boıynda shoq-shoq qystaý, shoshaıta úıgen qamys. Sarǵaıǵan maıa. Mine, meniń ósken jerim. Bul – Jońǵar (Júńge) Alataýynan aqqan, Balqashqa quıatyn Aqsý ózeniniń boıy. Ázirgi ataqpen 4-aýyl, Aqsý bolysy, Taldyqorǵan ýezi, Jetisý gýbernııasy».

Kókiregi kómbe kónekózderdiń sózi­ne sensek, Ilııastyń atyn alqalaǵan áleý­met aldynda «Aq kóbikti» ańyratyp, «Bozingendi» bozdatqan ataqty Molyqbaı qobyzshy qoıǵan eken. Shynymen solaı shyǵar. Bálkim, týǵan topyraǵy ortaq topjarǵandardyń rýhanı týysty­ǵyn nyǵaıtýdy kózdegen izgi nıetti jan­dardyń dálel dámetpes dáıegi bolar.

Anaý sóılep turǵan Berikbol Qasymov aǵamyz – dıplomy boıynsha mal mamany bolǵanymen, jan dúnıesi rýha­nııatqa óte jaqyn adam. Aýdan orta­lyǵy Jansúgirov kentinde batyr baba Bóribaı men bala Ilııastyń eskertkishin ornatýǵa muryndyq bolǵan mesenat. Endi Orta Azııa birinshiligindegi 16 shaqyrymdyq jarysta aldyna qara salmaǵan Aqsýdyń «Túımebas» tulpa­ryn tas tuǵyrǵa qal­dyr­maq. Bul aqsýlyq aǵaıynnyń jal-quı­ryǵy túıilgen júırik ataýlyǵa kór­setken qurmeti bolmaq. Jón sóz.

Ilııastyń aqyndyq altyn bastaý­lary týraly baıandaǵan Jemisbek Tolymbekuly tolymdy pikir bildirdi. Onyń aıtýynsha, álipbıdi ákesinen tanyǵan talapty jas qazaqtyń barlyq balasyndaı halqymyzdyń baı qazy­nasy – batyrlyq, lıro-epostyq dastan­dar­dan sýsyndaǵan. Sondaı-aq osy óńir­degi Táıkót, Tolǵanbaı, Sara sekildi sań­laqtardyń óleńderin jattap ósken. Keıin Abaı kitabyn oqyp oı-órisin keńeıtken.

Aıtpaqshy, aqynnyń atasy Bersúgir de óz janynan óleń qurastyrýǵa beıimdigin baı­qatqan. Nemeresin aldyna alyp áldı­legende aıtqan «Sen týǵanda qýandy kári-jasym, Muz qabaq, jota muryn Ilııa­sym», degen jyr joldary – sonyń aıǵaǵy!

Jergilikti ólketanýshy aǵamyzdyń paıymdaýynsha, Ilııas Aqannyń Qulageri jaıynda soqyr Beketbaı aqynnyń jyrlarynan bilgen kórinedi. Kókeıge qonatyn qısyn.

Keıin kemeline kelgen shaǵynda I.Jan­­sú­gi­rov «Qulager» hıkaıasyn jazbaq nıet­pen Arqaǵa arnaıy saparlap, Kókshe men Aqmo­lany aralaǵan ǵoı. Osyǵan baıla­nys­­ty Selınograd aýdandyq «Uran» gaze­­­tiniń bas redaktory Janat Túgelbaev «Ege­men Qazaqstanǵa» áldebir maqalasyn ákel­gende maǵan qyzyq derek aıtqany bar.

«Ilııas kókeń baıaǵyda bizdiń aýylǵa kelip, jón biletin shaldarmen áńgime-dúken qurypty. Qulager oqıǵasynyń bylaıǵy jurt bile bermeıtin jaı-japsaryn surapty. Atalarymyz kórgen-bilgenderin aıtypty. Qadirli qonaq­ty aqmolalyqtar jandary qalmaı kútipti. Bizdiń úıde sol sáýleli sátterdiń kýásin­deı bir sýret boldy. Ákeı kelgen-ketken kisi­lerge kórsetip, maqtanyp otyratyn. Amal qansha, sol qundy jádi­gerden qa­pııada aıyrylyp qaldyq. Sony oılasam, óki­nish­ten ózegim órtenedi. Indete izdese, basqa bireýlerden de sondaı sýretter tabylýy múmkin ǵoı», degen edi áriptesimiz.

Iá, bári de múmkin...

Belgili ǵalymdar Mámbet Qoıgeldi men Murat Imanǵazınov ta qalamgerdiń ómirine qatysty, qaıratkerligine baılanysty, ultyn ulyqtaýǵa baǵyttalǵan ushan-teńiz eńbegi haqynda tereńnen qozǵap tebirendi. Buǵan deıin tasqa talaı basylsa da, halyqqa qajet mándi málimetter alǵa tartyldy.

Taldyqorǵandaǵy Ilııas Jansúgi­rov­tiń ádebı mýzeıiniń ashylýyna qazaq rýhanııatynyń qabyrǵaly ókili Myr­za­taı Joldasbekov bastaǵan zııaly qaýym­men birge aqynnyń urpaqtary da kóp eńbek­ten­genin astyn syza aıta ketken abzal. Úmit, Ilfa ápkelerimiz, Saıat, Bolat aǵalarymyz ákelerin ardaq­taý jolynda aıanyp qalmady. Jalpy, artyn­daǵy murasy salystyrmaly túrde túgelge jýyq saqtalǵan sanaý­ly tulǵa­la­rymyzdyń biregeıi – Ilekeń. Bul oraıda onyń jan jary Fatıma Ǵabıtovaǵa qalyń qazaq qaryzdar ekenin eskermesek, ary­myzǵa syn. «Sosıaldy Qazaqstan» gaze­tiniń 7 nómirinde jarııalanǵan «Qula­gerdi» basyn qaýip-qaterge tigip, jasty­ǵy­nyń ishinde tyǵyp ustaǵan Sapar­ǵalı Bega­lınniń nury peıishte shal­qyǵaı. Atal­ǵan murajaıdy uzaq ýaqyt bas­qar­ǵan, stalındik solaqaı saıa­sat­tyń qur­bandary aqtala bastaǵanda jan-jaq­qa suraý salyp, esil erdiń qundy qujattaryn jınaǵan Kámıla Qoqymova da alǵys arqalaýǵa laıyq.

Ilııastyń kórkem ádebıettegi beınesin ja­saýǵa jerles jazýshymyz Serik Jan­á­bil qomaqty úles qosty. Onyń «Dúr­beleń», «Ol erteń atylady» atty poves­terin oqyrman jyly qabyldady. Jan­súgirov jaıynda keleshekte kesek dúnıe­ler jaryq kórip jatsa, nur ústine nur.

Atalaryn ardaqtaýǵa kelgende Ile­keńniń nemere-jıenderi analarynan asyp túspese, kem soqqan joq. Olar arydan oılap, Jansúgirov shyǵarmalaryn Eýropa elderiniń tilderine aýdartý ústinde. Máselen, Janar Jandosova «Qulagerdeı» jyr jaýharyn nemisshe sóıletti. Kitaptyń Astanadaǵy tusaý­keserinde germanııalyq tárjimashy Gert Haıdenraıhtyń: «Aqıqatyn aıtsam, men «Qulagerdi qazaqtardan qatty qyzǵandym. О́ıtkeni ol – Shekspır she­devr­leri deńgeıinde sheber jazylǵan dúnıe!» degenin estigende shattaný men shamdaný aralas ekiudaı sezimde bol­ǵanymyz este. «Alapat aqyndyq qýat­tyń tereńine erkin boılaı almaıtynymdy túsindim. Sondyqtan shamama qaraı shabýǵa bel baılap, óleń órnegin ózimshe qurastyrdym», dep almanııalyq aýdarmashynyń aǵynan jarylǵanyn da «Egemen Qazaqstanǵa» jazǵan edim. Sol jaz­bamyzdy bylaısha aıaqtappyz:
«...Ile­­keń­niń injý-marjandaryn, ásirese tamasha jer sýretterin, attyń synyn artyq ketsek, arýaǵy keshsin, kemeńger Geteńiz de kelistirip aýdarýy ekitalaı-aý. Búginde eki qazaqtyń biri túsine bermeıtin «Táýet bas, qamys qulaq, qýarǵan jaq. Qulan jal, bulan moıyn, qoı ju­tqyn­shaq, qoıan ıek, jazyq jaıa, qus topshy» degen teńeýlerdi basqa ulttyń ókil­de­ri­ne uǵyndyryp berińizdershi, myq­ty­ly­ǵy­ńyz­dy kóreıik...».

Jansúgirov jaýharlaryn jahanǵa jaıý joryǵy buıyrsa jalǵasa bermek. Dúbiri bólek dúldúl tórtkúl dúnıege tanylsa, qalyń qazaq qadiriniń artqany da.

Taý tulǵanyń taǵdyryn taspalaǵan «Qulager» fılminiń kórermen kóńilinen shyǵýyna ssenarıı avtorlary Qanat Tileýhan men Baǵashar Tursynbaıuly biraz ter tókkeni talassyz. Talantty áriptesterimizdiń ár iste tastary órge domalaı berýine tilektestik bildiremiz.