Kollajdy jasaǵan – Almas manap, «EQ»
Qaı zatty qansha alyp óte alamyz?
Memlekettik kirister komıteti Saýdalyq emes aınalym basqarmasynyń bas sarapshysy Qýat Qaldashevtyń aıtýynsha, Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń kedendik shekarasy arqyly jeke paıdalanýǵa arnalǵan taýarlardy ótkizý tártibi men sharttarynyń erekshelikteri Kedendik kodekstiń 39-taraýynda aıqyndalǵan. «Keden odaǵy kedendik shekarasy arqyly jeke tulǵa ótkizetin zattardy jeke paıdalanýǵa arnalǵan taýarlarǵa jatqyzýdyń krıterıılerine sáıkes kelesi taýarlar jatady», degen ol ruqsat etiletin dúnıelerdiń sanyn tizbektedi.
Eger olardyń sany myna kórsetkishterden aspasa: taýar pozısııasynda jikteletin ań terisinen jasalǵan buıymdar 1 zat, uıaly telefon, smartfon, planshet – bir adamǵa 2 birlik, portatıvti tasymaldanatyn kompıýterler jáne olardyń kerek-jaraqtary (noýtbýk, netbýk) – bir adamǵa 1 birlik, zergerlik buıymdar – bir adamǵa 5 zat, velosıped – bir adamǵa 1 dana, bala arbasy – bir adamǵa 1 dana. Sonymen qatar Keden odaǵy kedendik shekarasy arqyly jeke tulǵanyń ótý jáne onyń taýarlardy ótkizý jıiligi aıyna 1 retten aspaýǵa tıis. Al Keden odaǵy kedendik aýmaǵyna kez kelgen tásilmen ákelinetin jeke paıdalanýǵa arnalǵan kólik quraldary, eger olardyń sany jylyna 1 birlikten assa, kásipkerlik qyzmet maqsatyna arnalǵan dep qarastyrylady. EAEO kedendik aýmaǵyna jeke paıdalanýǵa arnalǵan taýarlar Eýrazııalyq ekonomıkalyq komıssııa keńesiniń sheshimine sáıkes qundyq, salmaqtyq jáne sandyq normalar sheginde ǵana ákelinedi.
«О́tken aıdan bastap bajsyz ákelý shegi óziniń burynǵy deńgeıine deıin tómendedi. Iаǵnı áýe tasymalynan basqa jaıaý jáne ilespe nemese ilespe emes bagajben ákelinetin taýarlar úshin norma 500 eýro jáne 25 kg quraıdy. Al tasymaldaýshy nemese halyqaralyq poshta jóneltimderi arqyly jetkizilgen taýarlar úshin norma 200 eýro jáne 31 kg. Eger taýardyń quny men salmaǵy kórsetilgen normalardan asyp ketse, taýar qunynyń 30%-y tólenedi. Biraq ilespe nemese ilespe emes bagajda ákelinetin taýardyń asyp ketý bóliginde 1 kg salmaq úshin beriletin aqy 4 eýrodan kem bolmaıdy», dedi Q.Qaldashev.
Onyń aıtýyna qaraǵanda, eger tasymaldaýshy nemese halyqaralyq poshta jóneltimderinde jetkizilgen taýarlar normadan asyp ketse, qun normasynan asyp ketý bóliginde taýar qunynyń
15 paıyzy tólenedi. Biraq salmaq normasynan asyp ketý bóliginde 1 kg salmaq úshin keminde 2 eýro aqy tólenedi. Sondaı-aq jeke tulǵalarmen jeke paıdalanýǵa arnalǵan taýarlardy ótkizý sheńberinde, tómende ótken jylǵy jáne bıylǵy 1-toqsandaǵy kezeńge QR zańnamasyna sáıkes anyqtalǵan buzýshylyqtar týraly málimetter keltirilgen.
Esirtki zattary men prekýrsorlardyń kontrabandasy tyıylmaı tur eken. Byltyr – 67 fakt, bıyl 1-toqsan – 42 fakt. Tıisti materıaldar qylmystyq is qozǵaý úshin ýákiletti organǵa berildi. Onda valıýtany zańsyz shyǵarý da bar. Byltyr 9,3 mln AQSh dollary shetelge shyǵarylyp ketken. Jalpy, 198 ákimshilik is qozǵalyp, 6,8 mln teńge aıyppul óndirildi. Bıyl 1-toqsan – 2,1 mln AQSh dollary. Ol boıynsha 52 ákimshilik is qozǵalyp, 1,9 mln teńge aıyppul salyndy.
Máselen, 2023 jylǵy 4 mamyrda Shymkent-Ystanbul reısinde quny – 41,1 mln teńgeni quraıtyn, salmaǵy – 1,434 kg altyndy zańsyz áketý áreketiniń joly kesildi. Atalǵan quqyq buzýshylyq Ekonomıkalyq kontrabanda boıynsha qylmystyq is qozǵaý úshin ETD-ǵa berilgen. Budan bólek, «Qorǵas» ShYHO-da 2024 jylǵy 13 naýryzda kedendik baqylaý júrgizý kezinde Ulttyq qaýipsizdik komıteti Shekara qyzmetimen birlesip, «Toyota» avtokóliginiń qosalqy dóńgeleginde baqylaýdan jasyrylǵan «aqbóken múıizderi» anyqtalǵan. Jalpy sany – 205 dana. Qylmystyq is qozǵaý úshin materıaldar ýákiletti organǵa berildi.
Kedendik qun qalaı aıqyndalady?
Taýarlardyń kedendik qunynyń aıqyndalýy bıýdjetke tólenetin kedendik tólemder men salyqtardyń mólsherine tikeleı áser etedi. Sondyqtan keden organdarynyń osyǵan qatysty baqylaýy kásipkerler úshin mańyzdy bolyp tabylady. Bul týraly Memlekettik kirister komıteti Tarıftik retteý jáne qun basqarmasy basshysynyń orynbasary Q.Asaýbaeva aıtyp berdi.
«Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń kedendik aýmaǵyna ákelinetin taýarlardyń kedendik quny 2017 jylǵy 13 jeltoqsanda elimizdiń zańymen ratıfıkasııalanǵan Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaqtyń Keden kodeksi týraly halyqaralyq shartqa (EAEO KK) sáıkes aıqyndalady. Al taýarlardyń kedendik quny olardy kedendik rásimmen ornalastyrý kezinde anyqtalmaıdy. Onyń tártibi bylaı: 1) kedendik tranzıt, 2) keden qoımasy kedendik rásimi, 3) kedendik joıý tártibi, 4) memleket paıdasyna bas tartýdyń kedendik rásimi nemese 5) arnaıy kedendik rásim», dedi basqarma basshysynyń orynbasary.
Áıtse de odaqtyń kedendik aýmaǵynan áketiletin taýarlardyń kedendik quny óz elimizdiń Kedendik kodeksine sáıkes aıqyndalady eken. Sarapshynyń sózine qulaq qoısaq, taýarlardyń kedendik qunyn deklarant anyqtaıtynyn basa aıtqanymyz jón. Munda taǵy bir eskeriletin nárse, taýarlardyń kedendik quny men ony aıqyndaýǵa qatysty málimetter anyq, sandyq túrde aıqyndalǵan jáne qujatpen rastalǵan aqparatqa negizdelýge tıis.
«Taýarlardyń kedendik qunyn aıqyndaý rásimderi jalpyǵa birdeı bolýy kerek. Iаǵnı taýarlardy jetkizý kózderine, onyń ishinde shyǵarylǵan jerine, olardyń túrine, mámilege qatysýshylarǵa jáne basqa da faktorlarǵa baılanysty erekshelenbegeni lázim. Desek te taýarlardyń kedendik qunynyń negizi múmkindiginshe EAEO KK-niń 39-babynda aıqyndalǵan mánde osy taýarlarmen mámileniń quny bolýǵa tıis. Al ákelinetin taýarlardyń kedendik qunyn olarmen jasalǵan mámileniń quny boıynsha aıqyndaý múmkin bolmaǵan jaǵdaıda zattardyń kedendik quny dáıekti qoldanatyn (2-ádis), birtekti (3-ádis) taýarlarmen jasalǵan mámileniń quny boıynsha ádisterge, qosý, shegerý ádisterine jáne rezervtik ádiske sáıkes aıqyndalady», dedi Q.Asaýbaeva.
Bul rette birdeı, birtekti taýarlarmen mámile quny boıynsha ádisterge sáıkes ákelinetin taýarlardyń kedendik qunyn aıqyndaý úshin qundyq negizdi tańdaýdy negizdeý maqsatynda keden organy men deklarant arasynda konsýltasııalar júrgizilýi múmkin eken. Kedendik deklarasııalaý kezinde málimdelgen taýarlardyń kedendik qunyna kedendik baqylaýdy júrgizý kezinde keden organy taýarlardyń kedendik qunyn aıqyndaý men málimdeýdiń durystyǵyn tekserýdi júzege asyrady.
2018 jyldan bastap elimizde kedendik deklarasııalaý «Astana-1» aqparattyq júıesi arqyly elektrondyq nysanda jasalady. Negizi taýardyń kedendik qunyn baqylaý taýar shaǵarylǵanǵa deıin de, odan keıin de atqarylady. Tártip boıynsha Táýekelderdi basqarý júıesi taýarlardyń kedendik qunyna kedendik baqylaý júrgizýdi taǵaıyndaǵan kezde, zatty shyǵarǵanǵa deıin keden organynyń qyzmetkerleri EAEO KK-niń 325-babyna sáıkes qujattar men málimetterge jáne kedendik tólemder men salyqtardy tóleý jónindegi mindetti oryndaýdy qamtamasyz etý somasy mólsheriniń esebine suraý salý joldaıdy.
Spıkerler kásipkerlerge jaqsy jańalyq bar ekenin aıtty. Budan bylaı EAEO keden zańnamasynda syrtqy ekonomıkalyq qyzmetke adal qatysýshylar úshin jeńildikter qarastyrylǵan. Olar túgelimen tekserý barysynda málimdelgen kedendik qundy rastaıtyn bolypty.
Eger taýar shyǵarylǵanǵa deıin bastalǵan qujattar men málimetterdi tekserý nátıjeleri boıynsha málimdelgen kedendik quny rastalsa, sondaı-aq sharttar bir mezgilde oryndalǵan bolsa, tómendegideı taýarlardyń kedendik qunyna baqylaý júrgizilmeıdi:
- bir syrtqy ekonomıkalyq kelisim (kelisimshart) sheńberinde mámileniń ózgerissiz sharttarymen ákelinetin ımporttyq taýarlar men buryn ákelingen taýarlar birdeı bolsa;
- ákelinetin taýarlardyń kedendik qunyna baqylaýdy júzege asyrý kezinde buryn ákelingen birdeı taýarlardyń kedendik qunyna baqylaýdy júzege asyrý kezindegideı mán-jaılar anyqtalsa;
- taýarlarǵa arnalǵan deklarasııada taýarlardyń kedendik quny buryn rastalǵan taýarlarǵa arnalǵan deklarasııanyń tirkeý nómirinde kórsetilgen bolsa;
- buryn ákelingen birdeı taýarlar shyǵarylǵan kúnnen bastap ýaqyty baǵalanatyn taýardyń DT tirkelgen kúninen bergi kúntizbelik 180 kúnnen aspasa, taýardyń kedendik qunyna baqylaý qaıta jasalmaıdy.
