Nottıngem ýnıversıtetiniń professory qyzmetin atqaryp júrgen jerlesimizdiń mysalynan eldegi mamandarǵa degen qurmetti ańǵarýǵa bolady. Atalǵan joǵary oqý orny óz elinde mamandyǵy boıynsha qyzmet tappaǵan oqytýshy-ǵalymdy jumysqa birden qabyldaǵan. Osy sebeppen úsh jyl buryn kári qurlyqqa qonys aýdarǵan. Bilim berýmen qatar Ulybrıtanııanyń ǵylymyna da aıtarlyqtaı úles qosyp júr. Qazaqstandaǵy birqatar ýnıversıtettiń esigin qaǵyp, mardymdy jumys tappaǵan soń, shetelge ketken.
Sonda shetelge qajet bolǵan maman óz elimizge kerek emes pe? Álde bilikti kadrlardyń qadir-qabiletin baǵamdaı almaımyz ba?
Mundaǵy qazaq otbasylardyń birqatary birjola osy elde turaqtaýǵa bel býǵan, óıtkeni baspana, kólik satyp alyp, tirlik etip jatyr. Turaqtaǵan qalanyń ortalyq aýrýhanasynda dáriger bolyp jumys isteıtin ekinshi jerlesimiz jalaqysynyń joǵary ekenin aıtyp, elge oralǵysy joq. Onyń ústine ǵylymmen aınalysýǵa ýaqyty men múmkindiginiń baryn alǵa tartty.
Bizdiń qoǵamnyń sana-seziminde qalyptasyp qalǵan taǵy bir qaǵıda bar, ol – sheteldik mamandarǵa sený. О́zimizdiń mamandarǵa qımaǵan joǵary jalaqyny shetel kadrlaryna on ese deńgeıinde tóleımiz. Olardyń isteıtin jumysyn ózimiz on orap áketetinimizge senimsizdikpen qaraımyz.
1993 jyldan beri «Bolashaq» baǵdarlamasymen álemniń jetekshi oqý oryndarynda 15 myńnan asa adam bilim alyp, shetel ǵylymynyń syryna qanyqty. «Bolashaqtyń» bir maqsaty – ózge elden maman tartýdy toqtatý, óz azamattarymyzdy shetelden oqytyp, shetel mamandarynyń ornyn basý emes pe edi? Áli de ózge memleketterden maman tartý júıesi toqtaǵan joq. Olardy shaqyrǵan soń baspanamen qamtyp, joǵary jalaqy tóleý qajet. Qazaqstanǵa kelip-ketýi, kúndelikti issapar shyǵyndary da eldegi mekemeniń esebinen tólenedi. Iаǵnı shetelden kelgen mamanǵa beriletin jalaqydan bólek, qosymsha tólenetin qarajat bar. О́zimizdiń mamandar qansha jerden álemniń jetekshi oqý oryndarynda oqyp kelse de, sol shetel mamanynyń aılyǵyn almaıdy. Dıplom birdeı, bilim birdeı. О́ıtkeni «shaqyrtylǵan» maman atymen «shaqyrtylmaǵannyń» arasynda aıyrmashylyq bar. Bul máseleni elimizdegi Kásipodaqtar federasııasy aıtyp keledi, ázirge nátıje joq. Eńbek kodeksine sáıkes jalaqyda aıyrmashylyq bolmaýǵa tıis. Alaıda sheteldik azamattar kelisimshart negizinde eńbek etetindikten, bul qujatta kórsetilgen jalaqy mólsheri qupııa túrinde saqtalady.
Statıstıkaǵa toqtalsaq, bıyl 1 aqpandaǵy jaǵdaı boıynsha jergilikti atqarýshy organdardyń ruqsatymen Qazaqstan aýmaǵynda 12 882 shetel azamaty eńbek etedi. Shetel jumys kúshin tartýǵa ruqsattardyń arasynda basshylar men olardyń orynbasarlary úshin 565 ruqsat (birinshi sanat), qurylymdyq bólimshelerdiń basshylary úshin 2 671 ruqsat (ekinshi sanat) sanattary bar. Tartylǵan sheteldik jumys kúshiniń negizgi bóligi úshinshi (mamandar) jáne tórtinshi (bilikti jumysshylar) sanattarǵa jatady – tıisinshe olar 5 871 jáne 595 adam.
Kúni keshe birqatar aımaqtaǵy sý tasqynyn boljaı almaı, odan shyǵar jol taba almaǵan bılik ǵalymdardyń kómegine zárý ekenin moıyndady. Prezıdent aqyry shetelge ketken ǵalymdardy qaıtarý kerek dep málimdedi. «О́zimizdi emes, ózgeni jarylqaımyz» dep júrgende, ǵalymdardyń jetispeýshiligin sezindik. AQSh-qa qonys aýdarǵan matematık-ǵalym Ýálbaı О́mirbaev otandyq baspasózdiń birine bergen suhbatynda «NÝ men QBTÝ-da bolmasa, kóp JOO-larda ǵalymǵa jaǵdaı jasalmaǵan. О́ıtkeni mınıstrlikte otyrǵandardyń, sheneýnikterdiń ishinde ǵylym adamy joq. Olar JOO-lardaǵy professorlardyń jaǵdaıyn múlde túsinbeıdi», degen edi jýrnalısterge bergen suhbatynda. Sonymen qatar ol memlekettik organdar ǵalymdardy qujatpen júgirtip qoıatynyn alǵa tartty. «Ǵalym qujatpen júgire me? Aqsha izdeı me? Álde zertteýmen aınalysa ma? О́kinishtisi, osyndaı bıýrokratııalyq, túsiniksiz júıeden jaqyn arada qutyla almaıtyn sekildimiz. Al damyǵan elderde sheneýnikter bulaı ǵylymǵa kedergi keltirmeıdi», dedi ǵalym. О́z ǵalymdarymyz shetel asyp, Abaıdyń sózimen aıtsaq, «Bilgenimdi kimge aıtamyn, bilmegenimdi kimnen suraımyn» bolyp qalmaıyq.
