Kodeks kúrdelene tústi

Ústimizdegi jyldyń birinshi qańtarynan bastap Qylmystyq, Qylmystyq atqarý nemese Ákim­shilik quqyq buzýshylyq týraly kodeksterimizge saı bir­qatar ózgerister ómirge engeni belgili. Endi tártip osy jańa zańdardaǵy talaptarǵa saı oryndalýy kerek. О́ıtkeni, zań bárimizge ortaq. Zańnyń aty – zań. Konstıtýsııamyzdan bastaý alǵan zańdarymyzdyń talaptary men qaǵıdalaryn qatań, buljytpaı, meıli qandaı jaǵdaı týmasyn aınytpaı saqtaý kerektigin osy zańdardy daıyndaýǵa at­salysqandar men quqyq qorǵaý organdarynyń ókilderi de jarysa aıtady. Solaıy solaı ǵoı, alaıda keshe Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetine jýrnalıstermen kezdesýge kelgen Ádilet mınıstriniń orynbasary Záýresh Baımoldına jáne IIM ákimshilik polısııa komıtetiniń tóraǵasy Igor Lepeha tek taza resmı tilde baıandama jasady. Nege ekeni belgisiz, eń bolmasa úırenshikti jaǵdaıdaǵydaı baıandamanyń basyna jáne aıaǵyna bir aýyz sóz qaıran memlekettik tilde qosylyp aıtylmady. Múıizi qaraǵaıdaı qos mınıstrliktiń laýazymdy eki ókili «Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekstiń jańa redaksııasyndaǵy negizgi mán-jaılar týraly» qoldaryndaǵy baıandamalaryn sýdyratyp shyqty. Árıne «Bul qalaı?!» degen jýrnalısterge: «Biz osynda kelgenimizde qazaq tilinde me, álde orys tilinde baıandama jasasaq pa dep oılandyq. Biraq men osynda kelgen soń jıylyp otyrǵan jýrnalıster túrine qaradym da, bulardyń barlyǵy birdeı qazaq tilin bilmeıdi dep oıladym. Sondyqtan da baıandamamdy basynan bastap, aıaǵyna deıin orys tilinde jasadym», dep túsindirdi Z. Baımoldına. Mundaı jaýapty, árıne, zaldaǵy zańǵa moıynsunatyn bir­qatar jýrnalıster qaýymy da kútpegen edi. Sondyqtan qa­lasańyz da, qalamasańyz da mundaı qylyq báribir jalǵasyn taba beretindigi anyq. Solaı desek te qos ókil zańdy qatań saqtaý kerek jáne oǵan sizder de atsalysýlaryń kerek dep jarysa aıtty. Al atalǵan kodeks 920 baptan turady deıdi olar. Qazirgi Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodekske ýaqyt synynan ótken negizgi erejeler qamtylyp, olar jalpy, erekshe jáne rásimdik bólimderge jınaqtalǵan kórinedi. Jańa kodekstiń qoldanystaǵy redaksııasynda talaptar quqyq qorǵaý organdary kózdegen ne­gizgi baǵyttardy iske asyrý arqyly ákimshilik zańnamany reformalaýǵa baǵyttalǵan. Birinshiden, munda shaǵyn bızneske qoldaý kórsetýdi izgilendirý baǵyty aıqyn kórsetilgen. Sonyń biri de biregeıi shaǵyn kásipkerlik sýbektilerine salynatyn aıyppuldar mólsheri orta eseppen alǵanda eki ese azaıtylǵan. Ákimshilik jazanyń ornyna endi eskertýdi qoldaný aıasy keńeıtilgen. Ekinshiden, ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly isterdi qaraýǵa ýákilettik berilgen organdardyń quzyreti qaıta qaralyp, atap aıtqanda, aıyppul túrindegi ákimshilik jaza kózdelgen baptar ýákiletti memlekettik organdardyń qara­ý­yna berý jolymen sottardyń qyzmeti jeńildetiledi. Úshin­shi­den, eger adam ákimshilik quqyq buzýshylyq jasaǵan soń berilgen túbirtek arqyly aıyppul tó­lese qysqartylǵan is júrgizý engiziledi. Sóıtip, adam óz kinásin moıyndaıdy, óz erkimen aıyppul tóleýge esh narazylyǵy joq ekendigin bildiredi. Bul rette hattama toltyrylǵannan keıin jeti kún ishinde aıyppuldyń tolyq qunynyń 50 paıyzyn ǵana tólep qutylý jaǵy da qarastyrylǵan. Al eger adam quqyq buzǵanyna kelispegen jaǵdaıda is jalpy tártippen qaralady. Aıyppul tóletýde, kóbine, sybaılas jemqorlyq derekteri oryn alady deıdi. Osy sybaılas jemqorlyqqa beıim kórinisterdi joıý maqsatynda, sondaı-aq qysqartylǵan is júrgizýdi qamtamasyz etý úshin aıyppuldyń naqty aıqyndalǵan mólsheri kózdelgen. Buǵan qosa, kodekske jeńildetiletin mán-jaılardy belgileý kezinde jeke tulǵaǵa salynatyn ákimshilik aıyppul somasyn jalpy somanyń 30 paıyzyna deıin qysqartýǵa múmkindik beretin normany engizý basty jańalyqtardyń biri bolyp tabylady. Al ashyǵyn aıtqanda, bú­gingi kúni ýákiletti organdar anyq­taǵan barlyq ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń 90 paıyzy ishki ister organdaryna tıesili ekendigin eshkim joqqa shyǵara qoımas deımiz. Tek ótken jyly ǵana IIO qyzmetkerleri 3 mln. 326 myń ákimshilik quqyq buzýshylyqtardy, onyń ishinde 2 mln. 321 myń jol qozǵalysy erejelerin buzýshylyqtardy anyqtady. Sóıtip, jalpy somasy 26 mlrd. 042 mln. teńge turatyn 2 mln. 772 myń aıyppul salyndy. Osylaısha jol qozǵalysy erejesin buzǵany úshin 48 myńnan astam júrgizýshi kólik quraldaryn basqarý quqyǵynan aıyrylyp, 8,6 myń quqyq buzýshy ákimshilik qamaýǵa alynǵan eken. Al endi aǵymdaǵy jyldyń 1 qańtarynan bastap kúshine engen Ákimshilik quqyq buzýshylyq týraly kodeks ákimshilik isterdi qaraý rásimderin eleýli ózgertip otyr. Sebebi, munda ákimshilik óńdiristi ońaılatýǵa baǵyttalǵan keń kó­lemdi sharalar qarastyrylǵan. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, aıyppuldardy tóleýdi yntalandyratyn tetikter de engizilgen. Buryn da aıtqanymyzdaı, kodekstiń erekshe bóliminde qylmystyq teris qylyqtar sanatyna jatqyzylǵan quqyq buzýshylyqtardy qospaǵanda, ishki ister organdary ákimshilik hattamalar toltyrýǵa ýákiletti bolyp tabylatyn ákimshilik quqyq buzýshylyqtardyń qu­ramdary men sanksııalary ne­gizinen ózgeristerge ushyraǵan joq deıdi. Máselen, buryn bireýdi soqqyǵa jyǵý 5 AEK mólsherinde aıyppul salýǵa nemese 10 táýlikke qamaýǵa alýǵa ákep soqtyrsa, qazirgi jańa kodeks boıynsha adamdy soqqyǵa jyǵý qylmys bolyp sanalyp, 100 AEK mólsherindegi aıyppulmen nemese 120 saǵatqa deıin qoǵamdyq jumystarǵa tartýǵa, tipti 45 táýlikke qamaýǵa alýmen jazalanady. Sonymen qatar, kólik quralyn mas kúıinde basqarǵan adam qatań jaýapkershilikke tartylady. Aleksandr TASBOLATOV, «Egemen Qazaqstan».