Infografıkany jasaǵan – Záýresh SMAǴUL, «EQ»
«Jastar praktıkasynyń» jańǵyryǵy
Salystyrmaly túrde jumyspen qamtýdyń memlekettik baǵdarlamalaryna, grant, shaǵyn nesıege úmitker kóp bolǵany tıimdirek. О́tinish kóp tússe, jobalardy saralap, úzdikterin irikteýge de múmkindik mol bolady. Negizi byltyrǵy kórsetkish te jaman emes. Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý vıse-mınıstri Oljas Ordabaev byltyr 963 myńnan asa azamat jumysqa ornalasqanyn habarlady. Bul tizimde 265,1 azamat ulttyq jobalar aıasynda jumys tapqan. 198 myńnan asa azamat memleket sýbsıdııalaıtyn jumys oryndaryna barsa, Memleket basshysynyń «10 myń turǵynǵa – 100 jumys orny» bastamasyna 382,4 myń adam, jumys berýshiler usynǵan bos jumys oryndaryna 316 myń adam qabyldanǵan. Jumyspen qamtylǵan azamattardyń 50%-dan astamy, ıaǵnı 472,9 myńy – jastar. Al óńirler bólinisinde Túrkistan, Jambyl, Almaty oblystary men Almaty, Astana, Shymkent qalalarynda jumys tapqandar kóp.
Memleket usynǵan baǵdarlamalardyń ishinde «Jastar praktıkasy» kúni búginge deıin úılesimdi iske asyp keledi. Demek alǵash 2011 jyly bastalǵan joba tıimdiligin kórsetti dep topshylaýǵa bolady. Bul jóninde Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Halyqty jumyspen qamtý departamentiniń basqarma basshysy Aıaýlym Berekenova tarqatyp aıtyp bergen edi.
– «Jastar praktıkasy» arqyly ýnıversıtet, kolledj túlekteri óziniń mamandyǵy boıynsha tájirıbesin shyńdaıdy. Statıstıkaǵa úńilsek, memlekettiń sýbsıdııasymen iske asyp jatqan 6 baǵdarlamanyń ishinde «Jastar praktıkasy» arqyly jumysqa ornalasqandar kóp. Mysaly, byltyr respýblıka boıynsha 10 492 azamat osy baǵdarlamany aıaqtasa, 5 400-den asa azamat turaqty jumys tapty. Iаǵnı «Jastar praktıkasymen» tájirıbe jıǵan jastardyń turaqty jumyspen qamtylý kórsetkishi joǵary bolyp tur. О́zderiniń mamandyǵy boıynsha tájirıbeden ótkenderdiń deni sol jumys ornynda turaqtaýǵa tyrysady. «Jastar praktıkasynyń» tıimdiligin arttyrý úshin biz 2022 jyly praktıkanyń merzimin alty aı emes, 1 jylǵa sozdyq. Osy baǵdarlamaǵa júginip, jumys tapqan jastardyń sýbsıdııasyn 100 paıyz memleket tóleıdi. Bul baǵdarlamadan basqa «Kúmis jas», «Áleýmettik jumys orny» syndy baǵdarlamalar jartylaı ǵana sýbsıdııalanady. Júz paıyz sýbsıdııalanatyn baǵdarlamalardyń qatarynda «Jastar praktıkasynan» bólek, «Qoǵamdyq jumystar», «Alǵashqy jumys orny», «Urpaqtar kelisimsharty» syndy baǵdarlamalar baryn da aıta ketkenimiz jón bolar, – deıdi A.Berekenova.
Qaıtarymsyz granttan habaryńyz bar ma?
555 myń teńge qaıtarymsyz grant alyp, kásibin dóńgeletken azamattar jóninde aqparat koronavırýs pandemııasy tusynda tegis tarady. Áleýmettik osal sanattaǵy azamattarǵa usynylatyn grantty alýǵa nıettiler dál sol kezeńde kóbeıse kerek. Sebebi grant alýǵa járdemdesemin degenderge ılanyp, jer sıpap qalǵandar týraly aqparat ta sol mezgilde ádettegiden kóp tarady. Hosh, 2020 jylǵa deıin, odan keıingi jyldary da osy baǵdarlamaǵa memleketten qaralatyn qarajat kólemi ósti. Mysaly, elde áleýmettik osal sanattaǵy azamattarǵa alǵash taǵaıyndalǵan grant kólemi 252 myń teńgeniń shamasynda bolsa, bıyl grant mólsheri 400 AEK-ke (1 476 800 teńge) jetti. Birer kún buryn Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi Business.enbek.kz portalynda 20 mamyrdan bastap 1-lek boıynsha bıznes-ıdeıalardy iske asyrý úshin grantqa ótinim qabyldaý bastalatynyn habarlady. Birinshi lekte respýblıka boıynsha shamamen 4 500 adam grant alýy múmkin. Joba kásipkerlikke qyry bar azamattardyń ózin turaqty jumyspen qamtýǵa jol ashty. Granttyń talaptary, sharttary, ótinish qaldyrý úlgisi – bári-bári portalda ap-anyq kórsetilgen. Interneti, kompıýteri joq azamattar qol qýsyryp qalmaı, mansap ortalyqtarynyń ózine-ózi qyzmet kórsetý aımaqtarynan ótinish toltyra alady. Grant alýǵa ekiniń biri emes, granttyń ereje-talabynda naqtylanǵan sanattaǵy azamattar ǵana úmitker bola alady. Grant alyp, aýyl sharýashylyǵyn óristetken kásipkerler kóp. Sol sekildi shaǵyn seh, shashtaraz ashqandar, kásipke qajet jańa qural satyp alǵandar jetedi. Qýantarlyǵy, jyldan-jylǵa grant alatyndarǵa qoıylatyn talap júıelenip keledi. Búginde grant berýdiń kezeńderi túgel elektrondy formatqa aýysqan. Úmitker áýeli grantqa ótinish qaldyryp, qujattaryn túgendep, bıznes-jobasyn komıssııa otyrysynda tanystyrady. Iаǵnı bıznes-jobany komıssııa maquldamaı, kásipti básekege qabiletti dep sanamasa, úmitker granttan qaǵylady. Iá, keıingi jyldary qaıtarymsyz granttyń kómegimen is bastap, kásibin órkendetýge tyrysyp júrgen kásipkerler kóp-aq. Alaıda grantty kásip úshin emes, ózge maqsatqa paıdalanatyndar tabylady.
– Memleketten qaralǵan grantqa kásipker kásibine qajetti zattardy ǵana ala alady. Kásipker o basta bıznes-jobasynda kórsetken maqsatynan aınymaýy kerek. О́ńirlerde granttyń maqsatty paıdalanýyn mansap ortalyqtary baqylaıdy. Bizden bólek Bas prokýratýra monıtorıng júrgizedi. Revızııalyq komıssııa qaraıdy. Bas prokýratýra usynǵan resmı málimetterge úńilsek, byltyr 1 myńǵa jýyq grant maqsatqa saı jumsalmaǵan. Qazir óńirlerde sot arqyly grantty qaıtarý jumystary júrip jatyr. О́zimiz júrgizgen monıtorıngke toqtalsaq, byltyr turǵyndarǵa 9 102 grant berildi. Bizdiń grant alǵan kásipkerlerge qoıatyn basty talabymyz – kásipker salyq organdarynda tirkelýge tıis. Osy talapty 297 adam oryndamaǵan. Buǵan qosa mınıstrlik grant alyp, jumys istep jatqan azamattardyń zeınetaqysyn tekseredi. Iаǵnı kásipker zeınetaqy jarnasyn aýdarǵan-aýdarmaǵanyn naqtylaımyz. Osyndaı baqylaýdan keıin biz 807 adamnyń 10 myń teńgege deıin ǵana mindetti zeınetaqy jarnasyn aýdarǵanyn bildik. Demek olardyń kásibin básekege qabiletti emes dep baǵalaýǵa bolady, – deıdi A.Berekenova.
Aýyldaǵylardyń úlesi basym
Belgili bir salada tájirıbesi bar mamanǵa jumys tabý asa qıyndyq týdyrmasa, qandaı da bir jumysqa biliktiligi jetpeıtin azamattarǵa mansap ortalyqtary arqyly qysqamerzimdi oqýdan ótýge bolady. Bul da jumyspen qamtýdyń bir baǵyty dep túsingen durys. Bilim alýǵa qushtar azamattar úshin Elektrondy eńbek bırjasynda onlaın oqýdan tegin ótýge múmkindik qarastyrylǵan. Portalda 181 mamandyq boıynsha bas-aıaǵy 475 onlaın kýrs ornalastyrylsa, onyń 241-i tegin eken.
Resmı derekterge úńilsek, jyl basynan sáýir aıyna deıin elde jumyspen qamtýǵa járdemdesý is-sharalaryna 173,3 myń adam qatysqan. Esesine 142,3 myń adam jumyspen qamtylǵan. Onyń ishinde 50,3 myń azamat turaqty jumysqa ornalasqan. 92 myń adam sýbsıdııalanatyn jumys ornyna tartylǵan. Tarqatyp aıtar bolsaq, 8,1 myń adam áleýmettik jumys ornyna ornalasyp, 4,9 myń azamat «Jastar praktıkasynyń» múmkindigin paıdalanǵan. 66,3 myń adam qoǵamdyq jumysqa tartylsa, 2,8 myń adam «Alǵashqy jumys orny» jobasy arqyly, 51 adam «Urpaqtar kelisimsharty» jobasy aıasynda, 9,9 myń adam «Kúmis jas» jobasy aıasynda jumyspen qamtylǵan. Eńbek naryǵynda suranysqa ıe daǵdylar boıynsha onlaın oqýmen 17,1 myń jumyssyz qamtylyp, onyń ishinde 15,1 myń azamat oqýdy aıaqtaǵan. Sol sekildi «Bastaý bıznes» jobasy boıynsha kásipkerlik negizderine oqytýmen 13,6 myń adam qamtylsa, onyń ishinde 8,1 myń adam oqýdy támamdap, qolyna sertıfıkatyn alǵan. Bıyl kásipkerlikpen aınalysýǵa yntaly jastar da jeńildikten qur qalmaıdy. Olardyń jyldyq 2,5% mólsherlememen 5 mln teńgege deıin shaǵyn nesıe alýǵa múmkindigi bar. Jeńildetilgen shaǵyn nesıe shamamen 5 796 jasqa tıedi.
Taǵy bir statıstıkany mysal etsek, byltyr jáne bıyl birinshi toqsanda ataýly áleýmettik kómek alǵan 58 445 otbasy memlekettiń qoldaý sharalary arqyly kedeılik jaǵdaıynan shyǵypty. Byltyr 114,1 myń otbasy (598,4 myń adam) jalpy somasy 59,4 mlrd teńge kómek alsa, bıyl úsh aıda 58,8 myń otbasy (312 myń adam) 7,8 mlrd teńge ataýly áleýmettik kómek alǵan.
«Taldau» áleýmettik zertteýler ortalyǵynyń jetekshisi, áleýmettanýshy Baqyt Temirhanulynyń aıtýynsha, eńbek naryǵyndaǵy ózgeristerdi baqylaý qıyn bolǵanymen, mınıstrlik usynǵan osyndaı derekter arqyly óńirlerdegi áleýmettik ahýaldy shamalaýǵa bolady.
– Byltyr óńirler bólinisinde áleýmettik tólem alǵan otbasylar Túrkistan oblysynda kóp ekeni belgili boldy. Osydan keıingi qatarda Shymkent, Almaty qalalary men Qyzylorda oblysy tur eken. Ataýly áleýmettik kómek az alǵan óńirlerdiń ishinde Ulytaý, Atyraý, Soltústik Qazaqstan oblystary bar. Jumyspen qamtýdyń baǵdarlamalaryna qatysatyn azamattardyń 60 paıyzǵa jýyǵy aýyl azamattary eken. Muny qala jáne aýyl halqynyń áleýmettik jaǵdaıymen baılanystyrýǵa bolady. Memleket tarapynan beriletin qarajat qalalyqtarǵa, aýyldyqtarǵa dep bóle-jara qarastyrylmaıdy. Baǵdarlamaǵa qatysýǵa kim-kimniń bolsa da múmkindigi bar. Degenmen qala turǵyndary memlekettik baǵdarlamalardyń qarajatyn azsynady. Olar úshin ýaqytsha bolsa da, tabysy qomaqtyraq jumysqa ornalasqan áldeqaıda tıimdirek, – deıdi áleýmettanýshy.
Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý mınıstrligi úılestiretin jumyspen qamtýdyń memlekettik baǵdarlamalary – 20 óńirdegi Eńbek mobıldiligi ortalyqtarynyń quzyrynda. Osy ortalyqtardyń ár aýdan, qalada «Mansap ortalyqtary» dep atalatyn bólimsheleri bar. Jumyssyz retinde tirkelýdi oılaǵan azamattar osy mansap ortalyqtaryna tóte júgine alady. Bolmasa, Elektrondy úkimet portaly, Elektrondy eńbek bırjasy arqyly tirkelýge de múmkindik bar. Muny tekten-tek aıtyp otyrǵanymyz joq. О́ıtkeni jumyspen qamtýdyń memlekettik baǵdarlamalaryna qatysý úshin sharýany resmı jumyssyz retinde tirkelýden bastaǵan durys.
