Kollajdy jasaǵan – Almas MANAP, «EQ»
Keńestik kezeńde Serǵazy Jıenqulov bastaǵan ǵalymdar jasaǵan ónertabys respýblıka aýmaǵynan asyp, búkil keńes odaǵyna tarady. Osy tusta ustazymyzdyń ómir jolyna az-kem toqtalyp ótkenimiz abzal. Ol 1959 jyly Máskeýdegi beldi oqý ordasynyń biri sanalǵan Baýman atyndaǵy joǵary tehnıkalyq ýchılısheni «Kóterip-tasymaldaý mashınalary men jabdyqtary» mamandyǵy boıynsha ınjener-mehanık bolyp támamdady. Qabileti qarymdy túlekti joldama arqyly Chelıabi traktor zaýytyna jiberdi. Ondaǵy tabysty eńbegin qysqa ýaqytta joǵary baǵalap, Máskeýdegi «Gıpromez» metallýrgııa zaýyttaryn jobalaý jónindegi memlekettik ınstıtýtqa aýystyrdy. Munda Serǵazy Ahmetuly Bakýdiń qubyr prokaty zaýytyna avtomattandyrylǵan júıeni jobalaýǵa atsalysty. Elge oralǵanda Shymkent hımııa-tehnologııa ınstıtýtynda, Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtynda oqytýshy boldy. 1964 jyly Lomonosov atyndaǵy Odessa tehnologııa ınstıtýtynyń aspırantýrasyna oqýǵa tústi. Onda professor P.Platonov basqaratyn «О́ndiristi keshendi mehanıkalandyrý jáne avtomattandyrý» kafedrasynda ustazdyq qyzmet te atqardy. Tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty dárejesin alǵan soń, Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyna qaıtyp oraldy. Kelgen boıda Energetıka fakýltetiniń dekany qyzmetine taǵaıyndaldy.
Ol basqarǵan jyldary Energetıka fakýlteti mol tabysqa jetip, keıinnen atalǵan joǵary oqý orny – Energetıka ınstıtýtyna aınaldy. Búginde ol – G.Dáýkeev atyndaǵy Almaty energetıka jáne baılanys ýnıversıteti. «Sol tusta stýdentterdiń ózara tatýlyǵyn damytý maqsatynda sport úıirmelerin keńinen damyttym», dep eske alatyn ustazymyz. Igi is-sharalardyń arqasynda Energetıka fakýlteti eń úzdikter qatarynda bolǵany ras. Serǵazy Ahmetuly «Taý-ken mashınalary» kafedrasyn da basqardy. Al 1977 jyly jańadan qurylǵan Almaty temirjol transporty ınjenerleri ınstıtýtyna oqý isi jónindegi prorektor qyzmetine shaqyryldy. Jańa oqý ornynda mańyzdy fakýltetterdiń ashylýyna bastamashylyq jasap, zaman talabyna saı kafedralar men zerthanalardyń qurylýyna muryndyq boldy. Aýyr mashınalardyń qyr-syryn meńgergen ınjenerlerdiń jańa legin daıarlaýǵa úlken úles qosty. Áıtse de araǵa eki jyl salyp Qazaq polıtehnıkalyq ınstıtýtyna kafedra meńgerýshisi bolyp qaıta oraldy. Sóıtip, osy orynda tapjylmaı 19 jyl boıy jemisti eńbek etti. Sol jyldary onyń basshylyǵymen kóp eńbekti qajet etetin úderisterdi keshendi mehanızasııalaý jáne avtomattandyrý baǵyty boıynsha kóptegen tehnıka ǵylymdarynyń kandıdattary men doktorlaryn daıarlady.
Serǵazy Ahmetuly ustazdyq etken kópjyldyq eńbegi men tájirıbesin jınaqtaı kelip, Máskeýdegi Baýman atyndaǵy joǵary tehnıkalyq ýchılıshede tehnıka ǵylymdarynyń doktory ǵylymı dárejesin tabysty qorǵady. Kóp uzamaı professor ataǵyn aldy. Ol – kóterip-tasymaldaý mashınalaryn jasaý salasy boıynsha elimizdegi tuńǵysh tehnıka ǵylymdarynyń doktory. Sonymen birge atalǵan oqý orny túlekteri ishinen shyqqan KSRO-daǵy úzdiksiz tasymaldaý mashınalary qurylysy boıynsha da tuńǵysh doktor. Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq zertteý tehnıkalyq ýnıversıtetinde professor Serǵazy Ahmetulynyń bastamasymen «Kóterip-tasymaldaý mashınalary jáne gıdravlıka», «Polıgrafııa tehnologııalary jáne mashınalary» degen eki jańa kafedra ashyldy. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ol jańa zaman talabyna qaraı Qazaqstan – Reseı halyqaralyq ýnıversıtetin quryp, oǵan biraz jyl basshylyq etti.
Serǵazy Jıenqulov TMD ǵalymdary arasynda birinshi bolyp «Tasqyndy-óndiristik júıelerdi keshendi túrde mehanıkalandyrý jáne avtomattandyrý» ǵylymı mektebiniń negizin qalady. Ári ony damytty, onyń áleýetin halyqaralyq ǵylymı qaýymdastyq moıyndaǵan bıikke kótere bildi. Onda tasqyndy-óndiristik júıeniń logıstıkalyq negizin ártúrli konveıerler quraıtynyn aıqyndap berdi. Olardyń eń kóp taraǵan túri – lentaly konveıer. Bul júıelerdiń toqtaýsyz jumys isteýi, óndiristik turaqtylyǵy óz dárejesinde konveıerlik qurylǵylardyń senimdiligine baılanysty. Serǵazy Ahmetuly óz isiniń asqan sheberine aınalyp, rolıkti-súıeýishterdiń ornalasý arasy aınymaly bolyp keletin lentaly konveıerdi jasap, óndiriske engizdi. Nátıjesinde, konstrýksııalar men mashınalardyń metall jáne energııa paıdalaný deńgeıi azaıyp, lentaly konveıerlerdiń jumys isteý turaqtylyǵy kúsheıdi. Birinshi aspıranty ári áriptesi Murat Qusaıynuly ekeýi eldegi iri-iri ken baıytý kombınattaryna rolıkti-súıeýishterdi aınymaly túrde ornalasqan lentaly konveıerlerdi engizýge tikeleı atsalysty.
Mashınalardyń jáne quramdyq elementteriniń konstrýksııasyn jetildirý úshin elimizde alǵash ret ǵylymı boljamnyń tásilderin jasady. Bulaı boljamdaýdy utymdy paıdalaný arqyly ǵalym shákirtterimen birge kóp jańalyq ashty. Bul qadam ǵylymı mekteptiń qalyptasýyna zor úlesin qosty. Sońǵy jyldardaǵy patenttik sheshimderdiń dınamıkasyn ekstropolıasııalaý arqyly mashına konstrýksııalarynyń nemese qurylymdarynyń damýyn boljaýǵa bolatynyn dáleldedi. Ǵalym-pedagog retinde oqý úderisine árdaıym jańalyqtar engizip turdy. Aıtalyq, 2010 jylǵa deıin, elimizdiń joǵary bilim júıesi Bolon úderisine enbeı turǵan kezde, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq ulttyq tehnıkalyq ýnıversıteti mashına jasaý fakýltetiniń stýdentteri kóterip-tasymaldaý mashınalary páni boıynsha kýrstyq joba jasaıtyn edi. Sol kýrstyq jobalar Serǵazy Ahmetulynyń kafedrasy arqyly ótetin. Osy múmkindikti paıdalanyp, kýrstyq joba aýmaǵynda barlyq stýdent qosymsha tapsyrma alyp, patenttik taldaý júrgizetin. Stýdentter Almatydaǵy patenttik kitaphanaǵa jazylyp, patentterdiń tarıhyn zerttep, taldaýdy úırendi. Injener-mehanıkter daıarlaýdaǵy oqý úderisine daryndy ǵalym engizgen bul ınnovasııanyń arqasynda stýdentter qosymsha kompetensııamen qatar izdengishtik qasıetterge ıe boldy.
Serǵazy Ahmetuly ǵylymı mektebi aýmaǵynda óz jetekshiligimen 40-tan astam ǵylym kandıdatyn, 20-dan astam ǵylym doktoryn, RhD daıarlady. Olardyń qatarynda Sırııa, Palestına, Qyrǵyzstan, О́zbekstan elinen kelgen azamattar da bar. Negizi ataqty ǵalymnyń ǵylymı mektebimen alys-jaqyn sheteldik ǵylymı qaýymdastyq ókilderi de sanasatyn. Sheteldik áriptesterimen únemi tyǵyz baılanysta boldy. Ártúrli deńgeıde halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótkizip turdy. Aty álemge áıgili M.Aleksandrov, L.Kolobov, A.Vershınskıı, R.Myńjasarov, I.Ivashkov, V.Belıchenko, A.Asanov, Ý.Begalıev, A.Nadjafov syndy álemniń ár shetindegi sala boıynsha myqty ǵalymdar Serǵazy Ahmetuly basqaratyn ǵylymı keńestiń jumysyna belsendi qatysyp júrdi.
«Jaqsynyń aty, ǵalymnyń haty ólmeıdi» degendeı eldegi tehnıka ǵylymynyń asa kórnekti ókili, mashına jasaý salasynyń iri mamanynyń sońynda qalǵan ǵylymı muralary men eńbekteri táýelsiz el ǵylymyna áli de qyzmet etip keledi. Jaqynda Almatyda Serǵazy Jıenqulovtyń 90 jyldyǵyna arnalǵan «Jańa kókjıekter: ǵylymdaǵy dástúrler men ınnovasııalar sıntezi» atty «Jıenqulov oqýlary – 2024» halyqaralyq ǵylymı-praktıkalyq konferensııa ótti. Jıynǵa Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Reseı, Germanııa elderinen ǵalymdar qatysty. Bul jıynda kólik salasyn damytýdyń aǵymdaǵy úderisteri, akademık Jıenqulovtyń mashına jasaý jáne kólik salasyndaǵy ǵylymı zertteýlerdi damytýǵa qosqan úlesi, onyń ǵylymı mektebi jáne kadrlardy daıarlaý máselelerin qalyptastyrýdaǵy róli, tehnologııalyq ınnovasııalar jáne olardyń Qazaqstandaǵy ónerkásip pen kólik ınfraqurylymynyń damýyna áseri máseleleri jan-jaqty sóz boldy.
Kórnekti ǵalym, bizdiń dańqty ustazymyz Serǵazy Jıenqulov negizin qalaǵan ǵylymı mektep Qazaqstan ulttyq mashına jasaý jáne transport ǵylym akademııasy jumysyn jalǵastyryp keledi. Ustazynyń irgeli jobalary shákirtteri arqyly salalana bermek.
Jaqsybaı Qasymbek,
tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor, UMTǴA prezıdenti
