Sýretti túsirgen – Ardaq ShÁDET
Dombyra úıretetin qurylǵy
Ereksheligi – tuńǵysh ret respýblıkalyq deńgeıde ótip jatqan «RoboZerde-2024» saıysy Astanada ótkeli jatqan V Dúnıejúzilik kóshpeliler oıynynyń qurmetine uıymdastyryldy. Is-sharada oqýshylardyń bir bóligi «Mádenı mura» sanaty boıynsha shyǵarmashylyq jobalaryn usynsa, bir bóligi robottaryn baǵdarlamalap, olardy ulttyq sport boıynsha saıysqa saldy.
Balalardyń bastamasy á degennen áserge bóledi. Birinen biri ótedi. Elimizdiń jıyrma oblysynan kelgen komandalar óz óńiriniń tarıhı, mádenı jádigerlerin joǵary tehnologııaǵa qalyptaǵan úlgi-josparlaryn tanystyryp jatyr.
Myna eki bala makettiń ornyna kádimgi dombyrany qoıypty ǵoı. Qosh delik, qazaqtyń tól aspaby. Al ony digital deńgeıinde qalaı sóıletpekshi eken? Taqala berip edik, taqyldap ózderin tanystyra jóneldi.
– Aty-jónimiz Jadyra Túsipbekova jáne Erkebulan Busyrmanov. Astanadaǵy №9 «Zerde» mamandandyrylǵan mektep-lıseıinen keldik.
– Bárekeldi, balalar! Qandaı joba kórsetesińder?
– Biz ult aspaby dombyrany meńgerýge kómektesin arnaıy baǵdarlama men tıýnıng júıesine negizdelgen «Qazaq aspap» jobasyn daıyndap shyqtyq. Telefonnyń kólemindeı myna qurylǵymen siz dombyranyń qulaq kúıin op-ońaı keltiresiz.
– Apyraı, mynaý tamasha ónertabys qoı. Aspapty qolyna endi alyp júrgen jandarǵa qulaq kúıin óz betinshe keltirý – jeńil jumys emes, – dedim de qurylǵynyń qalaı jumys isteıtinin dereý kórgim keldi. Erkebulan men Jadyra da baǵdarlamasyn birden iske qosty. Baǵdarlamany synaıynshy dep dombyrany teris buraýǵa ádeıi keltirip, qurylǵyny taqaı bergenim sol edi, álginiń qysqyshy «qulaǵymdy» burap kelip jibersin. Tańǵaldym. Shertip kalsam kádimgi re-sol notasynda, oń buraýda kúmbirlep tur. Oqýshylarǵa alǵys bildirdik te, isterine sáttilik tilep, kelesi jobalardy kórýge asyǵa berdik.
Maketterdiń ishinde menmundalap Qoja Ahmet Iаsaýıdiń kesenesi kórinedi. Jobanyń avtorlary – Bekzat Tálip pen Dosan Nesipbaı degen eki jigit. Jaqyn baryp jón surasam, Mańǵystaýdyń oǵlandary. Báse deımin, kózinde jalyn, sózinde salmaq bar. Basqalar sekildi qobaljymaı, baısaldy qalpy jobalaryn tanystyrdy. «Bizdiń jobamyz «RoboSerik» dep atalady. Arnaıy aqparat engizilgen, qashyqtan basqarylatyn, ózi adamnyń boıymen shamalas bul robot mádenı oryndarda gıd qyzmetin atqarady. Ony Áziret Sultan memlekettik tarıhı-mádenı mýzeıge ornalastyrýǵa bolady. Sondaı-aq ol 24 saǵat boıy ǵımarat qaýipsizdigi men tazalyǵyn kúzete alady. Oqys jaǵdaı bola qalsa, dereý ortalyqqa habar beredi», dedi mańǵystaýlyq jas tehnokrattar. Rasynda da memleketimizdiń ishki jáne syrtqy týrızmge jiti mán berip jatqan tusynda mundaı ónertabystardyń kóp bolǵany kerek-aq.
Ári qaraı nazarymyz salýaly kıiz úıdiń úlgisine tústi. Syrttaı qarapaıym kóringenimen, oqýshylar ony da IT tehnologııalarmen jabdyqtap qoıypty. Keregeniń kózine ornatqan arnaıy qabyldaǵysh úıdiń temperatýrasyna qaraı aýa ylǵaldyǵyn rettep otyrady. Túńlik te avtomatty túrde kún túskende ózi túriledi. Buǵan qosa munda da qazaqtyń salt-sanasy, dástúr, ádebin túsindiretin aýdıo-gıd baǵdarlamasy iske qosylypty. Jobanyń avtorlary 9-synyp oqýshylary Arman Sultanbek pen Danat Jańbyrǵa bárekeldi destik. Kórýshilerdiń qatarynda osy festıvalge demeýshilik bildirgen Ulttyq sport qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti-bas hatshysy Tastanbek Esentaev ta boldy. Oqýshylardyń jobasymen tanysqan ol usynylyp otyrǵan digital-kıiz úıdi Kóshpeliler oıyny aıasynda jasalatyn «Birlik kerýeni» jáne «Etnoaýyl» is-sharasyna qosýǵa yjdaǵat bildirdi. Osydan soń «RoboSport» baǵytynyń «Arqan tartys», «Asyq atý», «Mergen» jáne «Aqsúıek» atty tórt sanat boıynsha jarysqa túsip jatqan oqýshylardy kórýge bet aldyq.
Salmaqty saqa sheńber ortasynda tizilgen asyqtardy ushyryp túsirdi. Biraq saqany ıirgen bala emes, robot. Iá, kádimgi robot. Asyǵyn alshysynan túsirgenderi júldeli jeńis sátine jaqyndaı beredi. Basqalary óz kezegin kútip, saqalaryn saılap tur. Osy sátte qazaq balalaryn eptilik pen uqyptylyqqa úıretken asyq atý oıynynyń «jańa dáýreni» kelgenine anyq kózimiz jetti. Robot qalaı asyq oınamaq deısiz ǵoı? Jaýabyn Mańǵystaýdan kelgen 6-synyp oqýshylary Muratbek Taır men Aıshýaqov Nurbek aıtsyn.
– Biz bul jobamyzdy eki saǵatta jasap shyǵardyq. Robottyń maqsaty – asyqtardy atyp, sheńberden shyǵarý. Jolaqshanyń boıymen asyq syrǵanap keledi de, rezeńkeniń kúshimen atylady. Robottyń dál atqany ǵana emes, túzý qozǵalýy da mańyzdy, – deıdi jas ónertapqyshtar.
Osylaısha, kóneden jetken ulttyq sport túriniń qazirgi tehnologııamen ushtasqany kóńilimizdi kókke kóterip tastady.
Robot-mergen múlt ketken joq
Arqan tartysyp jatqan robottar alańynda kil myqtylar jıylypty. Elimizdiń jıyrma aımaǵynan kelgen tehnokrat oqýshylar ózderi daıyndap, ózderi baptap qosqan robottardyń beline arqan baılap, áleýetin kórip jatyr. Bári de óz aımaqtarynyń úzdigi. Biraq qaı robottyń tehnıkasy myǵym, qaısysynyń kúshi kópke shydaıdy, sol jeńimpaz atanar sátke jaqyndaı túsedi. Fınalda 36 robottyń arasynda iriktelip shyqqan eki robot baq synasty. Baptary kelip-aq tur. О́ıtkeni biraz ýaqyt ekeýi de arqandy ózderine qaraı tartyp, qaqqan qazyqtaı oryndarynan tapjylmaı turdy. Tipti ortadaǵy arqan úzilip keter me eken dep qorqa bastadyq. Biraq ne degenmen, myqtynyń aty myqty ǵoı, tartystyń sońyna qaraı Qaraǵandy oblysynan kelgen «Ertemir» qarsylasyn julyp áketti.
Aqsúıek oınap jatqan robottar da adamdar sııaqty juppen oınaıdy. Oıyn alańynda aldyn ala jasyrylǵan koordınatany alǵash tapqan robottyń bireýi óziniń GPS mekenjaıyn hat arqyly áriptesine joldaıdy. Al áriptesiniń maqsaty jubynyń qaı jaqta turǵanyn naqty taýyp, oǵan dereý jetý. Sonda oıynnyń maqsaty súıekti emes, súıiktini izdeý kerektigin robottar da jaqsy meńgergen eken.
Oıyn alańynyń ortasynda «Mergender» básekesi dúbirlep ótip jatty. Árıne, olar da robot mergender. Elimizdiń túkpir-túkpirinen kelgen 22 oqýshynyń robot saıypqyrandary sapta tizilip tur. Árqaısysynyń ózindik ereksheligi bar. Biriniń jyldamdyǵy myqty, ekinshisi dáldigimen erekshelenedi, úshinshisi uqyptylyǵymen kózge túsedi. Bul saıystyń da sharty ulttyq sporttan ajyramaǵan, uǵynyqty: robottar belgilengen jolaqpen júrip ótip, nysanaǵa oqtaryn dál tıgizý kerek. Úzdik shyqqan on bir mergen de jeńimpaz atanady.
Joǵaryda aıtqan ulttyq sporttardy tehnıkamen sheber ushtastyra bilgen, «NatRoboCom» ulttyq robottehnıka jarysynyń avtory Mars Máýletulynyń aıtýynsha, bul básekeniń ulttyq turǵyda jańǵyrýy robottehnıkanyń áleýetin arttyra túsedi.
– Elimizdegi jas daryndardyń robottehnıkadaǵy jetistikteri mol, biraq qazaqtyń ulttyq oıyndaryna degen qyzyǵýshylyqtary báseń tartyp jatady. Osy eki arnany toǵystyrý maqsatynda bul oıyndardy alǵash ret 2019 jyly Oral qalasynda ótkizdik. Sol jyldan bastap turaqty túrde respýblıkalyq jarystardy, sondaı-aq Ortalyq Azııa chempıonattaryn ótkizip kelemiz. Áýelde jobamyzǵa senimsizdik tanytqandar kóp boldy. О́ıtkeni qoǵamda «Eýropanyń, Japonııanyń robottehnıkalary myqty, solardyń dástúrimen ǵana jarysý kerek», degen qasań túsinik boldy. Sondyqtan ulttyq oıyndardy robottar áleminde dáripteý jolynda kóp ter tóktik. Biraq etken eńbek, tókken ter óz jemisin berip jatyr. Minekı, búgin de Álıhan Maqsut atyndaǵy respýblıkalyq festıvalge óz úlesimizdi qosyp jatqanymyzǵa bek qýanyshtymyz. Álıhandaı bilimdi, qabiletti ári tárbıeli daryndardyń qanat jaıýyna osyndaı festıvalderdiń qosar úlesi zor, – dedi Mars Maqsot.
Bereri mol festıval
L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıteti, «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy, «Astana daryny» daryndy balalar men talantty jastardy anyqtaý ortalyǵy, Astana qalasy ákimdiginiń №9 «Zerde» mamandandyrylǵan lıseıi, «Robotek» robottehnıka mektebi, «Mars robotıks» robottehnıka mektebi jáne Álıhan Maqsut atyndaǵy daryndy balalardy qoldaý qory birlesip uıymdastyryp otyrǵan festıval jyl saıyn mamyr aıynda dástúrli túrde ótedi. Festıvaldiń turaqty demeýshisi – «Amanat» partııasy men partııanyń «Jastar rýhy» jastar qanaty. Daryndy oqýshylardyń ǵylymı daǵdysyn shyńdaý jáne tájirıbe almasý úshin keleshekte festıvaldi halyqaralyq deńgeıge kóterý josparlanyp otyr. Festıvaldiń ashylý saltanatyna «Amanat» partııasynyń atqarýshy hatshysy Dáýlet Káribek, partııa hatshysy Sholpan Karınova, Ulttyq sport túrleri qaýymdastyǵynyń vıse-prezıdenti, bas hatshy Tastanbek Esentaev, L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń prorektory Ardaq Beısenbaı, «Daryn» respýblıkalyq ǵylymı-praktıkalyq ortalyǵy Pedagogıkalyq sheberlik jáne psıhologııalyq qyzmeti bóliminiń basshysy Saıran Baqtııar qatysty.
О́z sózinde Dáýlet Káribek Memleket basshysy Ǵylym jáne tehnologııalar jónindegi Ulttyq keńeste jas ǵalymdarǵa jan-jaqty qoldaý kórsetýdi tapsyrǵanyn atap ótti.
Elimiz ǵylym jáne tehnologııa salasyna qatysty mańyzdy maqsat qoıyp otyr. Prezıdent atap ótkendeı, ǵylymdy damytý – elimiz úshin strategııalyq mańyzy bar basymdyq. Memleket basshysy tapsyrmasymen ǵylymdy damytýǵa úsh jyldyń ishinde 625 mlrd teńge qarajat bólý týraly sheshim qabyldandy. Ǵalymdardyń jalaqysy eki ese ósti. Jas zertteýshilerdi qoldaý sharalary kúsheıtilip, sonyń nátıjesinde ǵylymmen aınalysyp júrgen jastar sany artyp keledi. Sondaı-aq jýyrda «Jasandy ıntellekt» komıteti quryldy. Iаǵnı sıfrlandyrýǵa kóp kóńil bólinip jatyr. Osy oraıda, «RoboZerde – 2024» festıvali jas ǵalymdar men ınnovasııalyq jobalar úshin aıryqsha alańǵa aınalýǵa tıis, – dedi ol.
– Bizdiń festıval oqýshylardyń robottehnıkaǵa degen qyzyǵýshylyǵyn arttyrýǵa, balalardyń ǵylymı-tehnıkalyq qabiletin damytýǵa, óskeleń urpaqty ǵylymmen aınalysýǵa jan-jaqty yntalandyrýǵa baǵyttalǵan. Mektep oqýshylaryna arnalǵan robottehnıka – bul hobbı ǵana emes, sonymen qatar STEM daǵdylaryn jetildirýdiń qýatty quraly. Sondaı-aq bizdiń festıval oqýshylardy ınjenerııa jáne aqparattyq tehnologııalar salasyndaǵy bolashaq mamandyqtarǵa daıarlaıdy», – dedi aqyn ári festıval bastamashysy Serikzat Dúısenǵazy.
Memleket basshysy elimizdiń keleshegi joǵary tehnologııalardyń damý deńgeıine baılanysty ekenin únemi aıtyp júredi. Osyǵan oraı Á.Maqsut atyndaǵy «RoboZerde-2024» robottehnıka festıvali talantty jastardyń talabyn ushtaıtyn mega jobaǵa aınalady dep úmit artamyz.
Bekzat QULShAR,
Abzal MAQASh,
«Egemen Qazaqstan»
