Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Elimizde qazaq tili – memlekettik til, biraq til tóńiregindegi kóleńkeli máselelerden aryla almaı kelemiz. Nege? Qazaq tili aqparattyq-tehnologııalyq turǵyda qaryshtap damyǵan búgingi qoǵamnyń adymyna ilese almaı kele me, álde tildiń ıesi – bizdiń qateligimiz bar ma? Árıne, ekinshisi. Qazaq tili – qaı ǵasyrǵa aparyp, qaı salaǵa, qaı damýǵa salsań da saýyryna qamshy saldyrmaıtyn júırik til. Qazaq tili – esh muragerin sóz taba almaı daǵdaratyndaı jaqtan jańyltyp, sózden súrintip, tilden tosyltpaıtyn qunarly qasıetke ıe.
...Bes-alty jyl buryn eki áıeldiń áńgimesin eriksiz tyńdaýǵa májbúr boldym, tyńdamas pa edim, eger taqyryp tilge qatysty bolmaǵanda. «Aýyldan kóship kelgen soń balamdy orys synypqa berdim, tek qazaqtildi balam qatty qınaldy, jylady. «Balany qınap qaıtesiń, qazaq synypqa berseıshi» degen aqylmandar az bolǵan joq, tyńdamadym. Qazaq tili ne úshin kerek, tek ósek pen keris úshin ǵana kerek!» degen kelinshektiń órekpigen: «Búginde balam Máskeýde oqıdy, maǵan orys synypqa bergenim úshin alǵys aıtady, jan-jaǵyma balalaryńdy orys mektepke berińder dep aıtyp júremin» degen sózi jadymda saqtalyp qalypty. О́zge emes óz perzentin qorlaýy men mensinbeýiniń zory budan asyp ne bolsyn...
Til damýynyń, qoldanys kókjıegi keńeımeýine áser etýshi eń basty yqpal – syrtqy saıası kúsh desek, ekinshi áser – el ishindegi ala-qula ustanym, shalajansar aýdarma, shetten kelgen aǵaıyndar tili men assımılıasııa.
Mysaly, biz aýyzeki tilde ózara jáne otbasynda, qoǵamda dúkendi magazın, shashtarazdy parıkmaherskaıa, aýrýhanany bolnısa, emhanany polıklınıka, dárihanany apteka, kitaphanany bıblıoteka, júzimdi vınograd dep qazaqsha ataýy bola tura ózge tildegi nusqasyn aıtamyz, balalardy «magazınge baryp kelshi» dep jumsaımyz. Osylaısha, biz óz qolymyzben ana tilimizdi tunshyqtyryp, ózge tildiń kókjıegin keńeıtýge úles qosyp kelemiz, balalardyń sanasyna ózge tildi shegendep sińirip júrmiz. Olar eseıgen soń «biz júzim dep eshqashan aıtqan da, estigen de joqpyz, kishkentaıymyzdan estip óskenimiz vınograd» demesine kim kepil? Al «bıblıoteka» sózi tórkinin dinı uǵym hrıstıan dininiń kıeli kitaby – Bıblııadan alatynyn eskere bermeımiz.
Sondaı-aq ana tildiń abyroıyn kóshelerdegi alabajaq aýdarmalardan baıqaýǵa bolady. Shyndyǵynda kóshedegi aýdarma – memlekettiń saýaty men mádenıetiniń kórsetkishi, al turǵyndar úshin til úırenýdiń mektebi. Orys, aǵylshyn, túrik tilindegi jarnamanyń durys bolýyn basty nazarda ustap, qazaq tilindegi nusqany beıshara kúıde dolbar-dúbárá etip jaza salatyny ókinishti. Aqtaý qalasynda «Sentr prodaj avtomobıleı s probegom» – «Júrisi bar kólikterdi satý ortalyǵy» dep baqyraıtyp jazylǵan jarnama áleýmettik jelide turǵyndar tarapynan neshe ret synǵa ilikse de tapjylmady, qor bolyp turǵan qazaq tiliniń muńy, abyroıy quzyrly organ taraptan eshkimge shybyn shaqqan qurly áser etken joq. «Júrisi bar kólik» degendi qalaı túsinýge bolady? Bul bir ǵana derek, aýdarmaǵa, ásirese kóshelerdegi jarnamaǵa qatysty mysaldy myńdap keltirýge bolady.
Qazaqtyń baıyrǵy tili qazir Túrikmenstan, О́zbekstan, Qaraqalpaqstan, Iran jáne ózge de elderden kóship kelýshilerdiń áserimen úlken ózgeriske túsip jatyr. «Apaı árliqalam ákel dedi» degen bastaýysh synypta oqıtyn qyzynyń sózine túsinbeı synyp jetekshisine habarlasyp apaıynyń túrli-tústi qaryndash suratqanyn anyqtaǵan ana, kitaptaǵy sábiz sýretiniń astyndaǵy bes áripti torkózdi «sábiz» dep toltyrǵan soń, «sábiz emes, apaı basqasha aıtty» dep jylaǵan balasy úshin ustazynan onyń «sábiz emes geshir» degen jaýabyn estigen áke... til tóńireginde ata-ana men bala bir-birin uǵyna almaıtyn dárejege jettik. Otyrmyz, júrmizdi «otyryq, jatyryq, júrik» yǵystyrsa, ótken nemese dál qazirgi sátti keler shaqpen sóıleý «sánge» aınalǵan. Mysaly, «kele jatyr edim, aldymnan kórshim shyqty, ol meni tanymaı, álde baıqamaı ótip ketti» degendi, «men kele jatamyn, aldymnan kórshim shyǵady ı ol meni tanymaı, baıqamaı ótip ketedi» dep sóıleý qanshalyqty durys?
Qazaq tili – qazaq ultynyń týabitti tarıhı tili. Biz ony ózge ulttan barymtalap menshiktegen joqpyz nemese beride qoldan jasap, ıelengen joqpyz, tabıǵattyń, taǵdyrdyń ózi tabys etken tartý-til. О́te baı, qunarly tildiń qadir-qasıetin bilý, ony kúndelikti saýatty qoldaný, urpaqqa úıretý – ár qazaqtyń mindeti, sondyqtan tildi ógeısitpeýdi árkim ózinen, otbasynan bastaý kerek. Kóshede, aýlada oınap júrgen qarakózderdiń kóbiniń ózge tilde sóıleıtini jan aýyrtady, bul mańyzdy ulttyq másele ekenin ata-anasy bilse ǵoı deısiń.
Tildi tuqyrtqysy kelgen áldebir syrtqy kúshterge biz ishki tutastyqpen, ishki tegeýrinmen toıtarys bere alamyz, asyl tilimizdi ózimiz mansuqtasaq ózgege ókpe qandaı?
Mańǵystaý oblysy
