Sýretti túsirgen – Ernur MANAPQAN
Áńgime – Jetisýdaǵy Jońǵar Alataýy memlekettik ulttyq saıabaǵy jóninde. Munda jyl saıyn alys-jaqyn shetelden myńdaǵan týrıst keledi. Saıabaq qyzmetkerleri osy jyly da byltyrǵydan kem túspeıdi dep otyr. Ásem tabıǵat aıasynda emin-erkin tynystap, shejiresi sonaý dınozavrlar dáýirimen shektesetin áıgeli Sıvers alma aǵashyn tamashalaıdy. Aıtpaqshy, bıyl alma gúlderi sýyqqa urynbaı qyzyldy-jasyldy jelekke oranyp tur. Quddy appaq álemge tap bolǵandaı kúıge túsesiz. Bul áserdi Topolevka ormanshylyǵynyń Kókjota shatqalynda «Jońǵar Alataýy» MUTP-nyń uıymdastyrýymen ótken «Sıvers almasynyń gúldeýi» festıvalinde sezindik.
«Jerimiz qyzǵaldaq jáne Sıvers almasymen tanymal. Sondyqtan qazaq jerin Otanym dep tanyǵan ár azamattyń el damýyna óz múmkindiginshe úles qosýy – mindet. Osy oraıda búgingi ótkizip otyrǵan is-sharamyz mańyzdy dep sanaımyn jáne jabaıy alma Sıvers almasy tabıǵı popýlıasııasynyń jaǵdaıyn baqylaýdy jáne barlyq jerde qorǵalýdy qajet etedi. Osylaı álem moıyndap otyrǵan ǵajaıyp ósimdigimizdi ózgelerge nasıhattap, elimizdiń brendi retinde maqtanysh etýge tolyq haqymyz bar. Ony tek maqtanysh etip qana qoımaı, kóbeıtip ósirýdi, qorǵaýdy qolǵa alýymyz kerek», deıdi rekreasııa, ekologııalyq aǵartý jáne týrızm bóliminiń basshysy Merýert Súleımenova.
Sýretti túsirgen – Dmıtrıı Erofeev
Alma daqyly budan myńdaǵan ǵasyr buryn Jońǵar Alataýy bókterinde ósetin jabaıy almadan bastaý alǵan. Jabaıy almalardyń ishinde Sıvers almasynyń alatyn orny bólek. Sebebi tamyr júıesi kúshti damyǵan, aýrýlar men zııankesterge óte tózimdi. Qazaq dalasy almanyń alǵashqy otany ekenin rastaıtyn ǵalamat aǵashtar atalǵan saıabaq aýmaǵyndaǵy 3 800 gektar alqapta jaıqalyp ósip tur. Tipti, Japon elindegi sakýranyń gúldeýinen kem túspeıdi. Osynaý tumsa tabıǵatty qyzyqtap kórýshiler qatary jyl ótken saıyn artyp keledi.
Ormandy qalpyna keltirý is-sharalaryn atqarý nátıjesinde jyl saıyn Sıvers almasy kóshetteriniń alqaby 30 gektarǵa kóbeıip keledi. Mundaǵy eń mańyzdy is – týrızm jáne ekologııalyq aǵartý jumystaryn iske asyrý. Búginde 13 týrıstik baǵyt, 2 ekologııalyq soqpaq boıynsha sporttyq-rekreasııalyq, ǵylymı-tanymdyq, jaıaý, atty jáne sýda ártúrli qashyqtyq pen qıyndyqty jeńý qarastyrylǵan. Ol baǵyttar Shýmskıı muzdyǵy, eń joǵary taýly aımaqta ornalasqan Jasylkól kól baǵytynda júredi. Odan bólek sý baǵyttary Ineli, Tentek, Bezymıannyı Klıých ózenderi boıynsha qatynaıdy.
Sıvers almasy teńiz deńgeıinen 700-800 metr bıiktikten bastap 1 200 metr bıiktikte ósedi. Sáıkesinshe, onyń gúldeý kezeńi tabıǵatqa erekshe sulýlyq beredi. Almanyń búrshik atyp, gúl jarǵanyn uzaq tamashalaýǵa bolady. Ulttyq saıabaq aýmaǵynda osyndaı birneshe alań men arnaıy týrıstik baǵyttar bar. Mamandar kelýshilerge almanyń shyǵý jáne álemge taralý tarıhyn túsindirip, tyń maǵlumat beredi.
«Sıvers almasy – bizdiń baılyǵymyz. Sıvers almasynyń ózi dámine, túsine qaraı 40 túrge bólinedi. Bul aǵashtyń gúldeý kezeńi sáýir aıynyń 20-sy men mamyr aıynyń 20-sy aralyǵynda bolady. Byltyr aýa raıy qolaısyz bolýyna baılanysty bul baıqaý joǵarǵy dárejede ótpeı qaldy. Bıyl alma aǵashtar ádemi bolyp gúldep tur», deıdi ǵylym bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Saıat Igembaev.
Ulttyq saıabaq qyzmetkerleri jabaıy alma aǵashyn qorǵap, saqtap qana qoımaı, onyń qoryn da molaıtýmen aınalysady. Almanyń dáninen kóshet ósirip, bir jylda Sıvers almasynyń alqabyn ulǵaıtqan. Munan bólek aldaǵy ýaqytta almanyń basqa da túrlerin ósirý josparlanyp otyr.
«Jylda osy ýaqytta Sıvers almasynyń gúldeýi festıvalin jetisýlyqtar joǵary deńgeıde ótkizedi. «Jońǵar Alataýy» MUTP-nyń terrıtorııasy – 356 myń gektar, sonyń 4 myńǵa jýyq aýmaǵyn osy Sıvers almasy alyp jatyr. Teńiz deńgeıinen 800 metr bıiktikte Kókjota shatqaly ornalasqan. Alma aǵashtardyń ortasha jasy 50-den asady, 100 jyldyq aǵashtar da bar. Bıiktigi 6-8 metr bolady. Jylda Sıvers almasynyń arealyn qalpyna keltirý úshin aǵash otyrǵyzylady. Tabıǵaty keremet, týrısterge barlyq jaǵdaı jasalǵan», deıdi demalýshy Qýanysh Ojarov.
1793 jyly orys botanıgi Iogann Sıvers Úrjar ózeniniń ańǵarlaryndaǵy orman ishinde ósken jabaıy almaǵa birinshi bolyp sıpattama jazǵan. Orys botanıgi K.Ledebýr 1844 jyly Tarbaǵataıda bolǵan kezinde osy Sıvers almasyna tolyq sıpattama bergen. 1929 jyly orystyń ǵalymy N.Vavılov Ortalyq Azııaǵa ekspedısııaǵa shyǵý barysynda Qazaqstannyń ońtústik shyǵysyn jabaıy alma men óriktiń ortalyǵy degen boljam aıtty. Keıin bul boljam akademık Aımaq Janǵalıevtiń, sondaı-aq onyń kóptegen sheteldik áriptesteriniń kópjyldyq eńbeginiń nátıjesimen Qazaqstan «jabaıy almasy» (Sıvers almasy) bizdiń ǵalamshardaǵy alma ósimdiginiń atasy ekenin dáleldep, rastady.
Qyzyl kitapqa engennen keıin ormandy qalpyna keltirý maqsatynda ǵylymı-tanymdyq baǵytta jumys júrgiziledi. Ǵylym bóliminiń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Janar Nurǵojanovanyń aıtýynsha, Sıvers almasynyń eń kóp mólsheri Jońǵar Alataýynyń soltústik betkeıinde ornalasqandyqtan, munda zertteý, qalpyna keltirý jumysy atqarylady. Tuqymbaqta alma aǵashtardy ósirip, kóshetterin gektarlap, klımattyq jaǵdaıyn eskerip otyrǵyzady.
Kúnshyǵys elinde kóktem mezgilin japondyqtar erekshe qurmetpen qarsy alady. Myńdaǵan qyzǵylt, kúlgin, aq túske boıalǵan sakýranyń gúldeýin Japonııada jalpy jurt bolyp ulttyq mereke retinde toılaıdy. Bul meıramdy japondyqtar «Hanamı» dep ataıdy. Japon shıesiniń gúldeýiniń sharyqtaý shegi 22 naýryzda bolyp, kóktem ıisine toly keremet kezeń bir aptaǵa sozylady. Sıvers almasynyń gúldeýi festıvali de keleshekte japon elindegideı myńdaǵan týrıst tamashalaıtyn kórinis bolatynyna senemiz.
Jetisý oblysy
