Sýretterdi túsirgen – Jangeldi ÁBDIǴALYM
Surapyldaǵy ár sumdyqty dálme-dál kórsete bilýdiń ózi úlken izdenisti qajet etedi. Dıoramadan snarıad tıip qıraǵan jaý shebin, qozǵaltqyshynan qoıý qara tútin býdaqtaǵan júk kólikterin baıqaısyz. Oq tıip, qulap bara jatqan, okopta jaýmen arpalysqan soldattardy shynaıy beınelegen.
Ofıser Ramazan Baqtııarov mektepti támamdaǵan bette Reseıdegi Georgıı Jýkov atyndaǵy áskerı áýe-ǵaryshtyq qorǵanys akademııasyna oqýǵa túsedi. Zenıttik-zymyrandyq keshenniń mamandyǵyna oqıdy. Odan keıin Qaraǵandyǵa kelip, áskerı qyzmetke ornalasady. Áli osy salada qyzmet etip júr.
«Bir kúni oıynshyqtardyń dúkenine kirip, sórelerdi qarap turǵanmyn. Mektep oqýshysy kishkentaı oıynshyqtardy surastyryp, dıorama jasaıtynyn aıtty. Sodan men de qyzyqtym, osy qyzyqty ónerdi ıgerip aldym. Bárin ǵalamtordan qaradym», deıdi dıorama jasaýdy qalaı bastaǵanyna toqtalǵan ofıser.
Ofıserdiń kez kelgen dıoramasyna úńilseńiz, ár detaldy ábden oryndy ornalastyrǵanyna kóz jetkizýge bolady. Belgili bir tarıhı aıqastardy sýretteıtin bolsa, soldattardyń kıimderi de, qoldaryndaǵy qarýlary da, áskerı tehnıka úlgileri de sol ýaqyttan habar beredi. Ásirese Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa jasaǵan dıoramany áýeli ábden zerttep alǵan. Ol týraly ofıserdiń ózi bylaı deıdi.
– Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń aýqymy óte úlken. Jer sharynyń jartysy qamtylǵan soǵysty túgeldeı sýrettep shyǵý múmkin emes. Men tek belgili bir urystardy beıneledim. Máselen, Kýrsk shaıqasyna toqtaldym. Kýrsk shaıqasyn dıorama etýge tarıhı oqýlyqtardy aqtardym. Sonymen qatar sol ýaqytta fashısterdiń, keńes áskeriniń ustaǵan qarýlarynyń, zeńbirekteriniń, kıgen kıimderiniń, ushaqtarynyń úlgisin tolyqtaı zerttedim. Gıtlershilerge sol kezeńde jaqtas bolǵan elderdi de eleýsiz qaldyrmadym. Odaqtas elderdiń soldattary bar munda. Meniń dıoramamda eshqandaı detal jón-josyqsyz qoıylmaǵan. Vetnamdaǵy soǵysty da sýrettedim. Vetnam áskeri týnnelder arqyly soǵysqan. Meniń dıoramamda sol kórsetilgen. Jerasty joldarynda kádimgi qarý-jaraq qoımalary bolǵan. Kazarmalary da sonda. Osy derekterdi barynsha qamtýǵa tyrystym. Maǵan soǵys týraly túsirilgen fılmder kóp kómektesti. Jumysqa kirispes buryn fılmderdi muqııat kórip shyǵamyn. Vetnamdaǵy aıqastar týraly týyndy óte kóp. Qaramaǵymdaǵy ózime kómektesetin sarbazdarmen jınalyp kóremiz. Olar da sol aýraǵa enýge tıis. Sonda jumys shynaıy shabytpen isteledi. Bir sózben aıtqanda, dıoramamyz jaı ǵana qııaldyń qýatymen jasalmaıdy. Tarıhqa júginemiz, – deıdi ol.
Bir dıoramany jasaý úlken izdenisti qajet etedi. Onda qoıylatyn maketterdi, ár detaldy, oıynshyqty tabýdyń ózi de – úlken sharýa. Basqa qaladan tapsyryspen aldyryp jatatyn kezi de bolady. Baǵalary da qymbat ekenin aıtady. Mundaıda qasyndaǵy dostary qarjylaı kómek kórsetedi.
Máselen, Borodıno shaıqasy beınelengen dıoramaǵa 300-den astam oıynshyq jumsalǵan. Onyń 90 paıyzy – sarbazdar. Bul shaıqasqa qazaq áskeriniń de qatysqanyn eskerip, ár áskerdiń urys taktıkasyn beıneleýge kúsh salǵan. Bir aıta ketetin jaıt, ár dıorama qorabynyń syrtynda tarıhı derekter jazylǵan.
Elimizdiń Qarýly kúshterine arnalǵan dıoramany jasaý ózi osy salanyń mamany bolǵannan soń áldeqaıda ońaı boldy deıdi. Bul dıorama oqýshylarǵa erekshe unaıtyn kórinedi. Áskerı salaǵa ábden qyzyqqandary «Eseıgende men de sarbaz bolamyn, osylaı ushaqpen qalyqtaımyn», degen armandarymen bólisedi eken.
Munymen qosa Ramazan Baqtııarov mektepke baryp, balalarǵa sabaq beredi. Oqýshylarǵa dáp osy dıoramany paıdalanyp, áskerı-patrıottyq taqyrypta dáris oqıdy.
– Meniń ótkizgen sabaǵym balalarǵa óte unaıdy. Dıoramaǵa qarap turyp, soǵys týraly, sondaǵy áskerı tehnıkalar týraly aıtyp beremin. Soǵys taktıkalary týraly da keńinen tarqatamyn. Mundaı úlgide berilgen aqparat jadyǵa jaqsy saqtalady. Aıtyp turǵan áńgimeńiz kóz aldyńyzda bolyp jatqandaı áser alasyz, – deıdi ofıser myrza.
Qaraǵandy oblysy
