Kollajdy jasaǵan – Amangeldi Qııas, «EQ»
Bıyl naýryz aıynda el boıynsha kommýnaldyq qyzmet tarıfi ósip, jaryq, jylý quny qymbattaǵany baıqaldy. Alaıda baǵanyń ósýin «tarıfti ınvestısııaǵa aıyrbastaý» dep túsindirgen edi. Iаǵnı jeti jylǵa josparlanǵan baǵdarlama aıasynda baǵa jyl saıyn osy qarqynmen óse bermek. Úkimet baǵdarlama aıasynda óńirlerdegi tozǵan ınfraqurylymdy jańartyp, Turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq salasyndaǵy (TKSh) jalaqyny ósirmek.
Bul rette tozyǵy jetken ınfraqurylym máselesi ózekti bolyp otyr. Máselen, byltyr Ekibastuz qalasyndaǵy jylý elektr stansasyn jóndeýge bólingen qarajat talan-taraj bolyp, 1 mlrd teńge jymqyrylǵany anyqtaldy. Buǵan qosa TKSh ınfraqurylymynyń kóbi jekeniń menshiginde ekeni taǵy bar. Meńzep otyrǵanymyz – halyq aqsha tóleýin tóleıdi, biraq qarajattyń jumsalý úderisi halyqqa ashyq emes.
Kommýnaldyq qyzmet baǵasy barǵan saıyn qymbattap barady. Burynǵy Ulttyq ekonomıka mınıstri Álibek Qýantyrov 30 qańtardaǵy Úkimet otyrysynyń qorytyndysy boıynsha ótken baspasóz máslıhatynda bıyl kommýnaldyq qyzmet tarıfi shamamen qanshaǵa ósetinin aıtqan edi. «Tarıf jyl saıyn ósedi, óıtkeni baǵdarlama jeti jylǵa sozylady. Ortasha eseppen alǵanda, keıbir sýbektiler men TKSh túrleri boıynsha tarıf shamamen 10-15 paıyzǵa ósedi, sonda orta eseppen 20-30 paıyzǵa qymbattaıdy», degen edi ol. Buǵan qosa ol sý baǵasyn kóterý sebepterin de túsindirip ótken-di. Onyń aıtysyna qaraǵanda, tarıf qymbattaǵan saıyn azamattar únemdeýdi de úırenedi.
Byltyr da Úkimet tarapynan kommýnaldyq qyzmetti 10 paıyzdan 30 paıyzǵa deıin qymbattatý – ustamdy tarıf, onsyz kommýnaldyq ınfraqurylymnyń sapaly jumysyn qamtamasyz etý, ony jańǵyrtý múmkin emes ekeni aıtylǵan. Sonymen qatar stansalar men kommýnaldyq kásiporyndar is júzinde 3 jyldan asa ýaqyt tabyssyz jumys istegeni, sondyqtan jóndeý jumysyna qarjy salmaǵany da máseleniń ózegi retinde kórsetildi.
Aınalyp kelgende bul qymbattaý turmys deńgeıi tómen otbasylardyń jaǵdaıyna áser etpeı qoımaıtyny anyq. Biraq Úkimet buǵan qatysty jergilikti bıýdjet qarajaty esebinen az qamtylǵan otbasylarǵa kommýnaldyq qyzmetke aqy tóleýge kómek beriletinin únemi aıtyp keledi. Bul kómek tólemi kommýnaldyq qyzmetterge jumsalatyn shyǵystar otbasynyń aı saıynǵy ortasha jıyntyq tabysynyń 10 paıyzynan asyp ketken jaǵdaıda tólenetin bolǵan. Alaıda Májilistiń jalpy otyrysynda depýtat Qudaıbergen Beksultanov halyq kommýnaldyq qyzmetterge qatysty áleýmettik kómekti ýaqtyly, tipti múlde ala almaı otyrǵanyn aıtyp, naqty shaǵymnan dálel retinde úzindi oqyp bergen. Depýtattyń sózine súıensek, turǵyndardyń birqatary kommýnaldyq qyzmet aqysyn tóleýge kóp qarajat jumsaıtynyn aıtyp shaǵymdanǵan. Tabysy ortashadan tómen azamattar, atap aıqanda, halyqtyń áleýmettik osal tobyna jatatyn az qamtylǵan otbasylar, zeınetkerler, múgedekter, qınalyp kómek surap otyr.
«Zeınetkermin. Bir bólmeli páterde turamyn. Ol úshin 15 myń teńge somasynda kommýnaldyq qyzmettiń túbirtegi keledi. О́zim 56 myń teńge mólsherinde eń tómengi zeınetaqy alamyn. Qarapaıym arıfmetıka boıynsha tabysymnyń 30 paıyzyn kommýnaldyq qyzmetke tóleımin. Qalǵan 40 myń teńgege qalaı ómir súrýge bolady? Dárige jetkizeıin be, álde baǵasy aspandap turǵan azyq-túlikke me?», deıdi Gennadıı Aleksandrovıch.
Atalǵan sanatqa jatatyn azamattar kommýnaldyq qyzmetke aqy tóleý úshin júıeli negizde memleketten turǵyn úı kómegin alady. Áıtse de turǵyn úı kómegin taǵaıyndaýdyń jańa qaǵıdalarynyń kúshine enýine baılanysty mınıstrlik az qamtylǵan otbasylarǵa áleýmettik qoldaý kórsetý tártibin ózgertti.
«Jańa erejelerge saı tólem alýshy ótken toqsanda turǵyn úı kómegin taǵaıyndaý úshin shotyn usynady. Iаǵnı otbasy aldymen shyǵyndy óteýge tıis, sodan keıin ǵana turǵyn úı kómegin ár toqsanda ótinish berýshiniń shotyn kórsetý arqyly ala alady. Saldarynan turǵyn úı kómegin alýshylar kommýnaldyq qyzmetti ýaqtyly tóleı almaıdy, ósimpul tóleýge mindetteledi», dedi depýtat.
Q.Beksultanovtyń aıtýynsha, bir ǵana Qaraǵandynyń ózinde mundaı tólem alýshylardyń sany birneshe myńǵa jetedi.
«Osy erejeni daıyndaǵan sheneýniktiń ne oılaǵany túsiniksiz. Turǵyn úı járdemaqysyn alýshylardyń negizgi sanaty – zeınetkerler. Olar qyzmet aqysyn ýaqtyly tóleı almaıtyn egde jastaǵy adamdar ekenin eskerý qajet edi», dedi ol.
Sonymen qatar depýtat bul kómekti alar kezde qıyndyq baryn basa aıtty. Naqtyraq aıtqanda, kómektiń osy túrin alýǵa ótinish bergende tetik kúrdelene túsedi, saldarynan bas tartýǵa ne qaıta ótinish berýge týra keledi. Eger otbasynda eki zeınetker bolsa, taǵaıyndaýǵa ótinish bergen kezde otbasynyń basqa múshesi ESQ kómegimen ótinishke kelisýge tıis. Turǵyn úı kómegin taǵaıyndaý jónindegi ýákiletti organ úshin qajettilikti, esepterdi qalyptastyrý kózdelmegen, tóleýge arnalǵan arnaıy fýnksııa joq. Depýtat qoldanystaǵy erejelerge turǵyn úı kómegin taǵaıyndaý jáne usyný merzimderin túzetý bóliginde buryn «mólsheri men tártibin jergilikti ókildi organdar aıqyndaǵan» ózgerister engizý jáne atalǵan máseleler sheshilgenge deıin mınıstrliktiń osy buıryǵyn ýaqytsha toqtata turýdy usyndy.
Bul jaǵdaı bir qarasaq, MÁMS júıesine óte uqsas. Halyq kommýnaldyq shyǵyndy tóleıdi, biraq ınfraqurylym talapqa saı ma? О́ıtkeni rasymen turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵyndaǵy ınfraqurylymnyń jaǵdaıy óte kúrdeli. Ony byltyr Mańǵystaý atom energetıkalyq kombınatynda bolǵan apattan da anyq baıqadyq. Apattyń saldarynan Mańǵystaý, Atyraý oblystary jaryqsyz qaldy. Eki óńirdegi iri ónerkásip oryndary aıtarlyqtaı zardap shekti. Onyń kóbi eki táýlikten artyq jumys istemeı turdy. Atyraýdaǵy munaı óńdeý zaýyty úshinshi táýlikte ǵana iske qosyldy. Jel soqsa, jaryǵy jalp etetin aýyldar turmaq, jaqynda Astananyń ózi bir kesh boıy jaryqsyz qaldy. О́tken jylytý maýsymy da shuǵyl sheshýdi qajet etetin problemalardyń kóp ekenin kórsetti. Infraqurylymnyń kóbi ótken ǵasyrdyń ortasynan beri jumys istep keledi. Resmı málimetterge súıensek, byltyr jylýmen jabdyqtaý salasynda 27 kásiporynnyń tozý deńgeıi 65 paıyzdan asqan. Jelilerdiń tozýy 58 paıyzdan 55 paıyzǵa tómendep, 2024 jyly qyzyl aımaqtan 6 kásiporyn shyǵady degen jospar da aıtyldy.
Al elektrmen jabdyqtaý salasynda 19 kásiporynnyń tozý deńgeıi 70 paıyzdan asady. Onyń ishinde 16 kásiporynǵa ınvestısııalyq baǵdarlamalar bekitilgen. Atalǵan salaǵa byltyr 92 mlrd teńge ınvestısııa quıylatyny aıtyldy. 2023 jyly jelilerdiń tozýy 64 paıyzdan 62 paıyzǵa deıin tómendeıdi degen boljam boldy. Sonymen qatar sýmen jabdyqtaý salasynda 15 kásiporynnyń tozý deńgeıi 70 paıyzdan asady. Onyń ishinde ınvestısııalyq baǵdarlamalar 13 kásiporyn úshin bekitilgen. Salaǵa byltyr 29,5 mlrd teńge ınvestısııalanǵan. Sý burý salasynda da 26 kásiporynnyń tozý deńgeıi 70 paıyzdan asady. Onyń ishinde 23 kásiporynǵa arnalǵan ınvestısııalyq baǵdarlamalar bekitilip, 15,3 mlrd teńge ınvestısııa quıylǵan. Byltyr KPMG kompanııasynyń halyqaralyq konsýltanttary da elektr stansalaryna tehnıkalyq aýdıt júrgizgen edi. Energetıka mınıstri Almasadam Sátqalıev mınıstrlik elektr stansalarynyń tehnıkalyq aýdıtin aıaqtaǵanyn, halyqaralyq konsýltanttar barlyq elektr stansasyna barǵanyn aıtqan.
«О́tken jyly aýdıt jobasyn aıaqtadyq, tipti bizdiń qatysýymyzben osy másele boıynsha resmı baspasóz máslıhaty da ótti. Onda elektr stansalarynyń tehnıkalyq jaı-kúıi, olardy qalpyna keltirý jáne odan ári damytý jónindegi sharalar týraly, JEO tehnıkalyq aýdıtiniń qorytyndylary jóninde aqparat berdik. Negizgi mindet Úndistandaǵy áriptesterimizge júkteldi, biz olardy úderisterdi uıymdastyrý turǵysynan qoldadyq», dedi kompanııanyń baspasóz qyzmeti suraǵymyzǵa bergen jaýabynda.
Sarapshylar baǵdarlama aıasynda bólinip jatqan qarajatty qadaǵalaýda barynsha qyraǵylyq kerek ekenin aıtady. Sebebi tarıf qarajatynan bólek, jyl saıyn salaǵa aıtarlyqtaı qomaqty aqsha bólinedi. Energetıka salasynyń sarapshysy Abzal Narymbetovtiń aıtýynsha, jemqorlyqtyń joly kesilmese, másele sheshilmeıdi.
«Jemqorlyqtyń joly kesilmese, qansha aqsha bólinse de, tıimsiz jumsalady. Negizi, jylyna 180 mlrd teńge bólinedi. Qatelespesem, bıyl 316 mlrd teńge – TKSh-ǵa, 180 mlrd teńge JEO-ny jańartý jáne jańǵyrtýǵa bólinip jatyr. JEO-ge onsyz da jylyna osynsha aqsha bólinedi. Buǵan qosa 316 mlrd BJZQ qarajaty bólinip jatyr. Másele aqshada emes, másele – qansha aqsha bólinse de, aqaýdyń azaımaýy. Jylda qaǵaz júzinde jańǵyrtý jasadyq, aýystyrdyq deıdi. Biraq jylda bir másele shyǵady. Nege? Sebebi birinshiden, aqsha óziniń maqsatty bólingen jaǵyna jumsalmaıdy, ekinshiden, tıimsiz jaratylady, úshinshiden, qaǵaz júzinde aıaqtaldy dep resmı qujat tapsyrady. Aqshanyń jumsalýyn baqylaıtyn, qadaǵalaıtyn, sapasyn tekseretin bir organ bolýy kerek. Aqshany bóletin – Qarjy mınıstrligi, Úkimet, ony ıgeretin jergilikti ákimdikter, al tekseretin kim? Mine, osy máselege kóńil aýdarý kerek», deıdi sarapshy.
Túıtkildi túıindep aıtqanda, tarıf pen talap teń bolýǵa tıis. Jyl saıyn qujaty jaqsarǵan ıfraqurylym qyraǵy qadaǵalaýdy qajet etedi.
