Sondaı zańdardyń biri – halyq arasynda «Úsh masaq» zańy degen ataý tańylǵan qujat. Bul qujatty Stalın eshqandaı ǵylymı turǵydan negizsiz, «kapıtalızm jekemenshikti qasıetti dep qorǵaıdy, sol sııaqty biz de sosıalıstik menshikti qatań qorǵaıtyn zań qabyldaýymyz kerek» dep aıaq astynan qabyldatqan.
Bolmashy dúnıe úshin ǵana bálen jyl sottaýǵa nemese atýǵa ruqsat bergen qujatty quqyqtyq zań dep ataýǵa aýyz barmaıdy. Astyqty jınap áketken soń ornynda shashylǵan masaqtar ǵana qalady. Ash halyq sony jınap kún kórgen. Sondaıdy bastan ótkergen bir apamyz: «Masaq terip júrgende tyshqannyń inin kórsek qýanatyn edik. О́ıtkeni indi buzyp jibergende bir ýys dán shyǵatyn» degen edi. Masaq terý eshqandaı qylmysqa jatpasa da shashylyp, shirip qalatyn dándi jınap-tergen adamdy osy zań negizinde qatań jazaǵa tartqan...
Ash ózegi buralyp júrgen halyqqa qarsy zań 1932 jyldyń 7 tamyzynda qabyldanady. Bul Qazaqstandaǵy eki jylǵa sozylǵan, bolshevıkter qoldan jasaǵan ekinshi ashtyq bastalǵan jyl edi. «Úsh masaq» zańymen sottalǵan adamdarǵa eshqashan amnıstııa da berilmegen.
Buǵan deıin de Qylmystyq kodekste sosıalıstik menshikti qorǵaıtyn ondaǵan bap bolǵan. 20-jyldardyń ortasynan múliktik, qyzmettik, sharýashylyq qylmystar úshin arnaıy baptar engizilgen. Mysaly, 109-bap «qyzmettik mindetin asyra paıdalanǵany», 116-bap «shyǵyn keltirgeni», 129-bap «memleketke tıimsiz mámile jasaǵany», 162-bap «urlyq qylǵany», 169-bap «alaıaqtyǵy» úshin túrli jazalar beretin. Osylardyń ózi jeke adamǵa qarsy qylmyspen salystyrǵanda memlekettik dúnıege qatysty qylmysqa qatańdanyp ketetin. Mysaly, jeke adamnyń múlkin urlaǵan adam úsh aıdan bir jylǵa deıin jaza alatyn bolsa, ókimettiń sondaı baǵadaǵy múlkin urlaǵan adam keminde 2 jylǵa sottalatyn. Biraq soǵan qaramaı Stalın ádilet salasynyń qaǵıdattaryna úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn «Úsh masaq» zańyn oıdan shyǵaryp, qabyldatqan.
Jańa zań boıynsha halyqqa masaq jınatpaý úshin astyq alqaptaryna kúzet munaralary ornatylyp, kolhozshylardy ózderiniń astyq alqaptarynda múlde júrgizbegen. Sholaq belsendiler jańa zańǵa súıenip, masaq tergenderdi «atý jazasyna alynasyńdar» dep qorqytqan. Qujattyń óziniń masaqqa baılanysty bolǵandyqtan «úsh masaq» atalýy da sodan. Zańnyń oryndalýyn qatań baqylaýǵa alý úshin ókimet NKVD-nyń jasaqtaryn azdyq kórip, belsendi jastardy, mektep oqýshylary – pıonerlerge deıin jeliktirip, ushyndyryp, halyqtyń is-áreketin baqylaýǵa alǵan. Ákesin balasy, sheshesin qyzy kórsetetin jappaı satqyndyq qozǵalysy osy zańnyń oryndalýymen baılanysty.
Zań qabyldanǵan 1932 jyldyń ekinshi jartysynda ǵana osy qujattyń baptarymen 22,3 myń adam sottalǵan. Al 1933 jyly 103 myńnan artyq adam jaza arqalaǵan. Jazanyń negizgi bóligi, ıaǵnı 84 paıyzy – 10 jyldan bas bostandyǵynan aıyrý, 5 paıyzdan artyǵy atylǵan. Tek 10 paıyzǵa jetpeıtinine ǵana jeńil jaza berilgen.
Halyqty bolmashyǵa bola qan qaqsatyp jatqandaryn qanquıly ókimet tek 1939 jyly uǵyp bul zańnyń qaharyn sál jumsartqan bolady. Osy eki arada (1932 jyldan 1939-ǵa deıin) RKSFR-dyń ǵana aýmaǵynda 182 myńǵa jýyq adam sottalǵan. Onyń ishinde jerles aǵalarymyz ben apalarymyz bar. 1939 jyldan bastap «jalmaýyz» zańdy qoldaný azaıtylsa da, onyń kúshi joıylmaǵan edi. Tipti soǵys jyldarynda da ony kolhozshylardy jazalaýǵa qoldanyp otyrǵan.
Osynaý jón-josyqsyz jazadan jazyqsyz japa shekkenderdiń biri – soltústikqazaqstandyq Táshibaı Júzenov. Ol burynǵy Presnov, qazirgi Jambyl aýdanyndaǵy Maıbalyq aýylynda 1905 jyly dúnıege kelgen. Eskishe molyraq, keńesshe úzip-julyp oqyǵan bolýy kerek, onyń birshama saýaty bolǵan. Sondyqtan da ony «Birlik» ujymsharyna esepshi qylyp saılaıdy. 1941 jylǵy kóktemniń qaraózek shaǵynda aýyldaǵy halyqtyń jyldyq eńbegine alǵan shaǵyn nápaqasy taýsylyp, ashtyqqa ushyraı bastaıdy. Ásirese kópbalaly úılerdiń jandary qońyz terip ketkendeı qıyndyqqa tap bolady. Aldy isinip, naýqasqa ushyrap, ólim de jıi ushyrasa bastaıdy.
Al ujymshar byltyr kúzgi memleketke bermek bolǵan astyq josparyn tolyq oryndaǵan edi. Halyqtyń qatty qınalǵanyn kórgen aýyl basshylary «Ilınskıı» astyq qoımasynda saqtaýly turǵan astyqtan halyqqa azdap kómek bermek bolady. Alaıda kolhoz basshysy zańnan qorqyp, mundaı qadamǵa barmaıdy. Astyq bosatý qaǵazyna ekinshi bolyp qol qoıatyn Táshibaı aǵamyz ǵana táýekel dep kelisimin berip, bar jaýapkershilikti moınyna alady. Sóıtip, tuqymdyqtan artylatyn 4-5 qap astyqty ash halyqqa taratyp beredi. Osy astyqtyń arqasynda júzdegen adam aman qalyp, ómirin jalǵastyrady.
Alaıda muny aýyldaǵy «qyraǵylar tobynyń» bir jansyzy joǵary jaqqa qaraı «túrtip» jiberedi. О́ıtkeni oǵan aýyldastarynyń muńynan góri NKVD-ǵa jaqsatty bolyp kórinip, maqtaý alý artyq bolǵan edi. Alaqanyna túkirip júrgen NKVD-ǵa sol kerek, 1941 jyldyń naýryzynda búkil eldi jylatyp, Táshibaıdy ustap áketedi. Aıtylǵan ýájdi qulaqtaryna da qystyrmaǵan jazalaýshylardyń qolshoqpary ǵana bolyp júrgen sot Táshibaı Júzenovti joǵaryda aıtylǵan zańmen memlekettiń astyǵyn urlady dep 10 jylǵa sottap jiberedi. Ol kezde tipti «ujymshar menshiginiń» ózi memlekettiki bolyp eseptelgeni barshaǵa belgili. Kolhozshylar óz dúnıesine ózderi qojaıyn bola almaǵan.
Arhıvten alynǵan qujatqa qaraǵanda Táshibaı Júzenov burynǵy Jezqazǵan oblysyndaǵy eńbekpen túzeý lagerinde jazasyn ótep júrgende 1943 jyldyń 1 aqpanynda qaıtys bolǵan.
2020 jylǵy 24 qarasha Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi memlekettik komıssııanyń qurylǵany belgili. Basty maqsaty Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandarynyń is júzinde aqtalmaǵan sanattarynyń, onyń ishinde qoldanystaǵy zańnamada qamtylmaǵan qurbandar sanattaryn; zańnamada atalǵan, biraq is júzinde aqtalmaǵan qurbandar sanattarynyń quqyqtyq jaǵynan qana emes, saıası turǵydan da aqtalýǵa jatatyn sanattarynyń tizbesin qalyptastyrý; memlekettik organdardyń saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý bolǵan komıssııanyń Soltústik Qazaqstandaǵy óńirlik komıssııasyna Táshibaı Júzenov marqumnyń 85 jastaǵy qyzy Muqalıeva (Júzenova) Záken Táshibaıqyzy habarlasyp, ákesiniń jazyqsyz japa shekkenin aıtyp, onyń aqtalýyna kómek berýlerin suraǵan.
Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn tolyq aqtaý jónindegi óńirlik komıssııa músheleri Bas prokýratýranyń Quqyqtyq statıstıka jáne arnaıy esepke alý jónindegi komıtetiniń Soltústik Qazaqstan oblysy boıynsha basqarmasy arhıviniń qorynan Táshibaı Júzenovtiń isin aldyryp qarap, ony «aqtaý qajet» degen usynysty Memlekettik komıssııaǵa usyndy.
El úshin eren is qylyp, basyn báıgege tikken erdiń esimi ádiletpen aqtalyp, rýhy shat bolsyn deımiz.
Soltústik Qazaqstan oblysy
