Saǵadat Qojahmetuly – sońǵy demi taýsylǵansha týǵan eline qaltqysyz qyzmet etken dara tulǵa. Reıhskanselıarııaǵa shabýyl jasaǵan qazaqtan shyqqan batalon komandıri.
Batyrdyń balalyq shaǵy taýqymetke toly boldy. Saǵadat dúnıege kelmesten bir aı buryn ákesi Qojahmet kóz jumady. Alty jasqa tolar-tolmasta anasy Aısa baqıǵa ozdy. Osylaısha, bala Saǵadat aǵasy Saǵıt pen jeńgesi Qultaıdyń qolynda tárbıelendi. Sabaqqa yntasy zor, muǵalimderiniń erekshe yqylasyna bólengen Saǵadat ózi qatarly synyptas orys balalarynan ozyp, eki synypty bir jylda aıaqtaı júrip, mektepti bitirdi. Alaıda sol eki ortada soǵys órti burq ete tústi. Saǵıt aǵasy maıdanǵa attanyp, kóz uzamaı Novgorod túbinde qaza tapty. Osydan soń otbasynyń bar aýyrtpashylyǵy Saǵadattyń ıyǵyna túsken edi. Batyr «Moı perednyı kraı» kitabynda óziniń osylaısha bala jastan eresektermen qatar ter tógip, eńbekpen eseıgenin jazady.
Saǵadat Nurmaǵambetov 1942 jyldyń shilde aıynda 18 jasynda keńes áskeri qataryna qabyldanyp, Túrikmenstandaǵy pýlemetshiler daıarlaıtyn ýchılısheni úzdik aıaqtaıdy. Keıin vzvod komandıri retinde maıdan shebine attanady.
Onyń Otan úshin ot keshken maıdan joly Kýbannan bastalyp, Donbass, ońtústik Ýkraına, Batys Belarýs, Moldavııa, Polsha arqyly Berlınde aıaqtaldy. Gıtlerdiń reıhskanselıarııasyn alǵanda atqyshtar batalonynyń komandıri, Keńes Odaǵynyń batyry Saǵadat Nurmaǵambetov jıyrma bir jasqa da tolmaǵan edi.
Saǵadat 1945 jyly 17 qańtarda Polsha jerinde jaý qorǵanysyn buzyp ótý kezindegi jaýyngerlik tapsyrmany erjúrektilikpen oryndaıdy. Magnýshev plasdarmynda bolǵan shaıqasta ol basqaratyn pýlemet rotasy 2 kún ishinde 120 fashıst pen 12 pýlemet ornalasqan orynnyń kózin joıady. Varshava qalasynan 60 shaqyrym jerdegi Magnýshev qalasyn jaý áskerinen tazartý kezinde Saǵadat Nurmaǵambetov áskerlerdi saýatty basqara bilýimen kózge túsedi.
Shaıqastardyń birinde stanokty pýlemet dáldeýishi isten shyǵady. Soǵan qaramastan Nurmaǵambetov pýlemetti qolyna alyp, jaý áskerine oqty qarsha boratady. Osylaısha, ol fashısterdiń 2 joıqyn shabýylyna toıtarys berip, 65 fashıstiń kózin joıady. Osylaısha, Saǵadat Nurmaǵambetov basqarǵan rota Polshanyń Pılısa ózeninen ótedi. Onda rota 35 jaý áskerin jer jastandyryp, 6 pýlemet ornalasqan jerdiń kózin joıady. Osylaısha, onyń rotasy keńes áskeriniń alǵa jyljýyna múmkindik jasaıdy.
Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev bul shaıqastardy keńes áskeriniń qolbasshysy Georgıı Jýkovtyń ózi baqylaǵanyn aıtady. «Nurmaǵambetov qatysqan urysty Keńes odaǵynyń marshaly Jýkov baqylapty. Ol Saǵadat Nurmaǵambetovke Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn berýdi usynady. Bul naqty erlik edi», deıdi ol «Dolg, Chest, Podvıg Sagadata Nýrmagambetova» atty derekti fılmde. Osylaısha, 1945 jyldyń 27 aqpanynda 20 jasynda Saǵadat Nurmaǵambetovke Keńes Odaǵynyń batyry ataǵy beriledi.
1945 jylǵy 16 sáýirde kúndizgi saǵat 12-de maıor Nurmaǵambetov qyzmet etetin atqyshtar polki ózine berilgen tank batalonymen tize qosyp, Gýzov qalasyna baǵyt aldy. Bul jóninde polk komandıri podpolkovnık Peshkov pen dıvızııa komandıri polkovnık Antonov qol qoıǵan nagradalyq minezdemede «Batyldyq pen sheberlik kórsete otyryp, urysty odan ári damyta bildi, kúndizgi saǵat 3-te Gýzov qalasynyń shyǵys shetine ıe boldy. Munda onyń batalony 200 gıtlershini joıdy, 18 atys pozısııasyn, 8 tirek pýnktin joıyp, jaýdyń 68 soldaty men ofıserin tutqynǵa aldy», dep jazylǵan.
Bul tustaǵy urystar surapyl bolǵan. Kúni taıanǵanyn bilgen gıtlershiler ólimge bel baılap, jan aıamaı qarsylasty. Zeelov shyńyn baǵyndyrar aldynda shabýyldy toqtatýdyń bar amalyn jasap baqty.
Ekinshi kúni jaý Gýzov qalasynda asa kóp jaıaý áskerimen, tankterimen, ózdiginen júretin zeńbirekterimen keńes jaýyngerlerine qarsy turdy. Maıor Nurmaǵambetovtiń batalony úshin 18 sáýir kúngi soǵys ta esten shyqpastaı edi. Jan alyp, jan berisken urys uzaqqa sozyldy. Polk komandıri men dıvızııa komandıri qol qoıǵan nagradalyq minezdemede 18 sáýirdegi osy bir asa qıyn soǵys jaıy aıtyla kelip, bylaı dep jazylǵan eken:
«Harmesdorf eldi qonysy mańynda 1945 jyldyń 18 aprelinde kúni boıy jaý kontrataka jasady. Maıor Nurmaǵambetov asqan tabandylyq pen sheberlik kórsetip, nemisterdiń barlyq kontratakasyn toıtarýdy qamtamasyz etti. Áskerler kúshin kerekti jerinde tamasha uıymdastyra bildi. Jaýdy áskeri jaǵynan da, tehnıkasy jaǵynan da úlken shyǵynǵa ushyratyp, ornyqqan shebinen qýyp tastady. Onyń batalony jaý faýsshylary men avtomatshylary iri toptarynyń tabandy qarsylasýyn taptaı otyryp, 18 sáýirde Býkov qalasyna basyp kirdi. Kóshe urystarynyń nebir qıyn jaǵdaıynda qalanyń shyǵys shetine ıe bolý jónindegi polk komandıriniń buıryǵyn oryndaýdy óte jaqsy qamtamasyz etti. Býkov úshin júrgizgen urystarda bul batalon 100 gıtlershini joıdy. 12 atys uıasyn talqandady, jaýdyń 3 tankin, 1 ózdiginen júretin zeńbiregin qurtyp jiberdi».
1945 jyldyń sáýirinde ony komandashylyq Keńes Odaǵy batyry ataǵyna ekinshi ret usynady. Alaıda qyr balasyna kelgende joǵary jaqtyń qyrsyǵyp qalatyn ádeti emes pe, «Altyn juldyzdyń» ornyna osyny da qanaǵat tutsyn degendeı «Qyzyl Juldyz» ordenin tabystaıdy.
Soǵys aıaqtalǵannan keıin Saǵadat Qojahmetuly keńes armııasynda komandalyq laýazymdardy atqardy.
Eger Saǵadat Qojahmetuly týmysynan qaısar bolmaǵanda, Frýnze atyndaǵy áskerı akademııaǵa túspeýi de múmkin edi. Emtıhandardy sátti tapsyryp bolǵan soń, mandattyq komıssııasynyń tóraǵasy general-leıtenant Sýhomlınov ofıserlerdi jeke-jeke qabyldaıdy. Ol «Sen nebári jıyrma ekide ekensiń, áli jap-jassyń, Akademııada oqýǵa erterek» degendi aıtady. Sonda Saǵadat aǵamyz julyp alǵandaı: «Soǵysqanda jas bolmadym, oqýǵa kelgende jas bolyp qaldym ba? Meniń qazir túskim keledi, bolmasa eshqashan! Áıtpese, áskerden bosatyńyz!» deıdi. General da azamat eken, sózge toqtaıdy. Osylaısha, biraýyz sóz búkil ǵumyryn áskerı qyzmetke arnaýǵa jol ashady.
Akademııadan soń áskerı qyzmettiń barlyq baspaldaǵynan ótip, uzaq jyldar boıy Ortalyq Azııa áskerı okrýgi qolbasshysynyń orynbasary, Majarstandaǵy keńes armııasy Ońtústik toby qolbasshysynyń birinshi orynbasary qyzmetterin atqarady. Keńes odaǵy kezinde mundaı joǵary áskerı laýazymda bolǵan qazaq azamattary neken-saıaq.
1989 jyly «áskerı qyzmettiń shekti jasyna jetýine baılanysty» zeınetkerlikke shyqqannan Saǵadat Qojahmetuly soǵys jáne eńbek ardagerleri keńesiniń tóraǵasy, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi ardagerler isteri komıtetiniń basshysy boldy. Sonymen birge ol kisiniń qatarynan birneshe shaqyrylymǵa depýtat bolyp saılanǵanyn da aıta ketý kerek. Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Qarýly kúshterdiń ardagerleri men múgedekteri isteri jónindegi komıtetin basqardy.
Táýelsizdik alǵan sátten bastap elimizdiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý eń basym mindetterdiń birine aınaldy. Sol kezdegi jaǵdaı el aýmaǵynda ornalasqan áskerı bólimderge durys jáne qatań baqylaý ornatýdy talap etti. Osy maqsatta 1991 jyldyń 21 tamyzynda elimizdiń Qaýipsizdik keńesi quryldy.
Elimiz táýelsizdik alǵan tusta general-leıtenant S.Nurmaǵambetov qurmetti demalysta bolatyn. Eldiń egemendigin saqtap, ony nyǵaıta túsý úshin shegege ilgen shınelin qaıta kııýge týra keldi.
Qazaqstannyń memlekettik saıasatyn dáıekti túrde júzege asyra otyryp, 1991 jyly 25 qazanda Prezıdent Jarlyǵymen Memlekettik qorǵanys komıteti quryldy. Memlekettik qorǵanys komıtetiniń tóraǵasy bolyp Keńes Odaǵynyń batyry, general-leıtenant Saǵadat Qojahmetuly Nurmaǵambetov taǵaıyndaldy.
Memleket basshysynyń Jarlyǵymen komıtet Qorǵanys mınıstrligi bolyp qaıta quryldy. 1992 jylǵy mamyrda Saǵadat Qojahmetuly Qorǵanys mınıstri bolyp taǵaıyndalyp, oǵan kezekti general-polkovnık áskerı ataǵy berildi. Al 1993 jyly 5 mamyrda armııa generaly ataǵyn ıelendi.
Saǵadat Qojahmetuly el táýelsizdiginiń alǵashqy kúnderinen bastap Qarýly kúshterdi basqardy, tól áskerimizdiń qalyptasýy men damýyna zor úles qosty. Osy eren eńbegi úshin Prezıdenttiń 1994 jylǵy 23 mamyrdaǵy Jarlyǵymen Saǵdat Qojahmetuly Nurmaǵambetovke Halyq qaharmany ataǵy berildi.
Alǵashqy jyldary ulttyq áskerı kadrlardyń tapshylyǵy baıqaldy. Qorǵanys mınıstri keńes odaǵynyń túkpir-túkpirinde, ar jaǵy Germanııada, ber jaǵy Túrikmenstanda áskerı qyzmet atqaryp júrgen qazaq ofıserlerin elge shaqyrdy. Bastaryn bir jerge jıyp, olardy basshylyq qyzmetke taǵaıyndaı bastady. Sonymen qatar áskerı tájirıbesi mol basqa ult ókilderiniń de elde qalýyna jaǵdaı jasaldy. Qazaq generaldarynyń alǵashqy shoǵyry S.Nurmaǵambetovtiń shınelinen shyqqan dep aıtýǵa bolady. Búginde olar da aqsaqaldy ustaz tutyp, árdaıym erekshe yqylaspen eske alyp otyrady.
Ol tusta men elden tys jerde qyzmet etetinmin. Saǵadat Qojahmetulymen Máskeýde, keńes odaǵynyń búkil generalıteti jınalǵan sońǵy búkilarmııalyq keńeste tanystym. Buǵan deıin men de elge oralýǵa tyrysqan edim, biraq laıyqty laýazymdar tabyla qoımaǵan. О́ıtkeni ol kezde dıvızııa komandıri, general bolatynmyn. 1992 jyly 1 sáýirde elge oralyp, Almatydaǵy áýe shabýylyna qarsy qorǵanys korpýsynyń komandıri bolyp taǵaıyndaldym.
Saǵadat Qojahmetulynyń tikeleı qatysýymen qorǵanys salasynda kóptegen zań, alǵashqy Áskerı doktrına qabyldandy. Qarýly kúshterdiń qurylymy men quramy túzildi, yqtımal qaýipter negizinde memlekettiń áskerı geografııasy qaıta qaraldy.
Saǵadat Qojahmetuly strategııalyq oılaý qabiletimen, joǵary parasat-paıymy, tereń bilimi jáne orasan zor jumys qabilettiligimen erekshelenetin. Ol kisiniń baı ómirlik jáne áskerı tájirıbesi elimizdiń Qarýly kúshterin qurýdyń qıyn kezeńderinde asa suranysqa ıe boldy. Ortalyq Azııa áskerı okrýgi basshylarynyń biri retinde ol elimizdiń áskerı geografııasyn, quramalar men mekemelerdiń, tehnıka men qarý-jaraqty saqtaý bazalarynyń ornalasqan jerin, olardyń basshylaryn jaqsy bildi, respýblıka aýmaǵynda ornalasqan barlyq bólimde boldy.
Bir sózben aıtqanda, Saǵadat Nurmaǵambetovtiń basshylyǵymen qysqa merzim ishinde orasan zor jumys atqaryldy. Qazirgi Qarýly kúshterimizdiń zamanaýı beınesiniń negizi sol tusta qalandy. Qurmetti demalysqa shyqqan soń da Saǵadat aǵa armııamen tyǵyz baılanysta bolyp, qoǵamdyq ómirge, áskerı-patrıottyq tárbıe isine belsene aralasty.
Ol – kózi tirisinde-aq aty ańyzǵa aınalǵan tulǵa. Tózimdiliktiń, erliktiń, Otanǵa sheksiz berilgendiktiń ozyq úlgisi bola bildi. Saǵadat Qojahmetuly Nurmaǵambetov qandaı ataqqa ıe bolsa da, KSRO men Varshava sharty elderinde qandaı laýazymda qyzmet etse de, árqashan jeke quramǵa erekshe nazar aýdardy.
2005 jyly ol Jeńistiń 60 jyldyǵyna oraı Birikken Ulttar Uıymynyń minberinen sóz sóıleý qurmetine ıe bolǵan Ekinshi dúnıejúzilik soǵystyń jalǵyz ardageri. О́kinishke qaraı, Nıý-Iorkte júrgen kúnderi zaıyby Lıra Sabırovna qaıtys boldy. Maǵan aqsaqaldy Almaty áýejaıynan qarsy alý tapsyryldy. Meni kórgen bette, ol birden: «Ne boldy?» degen suraq qoıdy. Sol joly soǵys qaharmanynyń kóz jasyn kórdim...
2013 jyly armııa generaly Saǵadat Nurmaǵambetov 89 jasynda baqıǵa attandy. Qazaqtyń qaharman uly Almatydaǵy Keńsaı zıratyna jerlendi.
Bıyl Ulttyq quryltaıdyń «Adal adam – Adal eńbek – Adal tabys» atty úshinshi otyrysynda «Ekinshi dúnıejúzilik soǵystaǵy batyrlardyń erligi – búgingi jáne bolashaq Otan qorǵaýshylar úshin shynaıy úlgi-ónege» degen el Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev áskerı jáne kúshtik qurylym qyzmetkerlerine arnalǵan «Aıbyn» ordeniniń túrli dárejesin Saǵadat Nurmaǵambetov, Baýyrjan Momyshuly jáne Raqymjan Qoshqarbaevtyń esimimen ataý týraly usynys tastady. Bul – tarıhı ádildikti qalpyna keltirý jolyndaǵy mańyzdy qadam.
Qaharman beınesi – halyq júreginde. Búginde Qurlyq áskerleriniń áskerı ınstıtýty S.Nurmaǵambetovtiń atymen atalady. Elordanyń bir kóshesi men áskerı kolledjge esimi berilgen. Týǵan aýylynda tarıhı murajaıy da bar. Al «Qarýly kúshterdiń ardagerleri» respýblıkalyq qoǵamdyq birlestigi Aqmola oblysynyń Aqkól aýdanyndaǵy Eńbek aýylyna batyrdyń esimin berý týraly bastama jasady.
Muhtar ALTYNBAEV,
Halyq qaharmany,
armııa generaly
