Abyroıly jol ónegesi

Japsarbaı Ilııasuly jastaı eńbek pen tárbıeniń qadirin bilip ósti. О́ıtkeni ata-anasy ómirden erte ozdy. О́zi baýyrlaryna súıenish bolyp qaldy. Ony mektep ósirdi, ortasy jetildirdi. 70-jyldardyń basynda halyq aqyny Qalqa Japsarbaev atyn­daǵy orta mektepti bitirip, áskerı boryshyn ótedi. Abaı atyndaǵy memlekettik pe­dago­gıkalyq ınstıtýttyń tarıh fa­kýl­tetin úzdik aıaqtap, Ǵylym akade­mııasynyń Sh.Ýálıhanov atyndaǵy tarıh, arheologııa jáne etnografııa ınstıtýtyna qyzmetke ornalasty.

80-jyldary Mos­kvada Ǵylym akademııa­synyń KSRO tarıhy ınstıtýtynda taǵy­lymdamadan ótti, aspırantýrasyna tústi. 1987 jyly kandıdattyq dıssertasııasyn oıdaǵydaı qorǵap, Almatyǵa qaıtyp oraldy. Ins­tı­týttaǵy ǵylymı qyzmetin sátimen jal­ǵastyryp, ınstıtýttyń ǵalym-hatshysy dárejesine deıin kóterildi.

Ol jeltoqsan kóterilisine deıin-aq qoǵamdyq-saıası úderisterge den qoıyp, jańa­dan qurylyp jatqan túrli úkimettik emes uıymdardyń jumysyna belsene aralasty. Bas­pasóz betinde jıi maqalalar jıi jarııalap turdy. Qazaq telearnasynda «Aqıqat» pikirtalas klýbyn quryp, tikeleı efırde ózekti máselelerdi talqy­lap, odaqtyq orta­lyq­tyń jymysqy saıa­satyn áshkereleýge bir kisideı atsalysty.

Egemendiktiń eleń-alań jyldary isker­lik, atqarýshylyq, tyn­dyrymdylyq qabilet­terimen ta­nylǵan bilikti maman, zeıindi ǵa­lym, zerdeli azamat basshylyq, uıym­­dastyrýshylyq jumystarǵa da erkin tartyldy. 1992 jyldan bastap uzaq jyldar Prezıdent Ákim­­shiligi ishki saıasat bóliminiń referenti, aǵa sarapshysy, sektor meń­gerýshisi, Memlekettik hatshynyń keńesshisi, bólim meńgerýshisi syndy jaýapty qyzmetterdi abyroımen atqardy. «Qazmedıa ortalyǵy» Basqa­rýshy kompanııasy» JShB Bas dırektory, Tuńǵysh Prezıdent kitaphanasy dırektorynyń orynbasary qyzmetinde boldy. 2018 jyldyń maýsymynan Bilim jáne joǵary bilim mınıstrliginiń Ǵylym komıtetine qarasty Memleket tarı­hy ınstıtýtynda bas ǵylymı qyz­metker bolyp ornalasty.

2001 jyly dıssertasııa qorǵap, saıası ǵylymdar doktory dáre­jesine ıe boldy. Tarıh jáne qoǵam­dyq ǵylymdar akademııasynyń akade­mıgi atandy. Uzaq ýaqyt boıy áleýmettik, qoǵamdyq-saıası jáne ult­ara­lyq qatynastar máselelerimen tu­raqty aınalysyp keledi. Birneshe mon­ografııalardyń, oqý quraldary, jınaq­tardyń avtory. Jarııalanǵan ǵylymı-kópshilik maqalalarynyń sany júzden asady.

Japsarbaı aǵanyń taǵdyryna aıtar ishteı bir táýbesi – uzyn sonar ómir jolynda saparlas bolǵan, birge qyzmet etken, jaýapty jumystarǵa qosa jegilgen atpal azamattar ishinde adamı qasıetterimen de, kásiptik qarym-qabiletimen de ózine arqa tutqan, kópke úlgi-ónege etken tu­ǵyrly tulǵalar kóp boldy. Ábish Kekilbaev, Oralbaı Ábdi­kárimov, Ahmetjan Esimov, Qasym-Jomart Toqaev, Marat Tájın, Ádilbek Jaq­sybekov, Mahmud Qasymbek, Iman­ǵalı Tasmaǵambetov syndy bıik parasatty, jampoz, jaısańdarmen qa­nattasa qyzmet atqardy. Kóbisinen dáris aldy, pikirles, nıettes boldy. Qoıan-qoltyq eńbek ete júrip, ómir mektebinen ótti, tálimdi tájirıbe jınaqtady. Tá­ýel­sizdiktiń turlaýly jyldary is basynda, eldiń betinde, jeldiń ótinde júr­gen ardaqty azamattar adamshylyq abzaldyǵymen de, kóp jylǵy is-tájirıbesimen de aǵanyń inige jasar izgi yqylasyndaı erekshe yqpal etti. Tek qyzmet baby emes, ómirde, otbasylyq jaǵdaıda jaqyn aralasqan jandardyń arasynda da adaldyq-aqtyqty murat tutqan, kóńili hosh, nıeti óristi tulǵalar kóp boldy. Olardy Japsarbaı aǵa ǵumy­rynyń bir-bir beketi sanaıdy.

J.Qýanyshevtiń biz biletin, baǵa­laıtyn basty bir qyry – ǵalymdyq, qaıratkerlik bolmysynan bastaý alatyn qalamgerligi, kósemsózshiligi. Japsarbaı aǵa áýelden táýelsizdikpen tynys tartqan elimiz ómirindegi árbir ózgeris, jańalyqqa sergek qarap, qoǵamda qordalanǵan, kúl­bilteli taqy­ryptarǵa qatysty óz kóz­qarasyn batyl, ashyq aıta bildi. Oǵan ár kezeńde jazylǵan «Memlekettilikti nyǵaıtý qamy», «Aımaqtyq damýdyń áleýmettik áleýeti», «Bir halyq, bir el, bir taǵdyr jolyn­daǵy zııaly qaýym», «Jańarǵan júıe jaýapkershiligi», «Ta­rıhı sananyń mádenı aspektileri», «Ulttyq biregeılik – turaqtylyq negizi», «Ulttyq ekonomıkanyń osal tusy», «Sátti sapar sapaly joldan bastalady», «Qoǵamdyq kelisim – turaqtylyq tu­ǵyry», «Burynǵysha ómir súrý endi múmkin emes», t.s.s. jazbalary dálel. Budan shyǵatyn qorytyndy – Japsarbaı aǵa qaı kezde de qoǵam ómiriniń qaınaǵan ortasynda júrdi, qaı kezde de qalamyn sýytqan joq. Únemi áreket, izdenis, jazý ústinde boldy. Ult joqshysy, qoǵam qaıratkeri retinde bári-bárin kóńil tarazysynan ótkizip, júrek kúshimen jerine jetkize aıtty, jazdy, tolǵady.

Japsarbaı aǵa kánigi qalamger emes, degenmen oı órisiniń keńdigi, jan-jaqty bilimdiligi, ásirese ult tarıhyna, ádebıeti men mádenıetine jaqyndyǵy, rýhanı qundylyqtarǵa mol qanyqtyǵy, óz oıyn aıtyp ta, jazyp ta jetkize alatyn qabileti ómirdiń ár kezeńinde, ártúrli jaǵ­daılarda, san qıly taqyryptarǵa baıypty pikir aıtýyna, ornyqty oı qosyp otyrýyna mol múmkindik berdi. Ǵylymı negizdegi jarııalanymdary óz aldyna, zaman, qoǵam, adam problemalaryna qatysty ózindik oı-tolǵamdary mer­zimdi basylymdarda, atap aıtqanda, «Egemen Qazaqstan», «Aqiqat» syndy bedeldi gazet-jýrnaldarda júıeli jarııalanyp turdy. Avtordyń azamattyq pozısııasy qashanda myǵym: jazbalarynda túrli pikirlerdiń, sıqyr saıasattyń jeteginde ketpeı, ulttyq, adamgershilik aspektilerdi árdaıym alǵa shyǵaryp otyrady. Neni bolsa da naqty derek-dáıektermen baıandaıdy. Maqa­lalarynda buryn-sońdy belgili jaı-japsarlardy qaı­­talamaı, úlgilerdi shıyr­lamaı, tyń­nan túren tartady, ornyqty oı qozǵaıdy, sony sóz aıtady. Oıǵa oı qosady, oqyrman tanymyn baıytady, órisin keńeıtedi.

Japsarbaı aǵa sonsha jumystyń syrtynda ónegeli otbasy ıesi, ardaqty áke. Halqy­myzda: «Jaqsy áıel kún sekildi, esikti japsań túndikten túsedi» degen qudiretti maqal bar. Osy oraıda aǵaıdyń shyraıly shańyraǵyndaǵy yntymaq pen yrystyń uıytqysy – Tursahan apaı. Aǵa bolashaq ómirlik jarymen bir mektepte, qatar synyptarda oqydy. Japsarbaı mekteptiń komsomol uıymynyń hatshysy bolyp júrgende, ol óz synybynyń komsorgy edi. Degenmen naǵyz jaqyn tanystyq, eki jastyń bir-birine yqylas, kóńi­liniń aýǵan kezi 1971 jyldyń qazan aıy, mekteptegi muǵalimder kúnine arnalǵan kesh boldy.

«Atalǵan is-sharany Almatydaǵy «Prosve­shenes» demalys úıinde ót­ken mektep komsomol uıymdary hat­shylarynyń respýblıkalyq semınaryna qatysyp, sonda kórip, úırenip kelip uıymdastyrǵan edim. Ol oıyn «Baqytty juldyz astynda» dep atalatyn. Sol keshte, sol baqytty juldyz astynda bılep júrip óz baqytymdy da, juldyzymdy da taptym», dep eske alady Japsarbaı aǵanyń ózi.

Tursahan Qaztaıqyzy da ǵa­lym, bıo­logııa ǵylymdarynyń kandıdaty, elimizde mole­kýlalyq bıologııa men bıotehnologııanyń negizin qalaý­shylardyń biri, akademık Murat Aıthojınniń shákirti. Tóre­geldi Sharmanov basqaratyn odaqtyq medısına ǵylymy akademııasynyń taǵam ınstıtýtynda uzaq jyldar boıy jemisti jumys istedi.

Besigin qydyr terbegen berekeli otbasynan tálimdi urpaq órbidi. Qyzy Ajar bank salasyn meńgerse, shetelde bilim alǵan uly Azat – búginde bilikti maman.

Eseli eńbek baǵalanýymen baıandy. J.Qýa­nyshev qalaýly qyzmet­ker, qajyrly qaıratker, isker uıym­dastyrýshy, baıypty basshy retinde joǵary memlekettik jáne salalyq marapatqa ıe boldy. Eń bastysy – qaýymy, orta­sy qadirin biledi, oryndy maq­tanysh, qurmet tutady.

Búginde mereıli beleske kóterilgen Japsar­baı Ilııasuly úzdiksiz izdenis, úzilissiz tolǵanys ústinde. Táýelsizdik muratynyń tuǵyrly, el ómiriniń eńseli bolýynda Japsarbaı Qýanyshevtaı arda azamatqa artylar jaýap­kershilik júgi áli de zor. Abyroıly joly talapty jastarǵa ónege bolǵaı.