Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
El aýzynda «kámpeske» degen atqa ıe bolǵan oǵan respýblıkamyz boıynsha 696 otbasy ilikti. Onyń 562-si jartylaı feodaldar dep atalǵan dáýletti jandar da, qalǵan 134-i áleýmettik artyqshylyqtary bar top degen handar men sultandardyń, bı-bolystardyń jáne iri dinbasylardyń tuqymdary edi. Osyndaı uıǵarymmen tárkilenetinder ózderi turatyn jerlerine qaraı kóshpeli, jartylaı kóshpeli, otyryqshy dep ataldy da, olarǵa tómendegideı talap qoıyldy. Ol kóshpeli óńirlerde maldarynyń sany iri qaraǵa shaqqanda 400, al jartylaı kóshpeli aýdandarda 300, otyryqshy jerlerde 150 bastan asatyndardyń kámpeskege ushyraǵandyǵy bolatyn. Osylaısha, óz sharýashylyǵyn ǵasyrlar boıy dala zańyna myqtap beıimdep, sol arqyly aýyl-aımaq adamdaryna isteıtin jumys taýyp berip, dúıim eldi aman-esen asyrap kelgen dáýlet ıelerinen ókimet tórt túlikti túgeldeı tartyp alyp, olardyń ózderin kúshtep jer aýdara bastady. Solardyń qatarynda biz ózimiz tómende arnaıy sóz etpek bolyp otyrǵan Abıyr Dárkembaev atty el aǵasy da bar edi.
Ol kisi 1873 jyly burynǵy Jetisý gýbernııasyndaǵy Jarkent ýeziniń Sarytoǵaı aýylynda dúnıege kelgen. Babalary HH ǵasyrdyń basyna deıin qysta ańǵaryna qar túspeıtin yqtasyn jer Sharyn, Tastyqarasý múıisterin meken etip, kóktemde ór jaqtaǵy Temirlik ózeni boıynda mal tóldetip, jazda taýdaǵy Qarqara jaılaýyna shyǵyp, al kúzde qaıtadan oıdaǵy Sarytoǵaıǵa túsip ǵumyr keshken. Bul áýletti kezinde Jarkent kópesi Ýálibaı Iýldashev erekshe qadirlep, qurmet tutypty. Sebebi sarytoǵaılyqtar jyl saıyn oǵan ózderi ósirgen tórt túlik ónimderin ótkizýde únemi ýáde údesinen shyǵyp, sol qaladaǵy musylman meshitin salý bastalǵanda, taýdaǵy onyń qurylysyna qajet aǵashtardy tasý úshin aty men túıesi jáne ógizi bar 42 kólik kúshin bólgen eken. Abıyr Dárkembaevtyń atalarynan qalǵan belgiler búgingi Uıǵyr aýdanynyń tóńireginde áli kúnge deıin bar. Sonyń biri – Qaıqy asýynyń etegindegi Aqsaı men Shonjyǵa burylar kúrejoldaǵy kóne zırat. Bul – «Atamannyń aqyry» atty ataqty fılm kadrlaryna ilikken jer. Onda shekaranyń arǵy betindegi qaýipti tapsyrmany oryndap, el shetine ilikken chekıst Shadııarov janyndaǵy joldasymen aıdaladaǵy beıitke kelip aıaldaıtyn kórinis bar emes pe? Sóıtip, jan shaqyryp, ber jaqta ózderin kútip júrgen sholǵynshymen júzdese bergende, aqgvardııashylar qýǵyny qaıta bastalmaı ma? Mine, kınolentada kórinis bergen sol qorym kúmbezderi bizdiń keıipkerimizdiń babalary Barat pen Beken bıdiń zıraty deıdi kónekóz qarııalar.
...Atalǵan aımaqtaǵy el óstip ómir súrip, jurt ýaqyt aýanymen osylaı júrip jatqanda 1916 jylǵy ataqty Qarqara kóterilisi bastalady. Onyń tarıhy, sebep-saldary jáne máni men mańyzy týraly qazir kitaptar men ınternette málimetter óte kóp. Sondyqtan olardy qaıtalap jatpaı, bul jerde biz osy maqalaǵa qatysty bir-aq nársege toqtalmaqpyz. Ol –
«О́zimiz sóz etip otyrǵan Abıyr Dárkembaevtyń búkil Jetisý óńirin dúr silkindirgen sol halyqtyq qozǵalysqa qatysy bar ma, joq pa?» degen saýal. Iá, keıipkerimiz kóteriliske qatysqan. Onda bolǵan. Muny kórnekti ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory Tursyn Jurtbaıdyń 1991 jyly «Qazaqstan» baspasynan jaryq kórgen «Beıýaq» ǵylymı-saraptamalyq kitabyndaǵy derekter anyq dáleldeıdi.
Keıipkerimiz týraly osydan keıingi tolyq málimet beretin qujat dep Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik arhıviniń №135 qoryndaǵy 264-iste tirkelgen materıaldy aıtýǵa bolady. Bul – ózimiz sóz etip otyrǵan el aǵasyn 1928 jyly tárkilep, ózi men otbasyn Reseıge jer aýdarýǵa sheshim shyǵarar kezde toltyrylǵan dáıekteme qaǵaz. Orys tilinde jazylǵan onda bylaı delingen: «Darkembaev Abıyr. Kazah byvshıı Djetysýskoı gýbernıı Djarkentskogo ýezda Intıfakskoı volostı Sartogaıskogo aýla. 55 let, obrazovanıe nısshee. Imeet 1050 baranov, 110 loshadeı, 80 golov krýpnogo skota, 12 verblıýdov. Osenıý zanımaetsıa skýpkoı rısa, kakovoı vesnoı prodaet, pokýpaet ı prodaet baranov. Otes byl krýpnyı baı ı rýkovodıtel Sartogaevskıh №1 ı №2 aýlov. Byl 3 g. volostnym ýpravıtelem, prınımal ýchastıe na chrezvychaınoı sezda roda «Alban». Schıtalsıa prı sarızme pochetnym chelovekom, ımevshım vsıýdý dostýp. Sam Abıyr Darkembaev byl 6 let volostnym ýpravıtelem ı 3 g. bıem, odın ız samyh razvıtyh ı vlııatelnyh aksakalov. Imeet v kachestve nagrady bronzovýıý medal ot sarskıh vlasteı. Nachalnık VO Kovalyshkın».
Jergilikti bıliktiń osyndaı anyqtamasynan keıin kámpeskege ilikken Abıyr Dárkembaev 1928 jyly tamyzdyń aıaǵynda ózi, kámeletke tolǵan 16 jastaǵy uly Battalǵazy men emshektegi Musahan atty sábıi bar, zaıyby Aıymhan tórteýi Qarqara jaılaýynda otyrǵan jerlerinen «kók arba» dep atalyp ketken konvoı kerýeni arqyly Almatyǵa attandyrylady. Osy arada oqyrmandar tarapynan: «Sol kezderi bul otbasymen birge osy óńirden taǵy kimder tárkilengen? Olar jóninde derek-málimetter saqtalǵan ba?» degen suraqtardyń bolýy múmkin. Birden aıtaıyq, ondaı qujattar bar. Ol – ataqty ǵalym, tarıh ǵylymdarynyń doktory Talas Omarbekovtiń 1991 jyly sol kezdegi Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıteti janyndaǵy Partııa tarıhy ınstıtýty arhıviniń №141 qorynan tapqan qujattar. Eskertip aıtar jaıt, qazirgi Almaty oblysynyń Uıǵyr, Kegen, Narynqol óńirleri kámpeske aldynda bir jergilikti ákimshilik-basqarý ortalyǵy bolyp, Qarqara aýdany dep atalǵan eken. Mine, sol jerden dáýletti adamdar esebinde 15 otbasy aıdalypty. «Aqıqat» jýrnalynyń 1992 jylǵy №9–10 sandarynda «Batysqa aıdalǵan baılar» atty taqyryppen berilgen tizimdegi olar mynalar: 1. Bádimtaev (Birimtaev) Isa; 2. Baıbatshaev Orazaly; 3. Dárkembaev Abıyr; 4. Imanbekov Isabek; 5. Esenov Aıdarbek; 6. Qanapıev Ábdikárim; 7. Qaraev Álimbaı; 8. Qanybekov Qasen; 9. Kelgenbaev Ábdilda; 10. Kenikenov Tappaı; 11. Qumaev Aqshal; 12. Qylǵıbaev (Qılybaev) Jetibaı; 13. Malaev Sámet; 14. Turǵanbaev (Túrgenbaev) Jazylbek; 15. Tyshtybaev Daıyrman.
Almatyǵa aparylǵan soń, bularǵa sol qaladan ataqty kópes Qalı Ordabaev (kórnekti mádenıet qaıratkeri, 60-jyldary ataqty «Gúlder» estradalyq ansamblin qurǵan óner ókili Gúljıhan Ǵalıevanyń ákesi), Qapaldan esimderi búkil Jetisý óńirine belgili mesenat Esenǵul Mamanovtyń urpaqtary Qojahmet pen Mahmutbektiń otbasylary qosylady. Sóıtip, bári qyzyl vagonǵa tıelip, batysty betke alady. Aıdalǵandardyń elge jazǵan hattaryndaǵy derekke qaraǵanda, olar aldymen Reseıdiń Astrahan oblysyna aparylǵan. Bir aıdan soń Ordabaev, Mamanov otbasylary sonda qaldyrylady da, basqalaryn keri qaraı Oralǵa alyp kelip, Jympıty aýdanyna aıdaıdy. Bala kezimizdegi estigen áńgimelerden uqqanymyz, 134 shaqyrym jerdi jaıaý júrip ótken bul joldaǵy ata-ájelerimizdiń kórmegen azaby qalmaǵan. Aqyry bir aı degende atalǵan óńirge aryp-ashyp jetken olar aýdan ortalyǵynan 20 shaqyrym jerdegi Bylqyldaq aýylyna qonystandyrylady. Bul jerdegi ómirdiń de ońaı bolmaǵandyǵyn muraǵattaǵy saqtalyp qalǵan hattar anyq dáleldeıdi. Sonyń biri – Abıyr Dárkembaevtyń aıdaýda júrip, KazSIK tóraǵasy Eltaı Ernazarovqa jazǵan ótinishi. Qazaqstan Respýblıkasy Ortalyq memlekettik arhıviniń №135 qoryndaǵy 19-isten alynǵan bul qujatta mynadaı joldar bar. «...Munda kelgenime jarty jyldan astam ýaqyt ótti. Sodan beri qolymda túgim qalmady. Pul taýsyldy. Úı-ishimizben aýrýmyz. Sýyq tıip, qyzylsha degen keselden bir jastaǵy ulym Musahan kóz jumdy. Aýa raıyna, bóten jerge úırene almadyq. О́kimet jazasynan eshkim qashpaıdy ǵoı. Sizderge aıtaıyn degenim, berilgen kesimdi merzimniń qalǵanyn endi týǵan jerge jaqyn mańda ótesek degen oı. Ol – mysaly, Qyrǵyzstandaǵy Qaraqol tóńiregi. Sonda janymyz qala ma, qalmaı ma, bilmeımiz. Osy ótinishimizge qulaq assańyzdar deımin».
О́kinishke qaraı, respýblıka Ortalyq Atqarý Komıtetine joldanǵan bul muń men zarǵa eshkim nazar aýdarmaıdy. Tipti oqyp kórip, jaýap jazbaıdy da. Keńse qyzmetkerleriniń: «Jabylsyn!» degen buryshtamasymen arhıvke ótkiziledi de, hat taǵdyry sonymen bitedi. Osylaısha arada 4 jyl ótedi. Bul ortalyq, soltústik jáne batys pen ońtústik, shyǵys Qazaqstandaǵy uly juttyń bastalǵan kezi edi. Dalada tyshqan aýlap, qumarshyq shóbiniń basyndaǵy dándi talǵajý etýge kóshken jergilikti halyqtyń ózine eshteńe taýyp bere almaǵan ókimettiń endi aıdaýyldarǵa qaraýǵa tipti murshasy da tımeıdi. 1932 jyldyń jazynda kámpeskelengenderdiń qoldaryna «Jazasyn óteý merzimi aıaqtaldy» degen tildeı qaǵaz berip, elge qaıtarady.
Biraq... ıá, biraq neshe túrli qorlyqtan saǵy synǵan, sóıtip týǵan jerge aryp-ashyp áreń jetken bularǵa jergilikti bılik jyly qabaq tanytpaıdy. Sýyq kózqaraspen qarap, olardyń qoldaryndaǵy anyqtama qaǵazdaryn kúshpen tartyp ala bastaıdy. Sóıtip: «Tap jaýyn tabý normasy oryndalmaı jatyr. Sol úshin biz endi senderdi Sibirge jer aýdarýymyz kerek», degen qoqan-loqy jasaıdy. Osynyń bárin aıtyp, zábir kórsetip júrgender bóten eshkim de emes, keshegi ózderiniń malyn baǵyp, shóbin shapqan, eginin oryp, etegin japqan aýyl adamdary edi. Búgin endi bastaryna bes juldyzdy býdenovka kıip, bylǵary kýrtkalaryna dúrbi, planshet baýlaryn aıqysh-uıqysh taqqan sholaq belsendi bálshebek olardyń mynadaı keýdemsoq túrin kórgen el aǵalary jerlesterinen qatty túńiledi. Sóıtedi de, shekara asyp, jat jerge ketýge bel baılaıdy. Olardyń arasynda Abıyr Dárkembaevtyń da otbasy bar edi. Osylaısha ol jáne onyń taǵdyryn bastan keshkender 1932 jyldyń kúzinde Qaljat jotasy arqyly Qytaıǵa ótedi.
...Halqymyzda «Shóp shyǵatyn jerine ǵana shyǵady» degen sóz bar ǵoı. Arǵy betke ótip, es jıǵan soń, biz sóz etip otyrǵan jandar eńbek, tek eńbek etýge kóshedi. Tirlikke qajet nárseni ysyrap etpeı únemdep, birdi ekeý etýdiń nátıjesinde olarǵa qaıtadan baq qonyp, dáýlet bitedi. Sóıtip, Tekes boıyndaǵy baıyrǵy jurtqa sińisip, sol óńirdiń buıyǵy ómirine jaqsylyqtyń jaryq sáýlesin túsire bastaıdy. Onyń naqty bir belgisi – buryn eshqandaı bilim uıasy bolmaǵan túkpirge 1935 jyly Abıyr Dárkembaevtyń demeýshilik etip saldyrǵan saýat ashý mektebi. Basynda eki jyldyq oqý-aǵartý úıi dep atalǵan oǵan ataqty folklorshy, HIH ǵasyrdyń aıaǵynda «Qyz Jibek», «Alpamys» epostyq jyrlaryn el aýzynan jazyp alyp, Qazan qalasynda jeke kitap etip bastyrǵan, keıin Túrkistan tóńireginen Jetisýǵa kelip, 1916 jylǵy Qarqara kóterilisindegi úrkinshilikten soń, Qytaıdyń Kúnes jaǵyna qonys aýdarǵan Júsipbek qoja Shaıhyslamuly bir jyl sabaq beredi. «Taý mektebi» ataýyn ıelengen bul bilim uıasy 1952 jyly tórt jyldyq bolady. 1965 jyly kommýna men mádenı revoıýsııa ákelgen ózgeristerge baılanysty bókterler men keń ańǵar jáne saı-salalarda otyrǵan qandastarymyz oıǵa, ıaǵnı tómendegi jazyqqa kóshiriledi de, ór jaqta eshkim qalmaǵandyqtan, «Taý mektebi» jabylady. Jaqsy ma, jaman ba, qalaı degende de, Tekes boıyn jaılaǵan jurt balalaryna 30 jyl bilimniń bismillásin úıretken bul oqý-aǵartý úıi sol ýaqyttaǵy óz zamany júktegen jumysty shama-sharqynsha atqarǵany anyq. Al onyń bastaýynda mesenat Abıyr Dárkembaev turǵan edi.
Ol kisiniń arǵy bette júrip jasaǵan úlken bir eńbegi ár kezderi túrli jaǵdaımen Qazaqstannan Qytaıǵa ótken óz otandastaryn erte me, kesh pe, áıteýir bir atamekenge qaıta oralatyndaryn aıtyp, eldi úmittendirýi jáne sol baǵytta jumys júrgizýi edi. Bul oqıǵa bylaı bastalǵan. 1944 jyly KSRO men Germanııa arasynda soǵys júrip jatqanda, Qytaıdaǵy qazaq aýyldaryna Qulja qalasyndaǵy keńes konsýldyǵynyń qyzmetkerleri keledi. Olar 1917–1932 jyldar aralyǵynda qıly sebeptermen Shyńjańǵa qonys aýdarǵan jandardyń keńes azamattary bolyp tabylatynyn, sondyqtan osy ýaqytqa deıin qoldarynda eshqandaı qujaty joq olardyń KSRO pasportyn alýy kerek ekendigin aıtady. Jurt ol usynystan at-tonyn ala qashady. «Bir kezde bizdi qańǵytyp jiberip, endi qamqorsyǵany nesi? Kórmegenimiz keńes ókimeti bolsyn», dep ókilderge qatty-qatty sózder aıtady. Sol kezde Abıyr aqsaqal óziniń týǵan-týystaryna konsýldyq qyzmetkerleriniń sózine qulaq asý kerek, Keńes odaǵy bizdi soǵysta opat bolǵandardyń ornyna jumys isteıtin eńbek kúshine paıdalanýy múmkin, Qytaı eli búgin bizge jaqsy qarap turǵanymen, erteńgi jaǵdaı qalaı bolady, sondyqtan beremin dep otyrǵan pasportty alýdyń artyqtyǵy joq deıdi.
Osydan keıin arada 10 jyl ótkende... Iá, sol shamada Qytaıdaǵy ómir ózgere bastaıdy. Erkin júrip-turý azaıyp, mal men múlikke ortaq kózqaras qalyptastyratyn kommýna qurylady. Bul Keńes ókimetiniń 20-jyldardaǵy bir jerde turyp, bir qazannan as ishýge beıimdegen kazarmalyq sosıalızm talabynyń basy edi. El dúrligip, qaıtadan abyr-sabyr kúıge túsedi. Sol kezde 82 jastaǵy Abıyr aqsaqal 1944 jyly alǵan baıaǵy pasporttardy sandyqtan shyǵartady da, úlken uly Battalǵazy ekeýi Quljadaǵy keńes konsýldyǵynyń ózderine jaqyn Jańashári qalasynda oryn tepken bólimshesine baryp, atamekenge qaıtýǵa ótinish beredi. Bul 1955 jyldyń kúzi edi. Al sodan 5 aı ótkende qarııa kóz jumady. Baqılyqqa attanardan bir aı buryn jaryqtyq: «Elge aman-esen jetseńder, eshkimdi kinálamańdar. Bireýge kektenip, qatty sóz aıtpańdar. Úndemeı, tynysh ómir súrip, bala-shaǵalaryńdy oqytýdy oılańdar. Keńes jeriniń oqýy kúshti. Ony ıgergen adam jaman bolmaıdy», dep jıi aıtady eken. Bul sózdi estigen balalary: «Al ózińiz she? Bizben birge siz de shaqyrý qaǵazyn kútip júrsiz ǵoı. Barmaıtyn adam sekildi sóılegenińizge jol bolsyn», dese: «Áı, qaıdam,.. Bilmeımin», depti.
...Aqsaqal ómirden ótken soń, urpaqtary marqumdy aq jaýyp, arýlap, ózi 25 jylǵa jýyq ýaqyt qonys etken Tekes óńirindegi Sholaqterek eldi mekeni tusyndaǵy Qyrqa atty qyratqa qoıady. Sol jyly, ıaǵnı 1956 jyldyń kókteminde Abıyr Dárkembaev áýletine: «Keńestik Qazaqstanǵa qaıta oralýǵa bolady» degen povestka da keledi. Osy shaqyrýmen jolǵa shyǵýdy degbirsizdene kútip otyrǵan 12 otbasy 1956 jáne 1957 jyldary eki kezekpen Qorǵas shekarasy arqyly týǵan jerlerine oralady. Atamekenge kelisimen olar atalarynyń aıtqan aqylymen birden qarapaıym tirlikke kóshedi. Atap aıtqanda, bireýi traktorshy, ekinshisi malshy, úshinshisi shofer, tórtinshisi usta mamandyqtaryn ıgerip, Uıǵyr, Narynqol aýdandarynda eńbek ete bastaıdy. Olardyń ósip-óngen urpaqtary qazir Taldyqorǵan, Almaty jáne Astana qalalarynda turady.
Janbolat AÝPBAEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
Astana
