Qazaqstannyń Sıngapýr Respýblıkasymen aradaǵy dıplomatııalyq qatynasy táýelsizdiktiń eleń-alańynda, ıaǵnı 1993 jyldyń 30 naýryzynda ornady. Alaıda elimizdiń Sıngapýrdaǵy dıplomatııalyq mıssııasy araǵa on jyl salyp baryp qana 2003 jyldyń qara kúzinde ashyldy. Sóıtip, bes jyl jemisti jumys istegen dıpmıssııa 2008 jyly 11 jeltoqsanda Qazaqstan elshiligi bolyp qaıta quryldy. Mine, sodan beri biri Ortalyq Azııanyń, biri Ońtústik-Shyǵys Azııa óńiriniń barysy retinde seriktester senim men ózara qurmetke negizdelgen berik qarym-qatynas ornatty, strategııalyq áriptestikti nyǵaıtty.
Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, Sıngapýr – aýmaǵy Astanadaı-aq bolsa da, ekonomıkalyq áleýeti, baılyǵy jóninen álemdegi aldyńǵy qatarly elderdiń biri. Alty mıllıonǵa jeter-jetpes-aq turǵyny bar demeseńiz, halyqtyń tyǵyzdyǵy jóninen jer betinde ekinshi orynda tur. Al Halyqaralyq valıýta qory Sıngapýrdyń bıylǵy ishki jalpy ónimi 794 mıllıard dollardy quraǵanyn rastady. Bul kórsetkish boıynsha Sıngapýr Respýblıkasy 38-orynda.
Arǵy tarıhyna barmaı-aq qoıaıyq, bertindegi taqyr jerden alyp qala-memleketke aınalǵan jankeshtiligin-aq aıtsaq jetkilikti.
Arhıpelagtaǵy azǵantaı ǵana halqy bar eldi HIH ǵasyrdyń basynan beri jaǵalap júrgen Brıtan koroldigi aqyry 1867 jyly Sıngapýrdy óziniń otaryna aınaldyrdy. Ondaǵy negizgi maqsaty – Qytaımen saýda qatynasyn jandandyrý úshin Sıngapýr aralyn port retinde paıdalaný. Osy jerde sultanattyq deńgeıdegi Sıngapýrdyń kásibı memleket retinde qalyptasýyna aǵylshyndardyń paıdasy tıgenin aıta ketken jón.
Brıtanııa kelip, kókónis sharýashylyǵyna dem berip, keıinirek kaýchýk pen qalaıy óndirisin qolǵa alǵany sol edi, shaǵyn araldyń ortasynda ǵana otyrǵan el turǵyndary ýaqyt óte kóbeıe bastady. Sáıkesinshe qala aýmaǵy da keńeıdi. Aral-memleketke Brıtanııa general-gýbernatory Benkýlena Stemford Rafflz alǵash aıaq basqan 1819 jyly munda nebári myńǵa jýyq malaızııalyq turyp kelgen bolsa, halyq sany 1860 jyly 80 myńǵa jetti.
Osylaısha, jekeniń ıeligindegi sultandyq bılikti, odan keıingi otarshylyqty da kórip, Ekinshi dúnıejúzilik soǵysqa da urynyp, quldyraý men damýdy alma-kezek bastan ótkergen el 1951 jyly Brıtanııa ımperııasy quramyndaǵy ózin-ózi basqaratyn memleket bolyp qaıta qurylyp, onyń premer-mınıstrligine Lı Kýan Iý saılandy. О́zderi erekshe qurmet tutyp, aıryqsha ardaqtaıtyn osy basshy eldi 50 jyldyń ishinde ushpaqqa shyǵaryp, naǵyz óndiristik, porttyq, tehnologııalyq memleketke aınaldyrdy. Onyń ústine qazir Sıngapýr – álemdegi eń iri qarjy ortalyqtarynyń biri. Qarjylyq uıymdardyń kóptigi jaǵynan Gonkongty basyp ozyp, London men Nıý-Iorkten keıingi úshinshi oryndy ustap tur.
Kezinde qol eńbegimen, óndiristiń qara jumysymen kóterilgen Sıngapýr qazir ǵylymǵa den qoıyp, álemge elektrondyq qurylǵylary men hımııalyq, farmasevtıkalyq ónimderin eksporttaıdy. Bizdiń elmen aradaǵy saýda-ekonomıkalyq baılanysy da jyl saıyn artyp keledi. Investısııalyq saıasat ta jolǵa qoıylǵan.
Joǵary deńgeıdegi saıası dıalog – eki el arasyndaǵy turaqty dostyq qatynastardyń negizi. Osydan dál bir jyl buryn, 2023 jylǵy mamyrda sol kezdegi Sıngapýr Prezıdenti Halıma Iаkob Qazaqstan men Ortalyq Azııaǵa alǵashqy saparyn jasap, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaevpen kezdesken edi. Bul – jalpy Sıngapýr prezıdentteriniń bizdiń aımaqqa jasaǵan alǵashqy tarıhı sapary.
Sapardyń eki el úshin mańyzy zor boldy. Ekijaqty qarym-qatynasty jańa deńgeıge joǵarylatty. Sapar aıasynda Prezıdent Halıma Iаkobtyń qatysýymen Astanada Qazaqstan – Sıngapýr bıznes forýmy ótti. Keleli keńes Qazaqstanda jobalardy júzege asyrý múmkindikterin zerttegisi keletin kóptegen bıznes kóshbasshylaryn, onyń ishinde, sıngapýrlyq kompanııalardyń basyn qosty. Qos eldiń kásipkerleri men ýákiletti memlekettik organdarynyń 200-den astam ókili yntymaqtastyqtyń keleshegin talqylady. Jıynda Halıma Iаkob Qazaqstan Sıngapýrdyń Ortalyq Azııadaǵy eń iri seriktesi ekenin, elder arasyndaǵy qarym-qatynastardyń odan ári nyǵaıa túsetinin atap ótti.
«Kúsheıip kele jatqan geosaıası syn-qaterlerdi eskere otyryp, bul eki eldiń ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa yqpal etedi. Osy turǵyda Sıngapýr seriktestikti keńeıtýge árdaıym ashyq. Ortalyq Azııanyń kindik ortasynda ornalasqan Qazaqstan – óziniń orasan zor resýrsymen memleketter pen kompanııalar úshin ınvestısııalyq tartymdy el», degen edi sol kezdegi Sıngapýr prezıdenti.
Sóıtip, Qazaqstan men Sıngapýrdyń ókilderi saýda, ınvestısııa, logıstıka jáne memlekettik qyzmetshilerdi oqytý salalaryndaǵy yntymaqtastyqty nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan birqatar ekijaqty kelisim men memorandýmǵa, sondaı-aq quny 275 mln dollar bolatyn kommersııalyq qujatqa qol qoıdy.
Investısııaǵa keletin bolsaq, ekijaqty ınvestısııalyq yntymaqtastyq aıtarlyqtaı ilgerilep keledi. Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty azııalyq zertteý bóliminiń bas sarapshysy Baýyrjan Aýken Qazaqstan men Sıngapýrdyń baılanys aýqymy keń, ıaǵnı Azııa qurlyǵy úshin de úlken mańyzǵa ıe ekenin atap ótti.
– Sıngapýrǵa memlekettik saparmen barǵan Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev elimiz senimdi saıası dıalogke, qarqyndy damyp kele jatqan saýda jáne ınvestısııalyq baılanystarǵa baǵyttalǵan ekijaqty yntymaqtastyqtyń múlde jańa kezeńine jol ashýǵa nıetti ekenin jetkizdi. Memleket basshylary ekijaqty kelissózder ótkizdi. Úkimettik organdar arasynda birqatar mańyzdy memorandýmǵa qol qoıyldy. Jalpy, Sıngapýr men Qazaqstan dıplomatııalyq qarym-qatynas ornatqan kezden bastap ózara yntymaqtastyqty, seriktestikti qarqyndy damytyp keledi. Qazaqstan men Sıngapýr arasyndaǵy ekijaqty taýar aınalymynyń kólemi ótken jyldyń kórsetkishi boıynsha 1,6 mlrd dollardy qurady. Keıingi 13 jyl ishinde Sıngapýrdan elimizge tikeleı tartylǵan sheteldik ınvestısııalar aǵyny 1,4 mlrd dollar shamasynda. Qazirgi tańda atalǵan eki el Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn damytýdy, sonymen qatar G4 City sııaqty jobalardy júzege asyrýdy jalǵastyryp jatyr. Sıngapýr – álemniń tehnologııalyq-ınnovasııalyq haby retinde Qazaqstan úshin asa mańyzdy memleket. Innovasııalyq tehnologııa, logıstıka salalarynda damyǵan memleket bolǵandyqtan, bul elmen baılanys Qazaqstan úshin tájirıbe almasýǵa úlken múmkindik beredi, – deıdi B.Aýken.
Joǵaryda atalǵan jobalar ishinde G4 City jobasynyń jóni bólek. Búginde sıngapýrlyq «Surbana Jurong» kompanııasymen birlesip «Alataý» (G4 City) ıntegrasııalanǵan qalasyn salý jobasy sátti jalǵasyp keledi. Jańa qalada shamamen 2,2 mln adam turady dep boljanady. Almaty oblysyndaǵy «Alataý» (G4 City) ıntegrasııalanǵan qalasyn damytý tujyrymdamasyna sáıkes joba tórt taqyryptyq aýdannan turatyn bolady: «Gate District» – iskerlik jáne qarjy ortalyǵy; «Golden District» – bilim berý jáne medısınalyq hab; «Growing District» – ınnovasııalyq-ındýstrııalyq jáne saýda-logıstıkalyq aımaqtar; «Green District» – týrıstik klaster.
Sondaı-aq qazirgi ýaqytta Transkaspıı halyqaralyq kólik marshrýtynyń logıstıkalyq dálizin damytý jáne Ońtústik-Shyǵys Azııamen ózara kólik baılanysyn jaqsartý jónindegi jumystar da belsendi júrgizilip jatyr. Bul jumystar «PSA International» jáne onyń enshiles kompanııasy «Global DTC» sııaqty kompanııalarmen birlesip júzege asyrylady.
Jalpy, Qazaqstan men Sıngapýr arasyndaǵy kólik, saýda-ekonomıkalyq jáne ınvestısııalyq yntymaqtastyqtyń mańyzy zor. Taraptar ekonomıkalyq yntymaqtastyq jobalary men ózara tıimdi yntymaqtastyq baǵdarlamalaryn ilgeriletý máselelerin talqylaýdy jalǵastyryp keledi. Sonymen qatar elimizdiń tranzıttik áleýetin keńeıtýge jáne óńdeý ónerkásibi, aqparattyq-kommýnıkasııalyq tehnologııalar, qurylys jáne qarjy salalaryndaǵy qazaqstandyq-sıngapýrlyq kásiporyndardyń jobalaryn damytýǵa aıryqsha nazar aýdarylady.
Memleket basshysy Q.Toqaevtyń Prezıdent Tarman Shanmýgaratnamnyń shaqyrýymen Sıngapýr Respýblıkasyna memlekettik saparmen barýy – eki el arasyndaǵy qarym-qatynasynyń jan-jaqty damyp kele jatqanyna aıqyn dálel. Muny sarapshylar da atap ótip jatyr.
Sapar barysynda Sıngapýrda eki elge ortaq úlken bıznes-forým ótkizý josparlanǵan. Forým baǵdarlamasynyń aıasynda eki taraptyń kásipkerleri birqatar kelisimshartqa qol qoıady. Bul qujattar eki el arasyndaǵy saýda-sattyq kólemin arttyryp, ekonomıkalyq baılanystardy odan ári nyǵaıta túsedi.
Qysqasy, Qazaqstan úshin Sıngapýr Ońtústik – Shyǵys Azııa naryǵyna jol ashatyn, al Sıngapýr úshin Qazaqstan – Ortalyq Azııa naryǵyna alyp baratyn bir-birine tıimdi elder. Sondyqtan da bul kezdesý tek eki memleket arasynda ǵana emes, jalpy eki aımaq arasyndaǵy qarym-qatynasty, yntymaqtastyqty odan ári damytpaq, onyń aýqymyn keńeıtýine úlken bir serpin bermek.
Resmı statıstıkaǵa súıensek, Qazaqstanda sıngapýrlyq kapıtalmen jumys istep otyrǵan 144 kompanııa men onyń fılıaldary men ókildikteri bar eken. Sarapshylardyń aıtýynsha, Memleket basshysynyń bul jolǵy saparynyń nátıjesinde bul kórsetkish kóterilip, ınvestısııalyq kapıtal kólemi arta túspek.
