Elimizdiń jas ǵalymdary jýsan shóbinen dıabetke qarsy dári daıyndap jatyr. Bul – Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Dárilik ósimdikterdi ǵylymı-zertteý ortalyǵynyń aǵa ǵylymı qyzmetkeri Álııa Nurlybekovanyń bastamasy.
Qazir ǵylymı zertteý ortalyǵynda el aýmaǵynda ósetin jýsan túrlerine keshendi zertteý júrip jatyr. Bizde jýsannyń 81 túri ósedi, onyń ishinde endemıkter bar. Jýsannan alynǵan qosylystardyń dıabetke qarsy, qabynýǵa qarsy, koronavırýsqa qarsy bıologııalyq belsendiligi zerttelmek. Al Álııa elde ósetin ósimdikterdiń hımııalyq quramyn zertteıdi. Ǵylymı izdenisi qyzyq. Aldymen ósimdikterdi anyqtap, olardy jýyp, keptirip, artynan untaqtaıdy. Bul – jumystyń negizgi bóligi. Al sodan keıin untaqtalǵan ósimdiktiń syǵyndysyn shyǵarady. Osylaısha, qoldanysqa adam densaýlyǵyna paıdaly tabıǵı ónim keledi. Daıyn syǵyndyny ózge ósimdikterdiń syǵyndylarymen qosqanda mańyzdy hımııalyq ózgeris júredi. Jas ǵalym osyǵan erekshe kóńil bóledi.
«Ǵylymı jumys barysynda alynǵan syǵyndylardyń bıologııalyq belsendiligi zertteýge jiberiledi. Al ári qaraı onyń hımııalyq quramyndaǵy ózgeristerge nazar aýdarylady. О́zgeristerdiń ishinde osyǵan deıingi ǵylymı izdenisterimizde kezdesken, ıaǵnı belgilisi, sol sııaqty belgisizderi de bar. Budan bólek farmakologııalyq belsendiligi de zertteledi. Júrgizilgen zertteý jumysynyń nátıjesi boıynsha bıologııalyq belsendi qospalar, túrli preparattar daıyndap shyǵaramyz. Bul otandastarymyz úshin óte paıdaly bolmaq. Qansha degenmen tabıǵı ónimder arqyly jasalady. Quramynda sıntetıkalyq ónimder, hımııalyq qospalar joq», deıdi Álııa.
Bıologııalyq belsendi qospalar Dárilik ósimdikterdi ǵylymı zertteý ortalyǵynda zertteýden tolyq ótip, ázirlený satysynda tur. Qazir ortalyqta óndirgen ónimderdi memlekettik tirkeýden ótkizip, ári qaraı quqyqtyq ıeligi durys bolýyn patentteý jumysyn júrgizip jatyr. Bul otandastarymyzdyń naryqqa esh qınalmaı shyǵýy ári emin-erkin satý úshin asa qajet. Aldymen el aýmaǵyna shyǵarýdy josparlap otyr. Eger suranys artsa, álemdik naryqqa da aıaq basý josparlarynda bar.
«Alǵash ret el aýmaǵynda ósetin «Ligularia narynensis» jáne «Ligularia sibirica»-nyń fıtohımııalyq quramy zertteldi. Osy ósimdik túrlerinen bıologııalyq belsendi qosylystar oqshaýlandy. Sonymen qatar ósimdikterdiń oqshaýlanǵan syǵyndylary, qosylystardyń bıologııalyq belsendiligi qaraldy. Qosylystar men syǵyndylar teri aýrýlaryna qarsy joǵary sıtotoksıkalyq belsendilikti kórsetti. Bolashaqta osy qosylystar negizinde fıtopreparattar men bıologııalyq belsendi qospalardy ázirleý josparlanyp otyr», dep túsindirdi jas ǵalym.
Keıbir derekterge súıensek, elimizde 5700-ge jýyq ósimdik túri bar eken. Onyń 1500-ge jýyǵy sırek kezdesetin, qorǵaýǵa alynatyn ósimdikter qataryna engizilgen. Al onyń ishinde 760 endemık ósimdik pen 500-ge jýyq emdik shóp bar. Dalamyzda ósetin kóptegen dárilik ósimdik qanshama syrqatqa shıpa bolatyn dári-dármek, dárýmen, bıologııalyq qospa, jaqpa maı, japsyrmalar ázirleýge bolady.
«Qandy suıyltý, qan aınalysy qyzmetin jaqsartý, baýyr jáne júrek-qan tamyrlaryna kómegi bar, kóp aýrýdyń daýasy bolatyn dárilik ósimdikter elimizde kóp ekenin bile bermeımiz. Qazaq shıpagerleri osyndaı dári taǵaıyndaǵanda naýqastyń qan aınalysy qyzmetin jaqsartýdy negizgi maqsat ete otyryp emdeıdi. Sonymen birge naýqastyń ishki bes múshesi baılanys tepe-teńdigin saqtaý úshin jumys isteıdi. 5 múshe degenimiz – júrek, ókpe, baýyr, búırek jáne kókbaýyr. Osylardyń ishki til alysymdylyǵy jaqsy bolǵanda adam aýyrmaıdy, densaýlyǵy myqty bolady. Adamnyń ishki aǵzalary da adamnyń ómir súrip jatqan sol kezdegi qoǵamyna uqsaıdy. Mysaly, baýyr aýyrsa, qan aınalymy buzylady. Búırekte dert bolsa, tize jáne býyndar aýyrady, adamnyń kóńil kúıi bolmaıdy. Júrek-qan tamyrynyń tyǵyndalýy ókpe men kókbaýyrdyń álsizdiginen bolady. Osylardy negizge ala otyryp, qazaq dalasynda ósetin dárilik shópterden adamnyń densaýlyǵyna paıdaly dári-dárýmender jasap shyǵýǵa bolady», deıdi farmasevt-ǵalym Arǵynbek Qabylqaq.
Ǵalymdardyń aıtýynsha, negizi árbir ónimniń zertteý satysynan ótýi, onyń ázirlenip, halyqqa jetkizý ýaqyty ártúrli. Bolashaqta kosmetıkalyq ónimderdi ázirleý josparlanyp otyr. Jalpy, bul baǵytta adam densaýlyǵyna tikeleı áser etetin ónim ázirlenetin bolǵandyqtan, synaq jumysyna erekshe kóńil bólinedi. Eske sala keteıik, byltyr Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ulttyq ýnıversıtetiniń Dárilik ósimdikterdi ǵylymı zertteý ortalyǵynda ósimdik shıkizaty negizinde ınnovasııalyq ónim ázirleıtin shaǵyn óndiris ashylǵan-tyn. Munda shyǵarylatyn ónim birshama. Suranystaǵysy – adam aǵzasynyń ımmýndyq júıesiniń belsendiligin arttyratyn, vırýstyq tumaý kezinde asqyný qaýpin azaıtýǵa kómektesetin bıologııalyq belsendi qospa.
«Shyny kerek, elimiz ımporttyq ónimderge óte táýeldi. Al dári-dármekterdiń arasynda sıntetıkalyq ónimdermen ázirlengen taýarlar óte kóp. Biz osy olqylyqtyń ornyn toltyryp, otandyq tabıǵı ónimder ázirleýdi Dárilik ósimdikterdi ǵylymı zertteý ortalyǵy ashylǵan sátten bastap aldymyzǵa maqsat ettik. Bul óz kezeginde el ekonomıkasyna da oń ózgeris bereri sózsiz. Biz ózimiz izdenetin baǵytta ǵylymı jobalarǵa qatysyp, jumysymyzdy usynyp, jeńip alyp jatamyz. Bul – bizge qarjylyq jaǵynan da, ózge de máselelerdi sheshý jaǵynan da memleket tarapynan kórsetilip jatqan úlken qoldaý. Osy jobanyń aıasynda ózimizge qajet túrli qural-jabdyqtar satyp ala alamyz», dedi Á.Nurlybekova.
Buryn Keńes odaǵynyń farmasevtik ónerkásibine ósimdik shıkizatynyń 80 paıyzdan astamy Qazaqstan men Ortalyq Azııada daıyndalǵan desedi. Demek bizdiń dárilik ósimdikterdi ósirip, baptaıtyn, arnaıy sharýashylyq quratyn múmkindigimiz bar.
